១៤. ឯករាជចរិយាវណ្ណនា

១១៤. ចុទ្ទសមេ ឯករាជាតិ វិស្សុតោតិ ឯករាជាតិ ឥមិនា អន្វត្ថនាមេន ជម្ពុទីបតលេ បាកដោ.

មហាសត្តោ ហិ តទា ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. វយប្បត្តោ សព្ពសិប្បនិប្ផត្តិំ បត្តោ ហុត្វា បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ ការេន្តោ កុសលសីលាចារសទ្ធាសុតាទិអនញ្ញសាធារណគុណវិសេសយោគេន បារមិបរិភាវនេន ច ជម្ពុទីបតលេ អទុតិយត្តា បធានភាវេន ច ‘‘ឯករាជា’’តិ បកាសនាមោ អហោសិ. បរមំ សីលំ អធិដ្ឋាយាតិ សុបរិសុទ្ធកាយិកវាចសិកសំវរសង្ខាតញ្ចេវ សុបរិសុទ្ធមនោសមាចារសង្ខាតញ្ច បរមំ ឧត្តមំ ទសកុសលកម្មបថសីលំ សមាទានវសេន ច អវីតិក្កមនវសេន ច អធិដ្ឋហិត្វា អនុដ្ឋហិត្វា. បសាសាមិ មហាមហិន្តិ តិយោជនសតិកេ កាសិរដ្ឋេ មហតិំ មហិំ អនុសាសាមិ រជ្ជំ ការេមិ.

១១៥. ទសកុសលកម្មបថេតិ បាណាតិបាតាវេរមណិ យាវ សម្មាទិដ្ឋីតិ ឯតស្មិំ ទសវិធេ កុសលកម្មបថេ, ឯតេ វា អនវសេសតោ សមាទាយ វត្តាមិ. ចតូហិ សង្គហវត្ថូហីតិ ទានំ បិយវចនំ អត្ថចរិយា សមានត្តតាតិ ឥមេហិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ សង្គណ្ហនការណេហិ យទា ឯករាជាតិ វិស្សុតោ ហោមិ, តទា យថារហំ មហាជនំ សង្គណ្ហាមីតិ សម្ពន្ធោ.

១១៦. ឯវន្តិ ទសកុសលកម្មបថសីលបរិបូរណំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ មហាជនសង្គណ្ហនន្តិ យថាវុត្តេន ឥមិនា អាការេន អប្បមត្តស្ស. ឥធលោកេ បរត្ថ ចាតិ ឥមស្មិំ លោកេ យំ អប្បមជ្ជនំ, តត្ថ ទិដ្ឋធម្មិកេ អត្ថេ, បរលោកេ យំ អប្បមជ្ជនំ តត្ថ សម្បរាយិកេ អត្ថេ អប្បមត្តស្ស មេ សតោតិ អត្ថោ. ទព្ពសេនោតិ ឯវំនាមកោ កោសលរាជា. ឧបគន្ត្វាតិ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា អព្ភុយ្យានវសេន មម រជ្ជំ ឧបគន្ត្វា. អច្ឆិន្ទន្តោ បុរំ មមាតិ មម ពារាណសិនគរំ ពលក្ការេន គណ្ហន្តោ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – មហាសត្តោ ហិ តទា នគរស្ស ចតូសុ ទ្វារេសុ ចតស្សោ មជ្ឈេ ឯកំ និវេសនទ្វារេ ឯកន្តិ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា កបណទ្ធិកាទីនំ ទានំ ទេតិ, សីលំ រក្ខតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បន្នោ អង្កេ និសិន្នំ បុត្តំ បរិតោសយមានោ វិយ សព្ពសត្តេ បរិតោសយមានោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេតិ. តស្សេកោ អមច្ចោ អន្តេបុរំ បទុស្សិត្វា អបរភាគេ បាកដោវ ជាតោ. អមច្ចា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា បរិគ្គណ្ហន្តោ តំ អត្តនា បច្ចក្ខតោ ញត្វា តំ អមច្ចំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អន្ធពាល, អយុត្តំ តេ កតំ, ន ត្វំ មម វិជិតេ វសិតុំ អរហសិ, អត្តនោ ធនញ្ច បុត្តទារញ្ច គហេត្វា អញ្ញត្ថ យាហី’’តិ រដ្ឋា បព្ពាជេសិ.

សោ កោសលជនបទំ គន្ត្វា ទព្ពសេនំ នាម កោសលរាជានំ ឧបដ្ឋហន្តោ អនុក្កមេន តស្ស វិស្សាសិកោ ហុត្វា ឯកទិវសំ តំ រាជានំ អាហ – ‘‘ទេវ, ពារាណសិរជ្ជំ និម្មក្ខិកមធុបដលសទិសំ, អតិមុទុកោ រាជា, សុខេនេវ តំ រជ្ជំ គណ្ហិតុំ សក្កោសី’’តិ. ទព្ពសេនោ ពារាណសិរញ្ញោ មហានុភាវតាយ តស្ស វចនំ អសទ្ទហន្តោ មនុស្សេ បេសេត្វា កាសិរដ្ឋេ គាមឃាតាទីនិ ការេត្វា តេសំ ចោរានំ ពោធិសត្តេន ធនំ ទត្វា វិស្សជ្ជិតភាវំ សុត្វា ‘‘អតិវិយ ធម្មិកោ រាជា’’តិ ញត្វា ‘‘ពារាណសិរជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ពលវាហនំ អាទាយ និយ្យាសិ. អថ ពារាណសិរញ្ញោ មហាយោធា ‘‘កោសលរាជា អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា ‘‘អម្ហាកំ រជ្ជសីមំ អនោក្កមន្តមេវ នំ បោថេត្វា គណ្ហាមា’’តិ អត្តនោ រញ្ញោ វទិំសុ.

ពោធិសត្តោ ‘‘តាតា, មំ និស្សាយ អញ្ញេសំ កិលមនកិច្ចំ នត្ថិ, រជ្ជត្ថិកា រជ្ជំ គណ្ហន្តុ, មា គមិត្ថា’’តិ និវារេសិ. កោសលរាជា ជនបទមជ្ឈំ បាវិសិ. មហាយោធា បុនបិ រញ្ញោ តថេវ វទិំសុ. រាជា បុរិមនយេនេវ និវារេសិ. ទព្ពសេនោ ពហិនគរេ ឋត្វា ‘‘រជ្ជំ វា ទេតុ យុទ្ធំ វា’’តិ ឯករាជស្ស សាសនំ បេសេសិ. ឯករាជា ‘‘នត្ថិ មយា យុទ្ធំ, រជ្ជំ គណ្ហាតូ’’តិ បដិសាសនំ បេសេសិ. បុនបិ មហាយោធា ‘‘ទេវ, ន មយំ កោសលរញ្ញោ នគរំ បវិសិតុំ ទេម, ពហិនគរេយេវ នំ បោថេត្វា គណ្ហាមា’’តិ អាហំសុ. រាជា បុរិមនយេនេវ និវារេត្វា នគរទ្វារានិ អវាបុរាបេត្វា មហាតលេ បល្លង្កមជ្ឈេ និសីទិ. ទព្ពសេនោ មហន្តេន ពលវាហនេន នគរំ បវិសិត្វា ឯកម្បិ បដិសត្តុំ អបស្សន្តោ សព្ពរជ្ជំ ហត្ថគតំ កត្វា រាជនិវេសនំ គន្ត្វា មហាតលំ អារុយ្ហ និរបរាធំ ពោធិសត្តំ គណ្ហាបេត្វា អាវាដេ និខណាបេសិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ទព្ពសេនោ ឧបគន្ត្វា, អច្ឆិន្ទន្តោ បុរំ មម.

១១៧. ‘‘រាជូបជីវេ និគមេ, សពលដ្ឋេ សរដ្ឋកេ;

សព្ពំ ហត្ថគតំ កត្វា, កាសុយា និខណី មម’’ន្តិ.

តត្ថ រាជូបជីវេតិ អមច្ចបារិសជ្ជព្រាហ្មណគហបតិអាទិកេ រាជានំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តេ. និគមេតិ នេគមេ. សពលដ្ឋេតិ សេនាបរិយាបន្នតាយ ពលេ តិដ្ឋន្តីតិ ពលដ្ឋា, ហត្ថារោហាទយោ, ពលដ្ឋេហិ សហាតិ សពលដ្ឋេ. សរដ្ឋកេតិ សជនបទេ, រាជូបជីវេ និគមេ ច អញ្ញញ្ច សព្ពំ ហត្ថគតំ កត្វា. កាសុយា និខណី មមន្តិ សពលវាហនំ សកលំ មម រជ្ជំ គហេត្វា មម្បិ គលប្បមាណេ អាវាដេ និខណាបេសិ. ជាតកេបិ –

‘‘អនុត្តរេ កាមគុណេ សមិទ្ធេ, ភុត្វាន បុព្ពេ វសិ ឯករាជា;

សោ ទានិ ទុគ្គេ នរកម្ហិ ខិត្តោ, នប្បជ្ជហេ វណ្ណពលំ បុរាណ’’ន្តិ. (ជា. ១.៤.៩) –

អាវាដេ ខិត្តភាវោ អាគតោ. ជាតកដ្ឋកថាយំ (ជា. អដ្ឋ. ៣.៤.៩) បន ‘‘សិក្កាយ បក្ខិបាបេត្វា ឧត្តរុម្មារេ ហេដ្ឋាសីសកំ ឱលម្ពេសី’’តិ វុត្តំ.

មហាសត្តោ ចោររាជានំ អារព្ភ មេត្តំ ភាវេត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា កាសុតោ ឧគ្គន្ត្វា អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិ. តេន វុត្តំ –

១១៨. ‘‘អមច្ចមណ្ឌលំ រជ្ជំ, ផីតំ អន្តេបុរំ មម;

អច្ឆិន្ទិត្វាន គហិតំ, បិយបុត្តំវ បស្សហ’’ន្តិ.

តត្ថ អមច្ចមណ្ឌលន្តិ តស្មិំ តស្មិំ រាជកិច្ចេ រញ្ញា អមា សហ វត្តន្តីតិ អមច្ចា, សទ្ធិំ វា តេសំ មណ្ឌលំ សមូហំ. ផីតន្តិ ពលវាហនេន នគរជនបទាទីហិ សមិទ្ធំ រជ្ជំ. ឥត្ថាគារទាសិទាសបរិជនេហិ ចេវ វត្ថាភរណាទិឧបភោគូបករណេហិ ច សមិទ្ធំ មម អន្តេបុរញ្ច អច្ឆិន្ទិត្វា គហិតកំ គណ្ហន្តំ អមិត្តរាជានំ យាយ អត្តនោ បិយបុត្តំវ បស្សិំ អហំ, តាយ ឯវំភូតាយ មេត្តាយ មេ សមោ សកលលោកេ នត្ថិ, តស្មា ឯវំភូតា ឯសា មេ មេត្តាបារមី បរមត្ថបារមិភាវំ បត្តាតិ អធិប្បាយោ.

ឯវំ បន មហាសត្តេ តំ ចោររាជានំ អារព្ភ មេត្តំ ផរិត្វា អាកាសេ បល្លង្កេន និសិន្នេ តស្ស សរីរេ ទាហោ ឧប្បជ្ជិ. សោ ‘‘ឌយ្ហាមិ ឌយ្ហាមី’’តិ ភូមិយំ អបរាបរំ បរិវត្តតិ. ‘‘កិមេត’’ន្តិ វុត្តេ, មហារាជ, តុម្ហេ និរបរាធំ ធម្មិករាជានំ អាវាដេ និខណាបយិត្ថាតិ. ‘‘តេន ហិ វេគេន គន្ត្វា តំ ឧទ្ធរថា’’តិ អាហ. បុរិសា គន្ត្វា តំ រាជានំ អាកាសេ បល្លង្កេន និសិន្នំ ទិស្វា អាគន្ត្វា ទព្ពសេនស្ស អារោចេសុំ. សោ វេគេន គន្ត្វា វន្ទិត្វា ខមាបេត្វា ‘‘តុម្ហាកំ រជ្ជំ តុម្ហេវ ការេថ, អហំ វោ ចោរេ បដិពាហេស្សាមី’’តិ វត្វា តស្ស ទុដ្ឋាមច្ចស្ស រាជាណំ ការេត្វា បក្កាមិ. ពោធិសត្តោបិ រជ្ជំ អមច្ចានំ និយ្យាតេត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា មហាជនំ សីលាទិគុណេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា អាយុបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកបរាយនោ អហោសិ.

តទា ទព្ពសេនោ អានន្ទត្ថេរោ អហោសិ, ឯករាជា លោកនាថោ.

តស្ស ទិវសេ ទិវសេ ឆសុ ទានសាលាសុ ឆសតសហស្សវិស្សជ្ជនេន បច្ចត្ថិករញ្ញោ សកលរជ្ជបរិច្ចាគេន ច ទានបារមី, និច្ចសីលឧបោសថកម្មវសេន បព្ពជិតស្ស អនវសេសសីលសំវរវសេន ច សីលបារមី, បព្ពជ្ជាវសេន ឈានាធិគមវសេន ច នេក្ខម្មបារមី, សត្តានំ ហិតាហិតវិចារណវសេន ទានសីលាទិសំវិទហនវសេន ច បញ្ញាបារមី, ទានាទិបុញ្ញសម្ភារស្ស អព្ភុស្សហនវសេន កាមវិតក្កាទិវិនោទនវសេន ច វីរិយបារមី, ទុដ្ឋាមច្ចស្ស ទព្ពសេនរញ្ញោ ច អបរាធសហនវសេន ខន្តិបារមី, យថាបដិញ្ញំ ទានាទិនា អវិសំវាទនវសេន ច សច្ចបារមី, ទានាទីនំ អចលសមាទានាធិដ្ឋានវសេន អធិដ្ឋានបារមី, បច្ចត្ថិកេបិ ឯកន្តេន ហិតូបសំហារវសេន មេត្តាឈាននិព្ពត្តនេន ច មេត្តាបារមី, ទុដ្ឋាមច្ចេន ទព្ពសេនេន ច កតាបរាធេ ហិតេសីហិ អត្តនោ អមច្ចាទីហិ និព្ពត្តិតេ ឧបការេ ច អជ្ឈុបេក្ខណេន រជ្ជសុខប្បត្តកាលេ បច្ចត្ថិករញ្ញា នរកេ ខិត្តកាលេ សមានចិត្តតាយ ច ឧបេក្ខាបារមី វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បនុជ្ជ ទុក្ខេន សុខំ ជនិន្ទ, សុខេន វា ទុក្ខមសយ្ហសាហិ;

ឧភយត្ថ សន្តោ អភិនិព្ពុតត្តា, សុខេ ច ទុក្ខេ ច ភវន្តិ តុល្យា’’តិ. (ជា. ១.៤.១២);

យស្មា បនេត្ថ មេត្តាបារមី អតិសយវតី, តស្មា តទត្ថទីបនត្ថំ សា ឯវ បាឡិ អារុឡ្ហា. តថា ឥធ មហាសត្តស្ស សព្ពសត្តេសុ ឱរសបុត្តេ វិយ សមានុកម្បតាទយោ គុណវិសេសា និទ្ធារេតព្ពាតិ.

ឯករាជចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មេត្តាបារមី និដ្ឋិតា.