១៥. មហាលោមហំសចរិយាវណ្ណនា

១១៩. បន្នរសមេ ‘‘សុសានេ សេយ្យំ កប្បេមី’’តិ ឯត្ថាយំ អនុបុព្ពិកថា –

មហាសត្តោ ហិ តទា មហតិ ឧឡារភោគេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា វុទ្ធិមន្វាយ ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ គរុវាសំ វសន្តោ សព្ពសិប្បានំ និប្ផត្តិំ បត្វា កុលឃរំ អាគន្ត្វា មាតាបិតូនំ អច្ចយេន ញាតកេហិ ‘‘កុដុម្ពំ សណ្ឋបេហី’’តិ យាចិយមានោបិ អនិច្ចតាមនសិការមុខេន សព្ពភវេសុ អភិវឌ្ឍមានសំវេគោ កាយេ ច អសុភសញ្ញំ បដិលភិត្វា ឃរាវាសបលិពោធាធិភូតំ កិលេសគហនំ អនោគាហេត្វាវ ចិរកាលសម្បរិចិតំ នេក្ខម្មជ្ឈាសយំ ឧបព្រូហយមានោ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ បហាយ បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា បុន ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ បព្ពជិស្សាមិ, គុណសម្ភាវនាបាកដោ ភវិស្សាមី’’តិ.

សោ លាភសក្ការំ ជិគុច្ឆន្តោ បព្ពជ្ជំ អនុបគន្ត្វា ‘‘បហោមិ ចាហំ លាភាលាភាទីសុ និព្ពិការោ ហោតុ’’ន្តិ អត្តានំ តក្កេន្តោ ‘‘វិសេសតោ បរបរិភវសហនាទិបដិបទំ បូរេន្តោ ឧបេក្ខាបារមិំ មត្ថកំ បាបេស្សាមី’’តិ និវត្ថវត្ថេនេវ គេហតោ និក្ខមិត្វា បរមសល្លេខវុត្តិកោបិ អពលពលោ អមន្ទមន្ទោ វិយ បរេសំ អចិត្តករូបេន ហីឡិតបរិភូតោ ហុត្វា គាមនិគមរាជធានីសុ ឯករត្តិវាសេនេវ វិចរតិ. យត្ថ បន មហន្តំ បរិភវំ បដិលភតិ, តត្ថ ចិរម្បិ វសតិ. សោ និវត្ថវត្ថេ ជិណ្ណេ បិលោតិកខណ្ឌេន តស្មិម្បិ ជិណ្ណេ កេនចិ ទិន្នំ អគ្គណ្ហន្តោ ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនមត្តេនេវ ចរតិ. ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ ឯកំ និគមគាមំ អគមាសិ.

តត្ថ គាមទារកា ធុត្តជាតិកា វេធវេរា កេចិ រាជវល្លភានំ បុត្តនត្តុទាសាទយោ ច ឧទ្ធតា ឧន្នឡា ចបលា មុខរា វិកិណ្ណវាចា កាលេន កាលំ កីឡាពហុលា វិចរន្តិ. ទុគ្គតេ មហល្លកេ បុរិសេ ច ឥត្ថិយោ ច គច្ឆន្តេ ទិស្វា ភស្មបុដេន បិដ្ឋិយំ អាកិរន្តិ, កេតកីបណ្ណំ កច្ឆន្តរេ ឱលម្ពេន្តិ, តេន វិប្បការេន បរិវត្តេត្វា ឱលោកេន្តេ យថាវជ្ជកីឡិតំ ទស្សេត្វា ឧបហសន្តិ. មហាបុរិសោ តស្មិំ និគមេ តេ ឯវំ វិចរន្តេ ធុត្តទារកេ ទិស្វា ‘‘លទ្ធោ វត ទានិ មេ ឧបេក្ខាបារមិយា បរិបូរណូបាយោ’’តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ វិហាសិ. តំ តេ ធុត្តទារកា បស្សិត្វា វិប្បការំ កាតុំ អារភន្តិ.

មហាសត្តោ តំ អសហន្តោ វិយ ច តេហិ ភាយន្តោ វិយ ច ឧដ្ឋហិត្វា គច្ឆតិ. តេ តំ អនុពន្ធន្តិ. សោ តេហិ អនុពន្ធិយមានោ ‘‘ឯត្ថ នត្ថិ កោចិ បដិវត្តា’’តិ សុសានំ គន្ត្វា អដ្ឋិកំ សីសូបធានំ កត្វា សយតិ. ធុត្តទារកាបិ តត្ថ គន្ត្វា ឱដ្ឋុភនាទិកំ នានប្បការំ វិប្បការំ កត្វា បក្កមន្តិ. ឯវំ តេ ទិវសេ ទិវសេ ករោន្តិ ឯវ. យេ បន វិញ្ញូ បុរិសា, តេ ឯវំ ករោន្តេ បស្សន្តិ. តេ តេ បដិពាហិត្វា ‘‘អយំ មហានុភាវោ តបស្សី មហាយោគី’’តិ ច ញត្វា ឧឡារំ សក្ការសម្មានំ ករោន្តិ. មហាសត្តោ បន សព្ពត្ថ ឯកសទិសោវ ហោតិ មជ្ឈត្តភូតោ. តេន វុត្តំ ‘‘សុសានេ សេយ្យំ កប្បេមី’’តិអាទិ.

តត្ថ សុសានេ សេយ្យំ កប្បេមិ, ឆវដ្ឋិកំ ឧបនិធាយាតិ អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌិតកឡេវរតោ សោណសិង្គាលាទីហិ តហិំ តហិំ វិក្ខិត្តេសុ អដ្ឋិកេសុ ឯកំ អដ្ឋិកំ សីសូបធានំ កត្វា សុចិម្ហិ ច អសុចិម្ហិ ច សមានចិត្តតាយ តស្មិំ សុសានេ សេយ្យំ កប្បេមិ, សយាមីតិ អត្ថោ. គាមណ្ឌលាតិ គាមទារកា. រូបំ ទស្សេន្តិនប្បកន្តិ យថាវជ្ជកីឡិតាយ ឱដ្ឋុភនឧបហសនឧម្មិហនាទីហិ កណ្ណសោតេ សលាកប្បវេសនាទីហិ ច អតិកក្ខឡំ អនប្បកំ នានប្បការំ រូបំ វិការំ ករោន្តិ.

១២០. អបរេតិ តេសុ ឯវ គាមទារកេសុ ឯកច្ចេ. ឧបាយនានូបនេន្តីតិ ‘‘អយំ ឥមេសុ បរិភវវសេន ឯវរូបំ វិប្បការំ ករោន្តេសុ ន កិញ្ចិ វិការំ ទស្សេតិ, សម្មាននេ នុ ខោ កីទិសោ’’តិ បរិគ្គណ្ហន្តា វិវិធំ ពហុំ គន្ធមាលំ ភោជនំ អញ្ញានិ ច ឧបាយនានិ បណ្ណាការានិ ឧបនេន្តិ ឧបហរន្តិ. អបរេហិ វា តេហិ អនាចារគាមទារកេហិ អញ្ញេ វិញ្ញូ មនុស្សា ‘‘អយំ ឥមេសំ ឯវំ វិវិធម្បិ វិប្បការំ ករោន្តានំ ន កុប្បតិ, អញ្ញទត្ថុ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយំយេវ តេសុ ឧបដ្ឋបេតិ, អហោ អច្ឆរិយបុរិសោ’’តិ ហដ្ឋា ‘‘ពហុ វតិមេហិ ឯតស្មិំ វិប្បដិបជ្ជន្តេហិ អបុញ្ញំ បសុត’’ន្តិ សំវិគ្គមានសាវ ហុត្វា ពហុំ គន្ធមាលំ វិវិធំ ភោជនំ អញ្ញានិ ច ឧបាយនានិ ឧបនេន្តិ ឧបហរន្តិ.

១២១. យេ មេ ទុក្ខំ ឧបហរន្តីតិ យេ គាមទារកា មយ្ហំ សរីរទុក្ខំ ឧបហរន្តិ ឧបនេន្តិ. ‘‘ឧបទហន្តី’’តិបិ បាឋោ, ឧប្បាទេន្តីតិ អត្ថោ. យេ ច ទេន្តិ សុខំ មមាតិ យេ ច វិញ្ញូ មនុស្សា មម មយ្ហំ សុខំ ទេន្តិ, មាលាគន្ធភោជនាទិសុខូបករណេហិ មម សុខំ ឧបហរន្តិ. សព្ពេសំ សមកោ ហោមីតិ កត្ថចិបិ វិការានុប្បត្តិយា សមានចិត្តតាយ វិវិធានម្បិ តេសំ ជនានំ សមកោ ឯកសទិសោ ហោមិ ភវាមិ. ទយា កោបោ ន វិជ្ជតីតិ យស្មា មយ្ហំ ឧបការកេ មេត្តចិត្តតាសង្ខាតា ទយា, អបការកេ មនោបទោសសង្ខាតោ កោបោបិ ន វិជ្ជតិ, តស្មា សព្ពេសំ សមកោ ហោមីតិ ទស្សេតិ.

១២២. ឥទានិ ភគវា តទា ឧបការីសុ អបការីសុ ច សត្តេសុ សមុបចិតញាណសម្ភារស្ស អត្តនោ សមានចិត្តតា វិការាភាវោ យា ច លោកធម្មេសុ អនុបលិត្តតា អហោសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សុខទុក្ខេ តុលាភូតោ’’តិ ឱសានគាថមាហ.

តត្ថ សុខទុក្ខេតិ សុខេ ច ទុក្ខេ ច. តុលាភូតោតិ សមកំ គហិតតុលា វិយ ឱនតិឧន្នតិអបនតិំ វជ្ជេត្វា មជ្ឈត្តភូតោ, សុខទុក្ខគ្គហណេនេវ ចេត្ថ តំនិមិត្តភាវតោ លាភាលាភាបិ គហិតាតិ វេទិតព្ពំ. យសេសូតិ កិត្តីសុ. អយសេសូតិ និន្ទាសុ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សុខាទីសុ លោកធម្មេសុ. ឥតិ ភគវា តទា សព្ពសត្តេសុ សព្ពលោកធម្មេសុ ច អនញ្ញសាធារណំ អត្តនោ មជ្ឈត្តភាវំ កិត្តេត្វា តេន តស្មិំ អត្តភាវេ អត្តនោ ឧបេក្ខាបារមិយា សិខាប្បត្តភាវំ វិភាវេន្តោ ‘‘ឯសា មេ ឧបេក្ខាបារមី’’តិ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

ឥធាបិ មហាសត្តស្ស បឋមំ ទានបារមី នាម វិសេសតោ សព្ពវិភវបរិច្ចាគោ ‘‘យេ កេចិ ឥមំ សរីរំ គហេត្វា យំកិញ្ចិ អត្តនោ ឥច្ឆិតំ ករោន្តូ’’តិ អនបេក្ខភាវេន អត្តនោ អត្តភាវបរិច្ចាគោ ច ទានបារមី, ហីនាទិកស្ស សព្ពស្ស អកត្តព្ពស្ស អករណំ សីលបារមី, កាមស្សាទវិមុខស្ស គេហតោ និក្ខន្តស្ស សតោ កាយេ អសុភសញ្ញានុព្រូហនា នេក្ខម្មបារមី, សម្ពោធិសម្ភារានំ ឧបការធម្មបរិគ្គហណេ តប្បដិបក្ខប្បហានេ ច កោសល្លំ អវិបរីតតោ ធម្មសភាវចិន្តនា ច បញ្ញាបារមី, កាមវិតក្កាទិវិនោទនំ ទុក្ខាធិវាសនវីរិយញ្ច វីរិយបារមី, សព្ពាបិ អធិវាសនខន្តិ ខន្តិបារមី, វចីសច្ចំ សមាទានាវិសំវាទនេន វិរតិសច្ចញ្ច សច្ចបារមី, អនវជ្ជធម្មេ អចលសមាទានាធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានបារមី, អនោធិសោ សព្ពសត្តេសុ មេត្តានុទ្ទយភាវោ មេត្តាបារមី, ឧបេក្ខាបារមី បនស្ស យថាវុត្តវសេនេវ វេទិតព្ពាតិ ទស បារមិយោ លព្ភន្តិ. ឧបេក្ខាបារមី ចេត្ថ អតិសយវតីតិ កត្វា សាយេវ ទេសនំ អារុឡ្ហា. តថា ឥធ មហាសត្តស្ស មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ មហន្តញ្ច ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហាភិនិក្ខមនសទិសំ គេហតោ និក្ខមនំ, តថា និក្ខមិត្វា លាភសក្ការំ ជិគុច្ឆតោ បរេសំ សម្ភាវនំ បរិហរិតុកាមស្ស បព្ពជ្ជាលិង្គំ អគ្គហេត្វា ចិត្តេនេវ អនវសេសំ បព្ពជ្ជាគុណេ អធិដ្ឋហិត្វា បរមសុខវិហារោ, បរមប្បិច្ឆតា, បវិវេកាភិរតិ, ឧបេក្ខណាធិប្បាយេន អត្តនោ កាយជីវិតនិរបេក្ខា, បរេហិ អត្តនោ ឧបរិ កតវិប្បការាធិវាសនំ, ឧក្កំសគតសល្លេខវុត្តិ, ពោធិសម្ភារបដិបក្ខានំ កិលេសានំ តនុភាវេន ខីណាសវានំ វិយ បរេសំ ឧបការាបការេសុ និព្ពិការភាវហេតុភូតេន សព្ពត្ថ មជ្ឈត្តភាវេន សមុដ្ឋាបិតោ លោកធម្មេហិ អនុបលេបោ, សព្ពបារមីនំ មុទ្ធភូតាយ ឧបេក្ខាបារមិយា សិខាប្បត្តីតិ ឯវមាទយោ គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

មហាលោមហំសចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបេក្ខាបារមី និដ្ឋិតា.

តតិយវគ្គស្ស អត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧទ្ទានគាថាវណ្ណនា

‘‘យុធញ្ជយោ’’តិអាទិកា ឧទ្ទានគាថា. តត្ថ ភិសេនាតិ ភិសាបទេសេន មហាកញ្ចនចរិយំ (ចរិយា. ៣.៣៤ អាទយោ) ទស្សេតិ. សោណនន្ទោតិ ឥមិនា សោណបណ្ឌិតចរិយំ (ចរិយា. ៣.៤២ អាទយោ ) ទស្សេតិ. តថា មូគបក្ខោតិ មូគបក្ខាបទេសេន តេមិយបណ្ឌិតចរិយំ (ចរិយា. ៣.៤៨ អាទយោ) ទស្សេតិ. ឧបេក្ខាបារមិសីសេន មហាលោមហំសចរិយំ (ចរិយា. ៣.១១៩ អាទយោ) ទស្សេតិ. អាសិ ឥតិ វុដ្ឋំ មហេសិនាតិ យថា, សារិបុត្ត, តុយ្ហំ ឯតរហិ ទេសិតំ, ឥតិ ឯវំ ឥមិនា វិធានេន មហន្តានំ ទានបារមិអាទីនំ ពោធិសម្ភារានំ ឯសនតោ មហេសិនា តទា ពោធិសត្តភូតេន មយា វុដ្ឋំ ចិណ្ណំ ចរិតំ បដិបន្នំ អាសិ អហោសីតិ អត្ថោ. ឥទានិ បារមិបរិបូរណវសេន ចិរកាលប្បវត្តិតំ ឥធ វុត្តំ អវុត្តញ្ច អត្តនោ ទុក្ករកិរិយំ ឯកជ្ឈំ កត្វា យទត្ថំ សា បវត្តិតា, តញ្ច សង្ខេបេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ ពហុព្ពិធ’’ន្តិ គាថមាហ.

តត្ថ ឯវន្តិ ឥមិនា វុត្តនយេន. ពហុព្ពិធំ ទុក្ខន្តិ អកិត្តិបណ្ឌិតាទិកាលេ ការបណ្ណាទិអាហារតាយ តញ្ច យាចកស្ស ទត្វា អាហារូបច្ឆេទាទិនា ច ពហុវិធំ នានប្បការំ ទុក្ខំ. តថា កុរុរាជាទិកាលេ សក្កសម្បត្តិសទិសា សម្បត្តី ច ពហុព្ពិធា. ភវាភវេតិ ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច ភវេ. ភវាភវេ វា វុទ្ធិហានិយោ អនុភវិត្វា ពហុវិធេហិ ទុក្ខេហិ អវិហញ្ញមានោ ពហុវិធាហិ ច សម្បត្តីហិ អនាកឌ្ឍិយមានោ បារមិបរិបូរណបសុតោ ឯវ ហុត្វា តទនុរូបំ បដិបត្តិំ បដិបន្នោ ឧត្តមំ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, អធិគតោស្មីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ យាសំ បារមីនំ បរិបូរណត្ថំ ឯសា ទុក្ករចរិយា ចិរំ បវត្តិតា, តាសំ អនវសេសតោ បរិបុណ្ណភាវំ តេន ច បត្តព្ពផលស្ស អត្តនា អធិគតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ទត្វា ទាតព្ពកំ ទានំ, សីលំ បូរេត្វា អសេសតោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ទត្វា ទាតព្ពកំ ទានន្តិ តទា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិតុំ អគ្គយានបដិបទំ បដិបន្នេន មហាពោធិសត្តេន ទាតព្ពំ ទេយ្យធម្មំ ពាហិរំ រជ្ជាទិំ អព្ភន្តរំ អត្តបរិច្ចាគោតិ បញ្ច មហាបរិច្ចាគបរិយោសានំ ទានបារមិទានឧបបារមិទានបរមត្ថបារមិប្បភេទំ ទានំ អនវសេសតោ សម្បាទេត្វាតិ អត្ថោ. តត្ថ អកិត្តិព្រាហ្មណកាលេ (ចរិយា. ១.១ អាទយោ; ជា. ១.១៣.៨៣ អាទយោ) សង្ខព្រាហ្មណកាលេតិ (ចរិយា. ១.១១ អាទយោ; ជា. ១.១០.៣៩ អាទយោ) ឯវមាទីសុ ឥធ អាគតេសុ អនាគតេសុ ច វិសយ្ហសេដ្ឋិកាលេ (ជា. ១.៤.១៥៧ អាទយោ) វេលាមកាលេតិ (អ. និ. ៩.២០) ឯវមាទីសុបិ ទានបារមិយា មហាបុរិសស្ស បូរិតត្តភាវានំ បរិមាណំ នាម នត្ថិ. ឯកន្តេន បនស្ស សសបណ្ឌិតកាលេ –

‘‘ភិក្ខាយ ឧបគតំ ទិស្វា, សកត្តានំ បរិច្ចជិំ;

ទានេន មេ សមោ នត្ថិ, ឯសា មេ ទានបារមី’’តិ. (ចរិយា. ១. តស្សុទ្ទាន) –

ឯវំ អត្តបរិច្ចាគំ ករោន្តស្ស ទានបារមី បរមត្ថបារមី នាម ជាតា. ឥតរេសុ បន យថារហំ បារមិឧបបារមិយោ វេទិតព្ពា.

សីលំ បូរេត្វា អសេសតោតិ តថា អនវសេសតោ កាយិកោ សំវរោ, វាចសិកោ សំវរោ, កាយិកវាចសិកោ សំវរោ, ឥន្ទ្រិយសំវរោ, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, សុវិសុទ្ធាជីវតាតិ ឯវមាទិកំ ពោធិសត្តសីលំ សម្បាទេន្តេន សីលបារមិសីលឧបបារមិសីលបរមត្ថបារមិប្បភេទំ បូរេតព្ពំ សព្ពំ សីលំ បូរេត្វា សម្មទេវ សម្បាទេត្វា. ឥធាបិ សីលវនាគរាជកាលេ (ចរិយា. ២.១ អាទយោ; ជា. ១.១.៧២) ចម្បេយ្យនាគរាជកាលេតិ (ចរិយា. ២.២០ អាទយោ; ជា. ១.១៥.២៤០ អាទយោ) ឯវមាទីសុ ឥធ អាគតេសុ, អនាគតេសុ ច មហាកបិកាលេ (ចរិយា. ៣.៦៧ អាទយោ; ជា. ១.៧.៨៣ អាទយោ; ១.១៦.១៧៨ អាទយោ) ឆទ្ទន្តកាលេតិ (ជា. ១.១៦.៩៧ អាទយោ) ឯវមាទីសុ មហាសត្តស្ស សីលបារមិយា បូរិតត្តភាវានំ បរិមាណំ នាម នត្ថិ. ឯកន្តេន បនស្ស សង្ខបាលកាលេ –

‘‘សូលេហិ វិនិវិជ្ឈន្តេ, កោដ្ដយន្តេបិ សត្តិភិ;

ភោជបុត្តេ ន កុប្បាមិ, ឯសា មេ សីលបារមី’’តិ. (ចរិយា. ២.៩១) –

ឯវំ អត្តបរិច្ចាគំ ករោន្តស្ស សីលបារមី បរមត្ថបារមី នាម ជាតា. ឥតរេសុ បន យថារហំ បារមិឧបបារមិយោ វេទិតព្ពា.

នេក្ខម្មេ បារមិំ គន្ត្វាតិ តថា តិវិធេបិ មហាភិនិក្ខមនេ បារមិំ បរមុក្កំសំ គន្ត្វា. តត្ថ យុធញ្ជយកាលេ (ចរិយា. ៣.១ អាទយោ; ជា. ១.១១.៧៣ អាទយោ) សោមនស្សកុមារកាលេតិ (ចរិយា. ៣.៧ អាទយោ; ជា. ១.១៥.២១១ អាទយោ) ឯវមាទីសុ ឥធ អាគតេសុ, អនាគតេសុ ច ហត្ថិបាលកុមារកាលេ (ជា. ១.១៥.៣៣៧ អាទយោ) មឃទេវកាលេតិ (ម. និ. ២.៣០៨ អាទយោ; ជា. ១.១.៩) ឯវមាទីសុ មហារជ្ជំ បហាយ នេក្ខម្មបារមិយា បូរិតត្តភាវានំ បរិមាណំ នាម នត្ថិ. ឯកន្តេន បនស្ស ចូឡសុតសោមកាលេ –

‘‘មហារជ្ជំ ហត្ថគតំ, ខេឡបិណ្ឌំវ ឆឌ្ឌយិំ;

ចជតោ ន ហោតិ លគ្គនំ, ឯសា មេ នេក្ខម្មបារមី’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; ជា. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា; អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា);

ឯវំ និស្សង្គតាយ រជ្ជំ ឆឌ្ឌេត្វា និក្ខមន្តស្ស នេក្ខម្មបារមី បរមត្ថបារមី នាម ជាតា. ឥតរេសុ បន យថារហំ បារមិឧបបារមិយោ វេទិតព្ពា.

បណ្ឌិតេ បរិបុច្ឆិត្វាតិ កិំ កុសលំ កិំ អកុសលំ កិំ សាវជ្ជំ កិំ អនវជ្ជន្តិអាទិនា កុសលាទិធម្មវិភាគំ កម្មកម្មផលវិភាគំ សត្តានំ ឧបការាវហំ អនវជ្ជកម្មាយតនសិប្បាយតនវិជ្ជាដ្ឋានាទិំ បណ្ឌិតេ សប្បញ្ញេ បរិបុច្ឆិត្វា. ឯតេន បញ្ញាបារមិំ ទស្សេតិ. តត្ថ វិធុរបណ្ឌិតកាលេ (ជា. ២.២២.១៣៤៦ អាទយោ) មហាគោវិន្ទបណ្ឌិតកាលេ (ទី. និ. ២.២៩៣ អាទយោ; ចរិយា ១.៣៧ អាទយោ) កុទាលបណ្ឌិតកាលេ (ជា. ១.១.៧០) អរកបណ្ឌិតកាលេ (ជា. ១.២.៣៧ អាទយោ) ពោធិបរិព្ពាជកកាលេ មហោសធបណ្ឌិតកាលេតិ (ជា. ២.២២.៥៩០ អាទយោ) ឯវមាទីសុ បញ្ញាបារមិយា បូរិតត្តភាវានំ បរិមាណំ នាម នត្ថិ. ឯកន្តេន បនស្ស សេនកបណ្ឌិតកាលេ –

‘‘បញ្ញាយ វិចិនន្តោហំ, ព្រាហ្មណំ មោចយិំ ទុខា;

បញ្ញាយ មេ សមោ នត្ថិ, ឯសា មេ បញ្ញាបារមី’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; ជា. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា; អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានក្កថា) –

អន្តោភស្តគតំ សប្បំ ទស្សេន្តស្ស បញ្ញាបារមី បរមត្ថបារមី នាម ជាតា. វីរិយំ កត្វាន ឧត្តមន្តិ សម្មាសម្ពោធិំ បាបេតុំ សមត្ថតាយ ឧត្តមំ បធានំ វីរិយន្តិ វិវិធម្បិ វីរិយបារមិំ កត្វា ឧប្បាទេត្វា. តត្ថ មហាសីលវរាជកាលេ (ជា. ១.១.៥១) បញ្ចាវុធកុមារកាលេ (ជា. ១.១.៥៥) មហាវានរិន្ទកាលេតិ (ជា. ១.១.៥៧) ឯវមាទីសុ វីរិយបារមិយា បូរិតត្តភាវានំ បរិមាណំ នាម នត្ថិ. ឯកន្តេន បនស្ស មហាជនកកាលេ –

‘‘អតីរទស្សី ជលមជ្ឈេ, ហតា សព្ពេវ មានុសា;

ចិត្តស្ស អញ្ញថា នត្ថិ, ឯសា មេ វីរិយបារមី’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; ជា. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា; អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា) –

ឯវំ មហាសមុទ្ទំ តរន្តស្ស វីរិយបារមី បរមត្ថបារមី នាម ជាតា.

ខន្តិយា បារមិំ គន្ត្វាតិ អធិវាសនខន្តិអាទិ ខន្តិបរមុក្កំសភាវំ បាបេន្តោ ខន្តិយា បារមិំ បរមកោដិំ គន្ត្វា, ខន្តិបារមិំ សម្បាទេត្វាតិ អត្ថោ. តត្ថ មហាកបិកាលេ (ចរិយា. ៣.៦៧ អាទយោ; ជា. ១.៧.៨៣ អាទយោ) មហិំសរាជកាលេ (ជា. ១.៣.៨២ អាទយោ) រុរុមិគរាជកាលេ (ជា. ១.១៣.១១៧ អាទយោ) ធម្មទេវបុត្តកាលេតិ (ជា. ១.១១.២៦ អាទយោ) ឯវមាទីសុ ខន្តិបារមិយា បូរិតត្តភាវានំ បរិមាណំ នាម នត្ថិ. ឯកន្តេន បនស្ស ខន្តិវាទិកាលេ –

‘‘អចេតនំ វ កោដ្ដេន្តេ, តិណ្ហេន ផរសុនា មមំ;

កាសិរាជេ ន កុប្បាមិ, ឯសា មេ ខន្តិបារមី’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; ជា. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា; អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា) –

ឯវំ អចេតនភាវេន វិយ មហាទុក្ខំ អនុភវន្តស្ស ខន្តិបារមី បរមត្ថបារមី នាម ជាតា.

កត្វា ទឡ្ហមធិដ្ឋានន្តិ កុសលសមាទានាធិដ្ឋានំ តស្ស តស្ស បារមិសមាទានស្ស តទុបការកសមាទានស្ស ច អធិដ្ឋានំ ទឡ្ហតរំ អសិថិលំ កត្វា, តំ តំ វតសមាទានំ អនិវត្តិភាវេន អធិដ្ឋហិត្វាតិ អត្ថោ. តត្ថ ជោតិបាលកាលេ (ម. និ. ២.២៨២ អាទយោ) សរភង្គកាលេ (ជា. ២.១៧.៥០ អាទយោ) នេមិកាលេតិ (ចរិយា. ១.៤០ អាទយោ; ជា.២.២២.៤២១ អាទយោ) ឯវមាទីសុ អធិដ្ឋានបារមិយា បូរិតត្តភាវានំ បរិមាណំ នាម នត្ថិ. ឯកន្តេន បនស្ស តេមិយកុមារកាលេ –

‘‘មាតាបិតា ន មេ ទេស្សា, អត្តា មេ ន ច ទេស្សិយោ;

សព្ពញ្ញុតំ បិយំ មយ្ហំ, តស្មា វតមធិដ្ឋហិ’’ន្តិ. (ចរិយា. ៣.៦៥) –

ឯវំ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា វតំ អធិដ្ឋហន្តស្ស អធិដ្ឋានបារមី បរមត្ថបារមី នាម ជាតា.

សច្ចវាចានុរក្ខិយាតិ សច្ចវាចំ អនុរក្ខិត្វា ជីវិតន្តរាយេបិ អនរិយវោហារំ គូថំ វិយ ជិគុច្ឆន្តោ បរិហរិត្វា សព្ពសោ អវិសំវាទិភាវំ រក្ខិត្វា. តត្ថ កបិរាជកាលេ (ចរិយា. ៣.៦៧ អាទយោ) សច្ចតាបសកាលេ មច្ឆរាជកាលេតិ ឯវមាទីសុ សច្ចបារមិយា បូរិតត្តភាវានំ បរិមាណំ នាម នត្ថិ. ឯកន្តេន បនស្ស មហាសុតសោមកាលេ –

‘‘សច្ចវាចំ អនុរក្ខន្តោ, ចជិត្វា មម ជីវិតំ;

មោចេសិំ ឯកសតំ ខត្តិយេ, ឯសា មេ សច្ចបារមី’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; ជា. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា; អប. អដ្ឋ. ១.ទូរេនិទានកថា) –

ឯវំ ជីវិតំ ចជិត្វា សច្ចំ អនុរក្ខន្តស្ស សច្ចបារមី បរមត្ថបារមី នាម ជាតា.

មេត្តាយ បារមិំ គន្ត្វាតិ សព្ពសត្តេសុ អនោធិសោ ហិតូបសំហារលក្ខណាយ មេត្តាយ បារមិំ បរមុក្កំសតំ បត្វា. តត្ថ ចូឡធម្មបាលកាលេ (ជា. ១.៥.៤៤ អាទយោ) មហាសីលវរាជកាលេ (ជា. ១.១.៥១) សាមបណ្ឌិតកាលេតិ (ចរិយា. ៣.១១១ អាទយោ; ជា. ២.២២.២៩៦ អាទយោ) ឯវមាទីសុ មេត្តាបារមិយា បូរិតត្តភាវានំ បរិមាណំ នាម នត្ថិ. ឯកន្តេន បនស្ស សុវណ្ណសាមកាលេ –

‘‘ន មំ កោចិ ឧត្តសតិ, នបិហំ ភាយាមិ កស្សចិ;

មេត្តាពលេនុបត្ថទ្ធោ, រមាមិ បវនេ តទា’’តិ. (ចរិយា. ៣.១១៣) –

ឯវំ ជីវិតម្បិ អនោលោកេត្វា មេត្តាយន្តស្ស មេត្តាបារមី បរមត្ថបារមី នាម ជាតា.

សម្មាននាវមាននេតិ សក្កច្ចំ បូជាសក្ការាទិនា សម្មាននេ ឱដ្ឋុភនាទិនា អវមាននេ ច សព្ពត្ថ លោកធម្មេ សមកោ សមចិត្តោ និព្ពិការោ ហុត្វា ឧត្តមំ អនុត្តរំ លព្ពញ្ញុតំ អធិគតោស្មីតិ អត្ថោ. តត្ថ មហាវានរិន្ទកាលេ (ជា. ១.១.៥៧) កាសិរាជកាលេ ខេមព្រាហ្មណកាលេ អដ្ឋិសេនបរិព្ពាជកកាលេតិ (ជា. ១.៧.៥៤ អាទយោ) ឯវមាទីសុ ឧបេក្ខាបារមិយា បូរិតត្តភាវានំ បរិមាណំ នាម នត្ថិ. ឯកន្តេន បនស្ស មហាលោមហំសកាលេ –

‘‘សុសានេ សេយ្យំ កប្បេមិ, ឆវដ្ឋិកំ ឧបនិធាយហំ;

គាមណ្ឌលា ឧបាគន្ត្វា, រូបំ ទស្សេន្តិនប្បក’’ន្តិ. (ចរិយា. ៣.១១៩) –

ឯវំ គាមទារកេសុ ឱដ្ឋុភនាទីហិ ចេវ មាលាគន្ធូបហារាទីហិ ច សុខទុក្ខំ ឧប្បាទេន្តេសុបិ ឧបេក្ខំ អនតិវត្តន្តស្ស ឧបេក្ខាបារមី បរមត្ថបារមី នាម ជាតា. ឥតិ ភគវា –

‘‘ឯវំ ពហុព្ពិធំ ទុក្ខំ, សម្បត្តី ច ពហុព្ពិធា;

ភវាភវេ អនុភវិត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តម’’ន្តិ. –

សម្មាសម្ពោធិំ អធិគន្តុំ ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បេ អត្តនា កតំ ទុក្ករចរិយំ សង្ខេបេនេវ វត្វា បុន –

‘‘ទត្វា ទាតព្ពកំ ទានំ, សីលំ បូរេត្វា អសេសតោ;

នេក្ខម្មេ បារមិំ គន្ត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ.

‘‘បណ្ឌិតេ បរិបុច្ឆិត្វា, វីរិយំ កត្វាន មុត្តមំ;

ខន្តិយា បារមិំ គន្ត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ.

‘‘កត្វា ទឡ្ហមធិដ្ឋានំ, សច្ចវាចានុរក្ខិយ;

មេត្តាយ បារមិំ គន្ត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ.

‘‘លាភាលាភេ យសាយសេ, សម្មាននាវមាននេ;

សព្ពត្ថ សមកោ ហុត្វា, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តម’’ន្តិ. –

អត្តនា សម្មទេវ បរិបូរិតា ទស បារមិយោ ទស្សេតិ.

បកិណ្ណកកថា

ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វា មហាពោធិយានបដិបត្តិយំ ឧស្សាហជាតានំ កុលបុត្តានំ ពោធិសម្ភារេសុ នានប្បការកោសល្លត្ថំ សព្ពបារមីសុ បកិណ្ណកកថា កថេតព្ពា.

តត្រិទំ បញ្ហកម្មំ – កា បនេតា បារមិយោ? កេនដ្ឋេន បារមិយោ? កតិវិធា ចេតា? កោ តាសំ កមោ? កានិ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ? កោ បច្ចយោ? កោ សំកិលេសោ? កិំ វោទានំ? កោ បដិបក្ខោ? កា បដិបត្តិ? កោ វិភាគោ? កោ សង្គហោ? កោ សម្បាទនូបាយោ? កិត្តកេន កាលេន សម្បាទនំ? កោ អានិសំសោ? កិំ ចេតាសំ ផលន្តិ?

តត្រិទំ វិស្សជ្ជនំ – កា បនេតា បារមិយោតិ? តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ អនុបហតា ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា ទានាទយោ គុណា បារមិយោ.

កេនដ្ឋេន បារមិយោតិ? ទានសីលាទិគុណវិសេសយោគេន សត្តុត្តមតាយ បរមា មហាសត្តា ពោធិសត្តា, តេសំ ភាវោ កម្មំ វា បារមី, ទានាទិកិរិយា. អថ វា បរតីតិ បរមោ, ទានាទិគុណានំ បូរកោ បាលកោ ចាតិ ពោធិសត្តោ, បរមស្ស អយំ, បរមស្ស វា ភាវោ, កម្មំ វា បារមី, ទានាទិកិរិយាវ. អថ វា បរំ សត្តំ អត្តនិ មវតិ ពន្ធតិ គុណវិសេសយោគេន, បរំ វា អធិកតរំ មជ្ជតិ សុជ្ឈតិ សំកិលេសមលតោ, បរំ វា សេដ្ឋំ និព្ពានំ វិសេសេន មយតិ គច្ឆតិ, បរំ វា លោកំ បមាណភូតេន ញាណវិសេសេន ឥធលោកំ វិយ មុនាតិ បរិច្ឆិន្ទតិ, បរំ វា អតិវិយ សីលាទិគុណគណំ អត្តនោ សន្តានេ មិនោតិ បក្ខិបតិ, បរំ វា អត្តភូតតោ ធម្មកាយតោ អញ្ញំ បដិបក្ខំ វា តទនត្ថករំ កិលេសចោរគណំ មិនាតិ ហិំសតីតិ បរមោ, មហាសត្តោ. បរមស្ស អយន្តិអាទិ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ. បារេ វា និព្ពានេ មជ្ជតិ សុជ្ឈតិ សត្តេ ច សោធេតិ, តត្ថ វា សត្តេ មវតិ ពន្ធតិ យោជេតិ, តំ វា មយតិ គច្ឆតិ គមេតិ ច, មុនាតិ វា តំ យាថាវតោ, តត្ថ វា សត្តេ មិនោតិ បក្ខិបតិ, កិលេសារយោ វា សត្តានំ តត្ថ មិនាតិ ហិំសតីតិ បារមី, មហាបុរិសោ. តស្ស ភាវោ កម្មំ វា បារមិតា, ទានាទិកិរិយាវ. ឥមិនា នយេន បារមីសទ្ទត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កតិវិធាតិ? សង្ខេបតោ ទសវិធា. តា បន បាឡិយំ សរូបតោ អាគតាយេវ. យថាហ –

‘‘វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, បឋមំ ទានបារមិំ;

បុព្ពកេហិ មហេសីហិ, អនុចិណ្ណំ មហាបថ’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.១១៦) –

អាទិ. យថា ចាហ – ‘‘កតិ នុ ខោ, ភន្តេ, ពុទ្ធការកា ធម្មា? ទស ខោ, សារិបុត្ត, ពុទ្ធការកា ធម្មា. កតមេ ទស? ទានំ ខោ, សារិបុត្ត, ពុទ្ធការកោ ធម្មោ, សីលំ, នេក្ខម្មំ, បញ្ញា, វីរិយំ, ខន្តិ, សច្ចំ, អធិដ្ឋានំ, មេត្តា, ឧបេក្ខា ពុទ្ធការកោ ធម្មោ. ឥមេ ខោ, សារិបុត្ត, ទស ពុទ្ធការកា ធម្មា’’តិ. ឥទមវោច ភគវា, ឥទំ វត្វា សុគតោ អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថា –

‘‘ទានំ សីលញ្ច នេក្ខម្មំ, បញ្ញា វីរិយេន បញ្ចមំ;

ខន្តិ សច្ចមធិដ្ឋានំ, មេត្តុបេក្ខាតិ តេ ទសា’’តិ. (ពុ. វំ. ១.៧៦ ថោកំ វិសទិសំ);

កេចិ បន ‘‘ឆព្ពិធា’’តិ វទន្តិ. តំ ឯតាសំ សង្គហវសេន វុត្តំ. សោ បន សង្គហោ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

កោ តាសំ កមោតិ? ឯត្ថ កមោតិ ទេសនាក្កមោ, សោ ច បឋមសមាទានហេតុកោ, សមាទានំ បវិចយហេតុកំ, ឥតិ យថា អាទិម្ហិ បវិចិតា សមាទិន្នា ច, តថា ទេសិតា. តត្ថ ទានំ សីលស្ស ពហូបការំ សុករញ្ចាតិ តំ អាទិម្ហិ វុត្តំ. ទានំ សីលបរិគ្គហិតំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសន្តិ ទានានន្តរំ សីលំ វុត្តំ. សីលំ នេក្ខម្មបរិគ្គហិតំ, នេក្ខម្មំ បញ្ញាបរិគ្គហិតំ, បញ្ញា វីរិយបរិគ្គហិតា, វីរិយំ ខន្តិបរិគ្គហិតំ, ខន្តិ សច្ចបរិគ្គហិតា, សច្ចំ អធិដ្ឋានបរិគ្គហិតំ, អធិដ្ឋានំ មេត្តាបរិគ្គហិតំ, មេត្តា ឧបេក្ខាបរិគ្គហិតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសាតិ មេត្តានន្តរមុបេក្ខា វុត្តា. ឧបេក្ខា បន ករុណាបរិគ្គហិតា ករុណា ច ឧបេក្ខាបរិគ្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘កថំ បន មហាការុណិកា ពោធិសត្តា សត្តេសុ ឧបេក្ខកា ហោន្តី’’តិ? ‘‘ឧបេក្ខិតព្ពយុត្តេសុ កញ្ចិ កាលំ ឧបេក្ខកា ហោន្តិ, ន បន សព្ពត្ថ សព្ពទា ចា’’តិ កេចិ. អបរេ បន – ‘‘ន សត្តេសុ ឧបេក្ខកា, សត្តកតេសុ បន វិប្បការេសុ ឧបេក្ខកា ហោន្តី’’តិ.

អបរោ នយោ – បចុរជនេសុបិ បវត្តិយា សព្ពសត្តសាធារណត្តា អប្បផលត្តា សុករត្តា ច អាទិម្ហិ ទានំ វុត្តំ. សីលេន ទាយកបដិគ្គាហកសុទ្ធិតោ បរានុគ្គហំ វត្វា បរបីឡានិវត្តិវចនតោ កិរិយធម្មំ វត្វា អកិរិយធម្មវចនតោ ភោគសម្បត្តិហេតុំ វត្វា ភវសម្បត្តិហេតុវចនតោ ច ទានស្ស អនន្តរំ សីលំ វុត្តំ. នេក្ខម្មេន សីលសម្បត្តិសិទ្ធិតោ កាយវចីសុចរិតំ វត្វា មនោសុចរិតវចនតោ វិសុទ្ធសីលស្ស សុខេនេវ ឈានសមិជ្ឈនតោ កម្មាបរាធប្បហានេន បយោគសុទ្ធិំ វត្វា កិលេសាបរាធប្បហានេន អាសយសុទ្ធិវចនតោ វីតិក្កមប្បហានេន ចិត្តស្ស បរិយុដ្ឋានប្បហានវចនតោ ច សីលស្ស អនន្តរំ នេក្ខម្មំ វុត្តំ. បញ្ញាយ នេក្ខម្មស្ស សិទ្ធិបរិសុទ្ធិតោ ឈានាភាវេន បញ្ញាភាវវចនតោ ‘‘សមាធិបទដ្ឋានា ហិ បញ្ញា, បញ្ញាបច្ចុបដ្ឋានោ ច សមាធិ’’. សមថនិមិត្តំ វត្វា ឧបេក្ខានិមិត្តវចនតោ បរហិតជ្ឈានេន បរហិតករណូបាយកោសល្លវចនតោ ច នេក្ខម្មស្ស អនន្តរំ បញ្ញា វុត្តា. វីរិយារម្ភេន បញ្ញាកិច្ចសិទ្ធិតោ សត្តសុញ្ញតាធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ វត្វា សត្តហិតាយ អារម្ភស្ស អច្ឆរិយតាវចនតោ ឧបេក្ខានិមិត្តំ វត្វា បគ្គហនិមិត្តវចនតោ និសម្មការិតំ វត្វា ឧដ្ឋានវចនតោ ច ‘‘និសម្មការិនោ ហិ ឧដ្ឋានំ ផលវិសេសមាវហតី’’តិ បញ្ញាយ អនន្តរំ វីរិយំ វុត្តំ.

វីរិយេន តិតិក្ខាសិទ្ធិតោ ‘‘វីរិយវា ហិ អារទ្ធវីរិយត្តា សត្តសង្ខារេហិ ឧបនីតំ ទុក្ខំ អភិភុយ្យ វិហរតិ’’. វីរិយស្ស តិតិក្ខាលង្ការភាវតោ ‘‘វីរិយវតោ ហិ តិតិក្ខា សោភតិ’’. បគ្គហនិមិត្តំ វត្វា សមថនិមិត្តវចនតោ អច្ចារម្ភេន ឧទ្ធច្ចទោសប្បហានវចនតោ ‘‘ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា ហិ ឧទ្ធច្ចទោសោ បហីយតិ’’. វីរិយវតោ សាតច្ចករណវចនតោ ‘‘ខន្តិពហុលោ ហិ អនុទ្ធតោ សាតច្ចការី ហោតិ’’. អប្បមាទវតោ បរហិតកិរិយារម្ភេ បច្ចុបការតណ្ហាភាវវចនតោ ‘‘យាថាវតោ ធម្មនិជ្ឈានេ ហិ សតិ តណ្ហា ន ហោតិ’’. បរហិតារម្ភេ បរមេបិ បរកតទុក្ខសហនតាវចនតោ ច វីរិយស្ស អនន្តរំ ខន្តិ វុត្តា. សច្ចេន ខន្តិយា ចិរាធិដ្ឋានតោ អបការិនោ អបការខន្តិំ វត្វា តទុបការករណេ អវិសំវាទវចនតោ ខន្តិយា អបវាទវាចាវិកម្បនេន ភូតវាទិតាយ អវិជហនវចនតោ សត្តសុញ្ញតាធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ វត្វា តទុបព្រូហិតញាណសច្ចវចនតោ ច ខន្តិយា អនន្តរំ សច្ចំ វុត្តំ.

អធិដ្ឋានេន សច្ចសិទ្ធិតោ ‘‘អចលាធិដ្ឋានស្ស ហិ វិរតិ សិជ្ឈតិ’’. អវិសំវាទិតំ វត្វា តត្ថ អចលភាវវចនតោ ‘‘សច្ចសន្ធោ ហិ ទានាទីសុ បដិញ្ញានុរូបំ និច្ចលោវ បវត្តតិ’’. ញាណសច្ចំ វត្វា សម្ភារេសុ បវត្តិនិដ្ឋាបនវចនតោ ‘‘យថាភូតញាណវា ហិ ពោធិសម្ភារេ អធិដ្ឋាតិ, តេ ច និដ្ឋាបេតិ បដិបក្ខេហិ អកម្បិយភាវតោ’’តិ សច្ចស្ស អនន្តរំ អធិដ្ឋានំ វុត្តំ. មេត្តាយ បរហិតករណសមាទានាធិដ្ឋានសិទ្ធិតោ អធិដ្ឋានំ វត្វា ហិតូបសំហារវចនតោ ‘‘ពោធិសម្ភារេ ហិ អធិតិដ្ឋមានោ មេត្តាវិហារី ហោតិ’’. អចលាធិដ្ឋានស្ស សមាទានាវិកោបនេន សមាទានសម្ភវតោ ច អធិដ្ឋានស្ស អនន្តរំ មេត្តា វុត្តា. ឧបេក្ខាយ មេត្តាវិសុទ្ធិតោ សត្តេសុ ហិតូបសំហារំ វត្វា តទបរាធេសុ ឧទាសីនតាវចនតោ មេត្តាភាវនំ វត្វា តន្និស្សន្ទភាវនាវចនតោ ហិតកាមសត្តេបិ ឧបេក្ខកោតិ អច្ឆរិយគុណតាវចនតោ ច មេត្តាយ អនន្តរំ ឧបេក្ខា វុត្តាតិ ឯវមេតាសំ កមោ វេទិតព្ពោ.

កានិ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានីតិ ឯត្ថ អវិសេសេន តាវ សព្ពាបិ បារមិយោ បរានុគ្គហលក្ខណា, បរេសំ ឧបការករណរសា, អវិកម្បនរសា វា, ហិតេសិតាបច្ចុបដ្ឋានា, ពុទ្ធត្តបច្ចុបដ្ឋានា វា, មហាករុណាបទដ្ឋានា, ករុណូបាយកោសល្លបទដ្ឋានា វា.

វិសេសេន បន យស្មា ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា អត្តូបករណបរិច្ចាគចេតនា ទានបារមិតា, ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ កាយវចីសុចរិតំ អត្ថតោ អកត្តព្ពវិរតិកត្តព្ពករណចេតនាទយោ ច សីលបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមោ កាមភវេហិ និក្ខមនចិត្តុប្បាទោ នេក្ខម្មបារមិតា, ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ ធម្មានំ សាមញ្ញវិសេសលក្ខណាវពោធោ បញ្ញាបារមិតា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ កាយចិត្តេហិ បរហិតារម្ភោ វីរិយបារមិតា, ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ សត្តសង្ខារាបរាធសហនំ អទោសប្បធានោ តទាការប្បវត្តចិត្តុប្បាទោ ខន្តិបារមិតា, ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ វិរតិចេតនាទិភេទំ អវិសំវាទនំ សច្ចបារមិតា, ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតំ អចលសមាទានាធិដ្ឋានំ តទាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ អធិដ្ឋានបារមិតា, ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតោ លោកស្ស ហិតសុខូបសំហារោ អត្ថតោ អព្យាបាទោ មេត្តាបារមិតា, ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា អនុនយបដិឃវិទ្ធំសនី ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ សត្តសង្ខារេសុ សមប្បវត្តិ ឧបេក្ខាបារមិតា.

តស្មា បរិច្ចាគលក្ខណា ទានបារមី, ទេយ្យធម្មេ លោភវិទ្ធំសនរសា, អនាសត្តិបច្ចុបដ្ឋានា, ភវវិភវសម្បត្តិបច្ចុបដ្ឋានា វា, បរិច្ចជិតព្ពវត្ថុបទដ្ឋានា. សីលនលក្ខណា សីលបារមី, សមាធានលក្ខណា បតិដ្ឋានលក្ខណា ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសា, អនវជ្ជរសា វា, សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានា, ហិរោត្តប្បបទដ្ឋានា. កាមតោ ច ភវតោ ច និក្ខមនលក្ខណា នេក្ខម្មបារមី, តទាទីនវវិភាវនរសា, តតោ ឯវ វិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា, សំវេគបទដ្ឋានា. យថាសភាវបដិវេធលក្ខណា បញ្ញាបារមី, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណា វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសា បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា អរញ្ញគតសុទេសិកោ វិយ, សមាធិបទដ្ឋានា, ចតុសច្ចបទដ្ឋានា វា. ឧស្សាហលក្ខណា វីរិយបារមី, ឧបត្ថម្ភនរសា, អសំសីទនបច្ចុបដ្ឋានា, វីរិយារម្ភវត្ថុបទដ្ឋានា, សំវេគបទដ្ឋានា វា. ខមនលក្ខណា ខន្តិបារមី, ឥដ្ឋានិដ្ឋសហនរសា, អធិវាសនបច្ចុបដ្ឋានា, អវិរោធបច្ចុបដ្ឋានា វា, យថាភូតទស្សនបទដ្ឋានា. អវិសំវាទនលក្ខណា សច្ចបារមី, យថាសភាវវិភាវនរសា, សាធុតាបច្ចុបដ្ឋានា, សោរច្ចបទដ្ឋានា. ពោធិសម្ភារេសុ អធិដ្ឋានលក្ខណា អធិដ្ឋានបារមី, តេសំ បដិបក្ខាភិភវនរសា, តត្ថ អចលតាបច្ចុបដ្ឋានា, ពោធិសម្ភារបទដ្ឋានា. ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណា មេត្តាបារមី, ហិតូបសំហាររសា, អាឃាតវិនយនរសា វា, សោម្មភាវបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា. មជ្ឈត្តាការប្បវត្តិលក្ខណា ឧបេក្ខាបារមី, សមភាវទស្សនរសា, បដិឃានុនយវូបសមបច្ចុបដ្ឋានា, កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណបទដ្ឋានា.

ឯត្ថ ច ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតតា ទានាទីនំ បរិច្ចាគាទិលក្ខណស្ស វិសេសនភាវេន វត្តព្ពា. ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតានិ ហិ ទានាទីនិ ពោធិសត្តសន្តានេ បវត្តានិ ទានាទិបារមិយោ នាម ហោន្តិ.

កោ បច្ចយោតិ? អភិនីហារោ តាវ បារមីនំ បច្ចយោ. យោ ហិ អយំ –

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩) –

ឯវំ វុត្តោ អដ្ឋធម្មសមោធានសម្បាទិតោ ‘‘តិណ្ណោ តារេយ្យំ មុត្តោ មោចេយ្យំ ទន្តោ ទមេយ្យំ សន្តោ សមេយ្យំ អស្សត្ថោ អស្សាសេយ្យំ បរិនិព្ពុតោ បរិនិព្ពាបេយ្យំ សុទ្ធោ សោធេយ្យំ ពុទ្ធោ ពោធេយ្យ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តោ អភិនីហារោ. សោ អវិសេសេន សព្ពបារមីនំ បច្ចយោ. តប្បវត្តិយា ហិ ឧទ្ធំ បារមីនំ បវិចយុបដ្ឋានសមាទានាធិដ្ឋាននិប្ផត្តិយោ មហាបុរិសានំ សម្ភវន្តិ.

តត្ថ មនុស្សត្តន្តិ មនុស្សត្តភាវោ. មនុស្សត្តភាវេយេវ ហិ ឋត្វា ពុទ្ធត្តំ បត្ថេន្តស្ស បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, ន នាគសុបណ្ណាទិជាតីសុ ឋិតស្ស. កស្មាតិ ចេ? ពុទ្ធភាវស្ស អននុច្ឆវិកភាវតោ.

លិង្គសម្បត្តីតិ មនុស្សត្តភាវេ ឋិតស្សាបិ បុរិសស្សេវ បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, ន ឥត្ថិយា ន បណ្ឌកនបុំសកឧភតោព្យញ្ជនកានំ វា សមិជ្ឈតិ. កស្មាតិ ចេ? យថាវុត្តការណតោ លក្ខណបារិបូរិយា អភាវតោ ច. វុត្តញ្ចេតំ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ឥត្ថី អរហំ អស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.២៧៩; វិភ. ៨០៩) វិត្ថារោ. តស្មា មនុស្សជាតិកស្សាបិ ឥត្ថិលិង្គេ ឋិតស្ស បណ្ឌកាទីនំ វា បត្ថនា ន សមិជ្ឈតិ.

ហេតូតិ ឧបនិស្សយសម្បត្តិ. មនុស្សបុរិសស្សាបិ ហិ ឧបនិស្សយសម្បន្នស្សេវ ហេតុសម្បត្តិយា បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, ន ឥតរស្ស.

សត្ថារទស្សនន្តិ សត្ថុសម្មុខីភាវោ. ធរមានកពុទ្ធស្សេវ ហិ សន្តិកេ បត្ថេន្តស្ស បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, បរិនិព្ពុតេ បន ភគវតិ ចេតិយស្ស សន្តិកេ វា ពោធិមូលេ វា បដិមាយ វា បច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ វា សន្តិកេ បត្ថនា ន សមិជ្ឈតិ. កស្មា? អធិការស្ស ពលវភាវាភាវតោ. ពុទ្ធានំ ឯវ បន សន្តិកេ បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, អជ្ឈាសយស្ស ឧឡារភាវេន តទធិការស្ស ពលវភាវាបត្តិតោ.

បព្ពជ្ជាតិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សន្តិកេ បត្ថេន្តស្សាបិ កម្មកិរិយវាទីសុ តាបសេសុ វា ភិក្ខូសុ វា បព្ពជិតស្សេវ បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, នោ គិហិលិង្គេ ឋិតស្ស. កស្មា? ពុទ្ធភាវស្ស អននុច្ឆវិកភាវតោ. បព្ពជិតា ឯវ ហិ មហាពោធិសត្តា សម្មាសម្ពោធិំ អធិគច្ឆន្តិ, ន គហដ្ឋភូតា, តស្មា បណិធានកាលេ ច បព្ពជ្ជាលិង្គំ ឯវ ហិ យុត្តរូបំ កិញ្ច គុណសម្បត្តិអធិដ្ឋានភាវតោ.

គុណសម្បត្តីតិ អភិញ្ញាទិគុណសម្បទា. បព្ពជិតស្សាបិ ហិ អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ បញ្ចាភិញ្ញស្សេវ បត្ថនា សមិជ្ឈតិ, ន យថាវុត្តគុណសម្បត្តិយា វិរហិតស្ស. កស្មា? បារមិបវិចយស្ស អសមត្ថភាវតោ, ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា អភិញ្ញាសម្បត្តិយា ច សមន្នាគតត្តា មហាបុរិសា កតាភិនីហារា សយមេវ បារមី បវិចេតុំ សមត្ថា ហោន្តិ.

អធិការោតិ អធិកោ ឧបការោ. យថាវុត្តគុណសម្បន្នោបិ ហិ យោ អត្តនោ ជីវិតម្បិ ពុទ្ធានំ បរិច្ចជិត្វា តស្មិំ កាលេ អធិកំ ឧបការំ ករោតិ, តស្សេវ អភិនីហារោ សមិជ្ឈតិ, ន ឥតរស្ស.

ឆន្ទតាតិ កត្តុកាមតាកុសលច្ឆន្ទោ. យស្ស ហិ យថាវុត្តធម្មសមន្នាគតស្ស ពុទ្ធការកធម្មានំ អត្ថាយ មហន្តោ ឆន្ទោ មហតី បត្ថនា មហតី កត្តុកាមតា អត្ថិ, តស្សេវ សមិជ្ឈតិ, ន ឥតរស្ស.

តត្រិទំ ឆន្ទមហន្តតាយ ឱបម្មំ – យោ សកលចក្កវាឡគព្ភំ ឯកោទកីភូតំ អត្តនោ ពាហុពលេនេវ ឧត្តរិត្វា បារំ គន្តុំ សមត្ថោ, សោ ពុទ្ធត្តំ បាបុណាតីតិ សុត្វា តំ ទុក្ករតោ អទហន្តោ ‘‘អហំ តំ ឧត្តរិត្វា បារំ គមិស្សាមី’’តិ ឆន្ទជាតោ ហោតិ, ន តត្ថ សង្កោចំ អាបជ្ជតិ. តថា យោ សកលចក្កវាឡំ វីតច្ចិកានំ វិគតធូមានំ អង្គារានំ បូរំ បាទេហិ អក្កមន្តោ អតិក្កមិត្វា បរភាគំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ…បេ… ន តត្ថ សង្កោចំ អាបជ្ជតិ. តថា យោ សកលចក្កវាឡំ សត្តិសូលេហិ សុនិសិតផលេហិ និរន្តរំ អាកិណ្ណំ បាទេហិ អក្កមន្តោ អតិក្កមិត្វា…បេ… ន តត្ថ សង្កោចំ អាបជ្ជតិ. តថា យោ សកលចក្កវាឡំ និរន្តរំ ឃនវេឡុគុម្ពសញ្ឆន្នំ កណ្ដកលតាវនគហនំ វិនិវិជ្ឈិត្វា បរភាគំ គន្តុំ សមត្ថោ…បេ… ន តត្ថ សង្កោចំ អាបជ្ជតិ. តថា យោ ‘‘ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ សតសហស្សញ្ច កប្បេ និរយេ បច្ចិត្វា ពុទ្ធត្តំ បត្តព្ព’’ន្តិ សុត្វា តំ ទុក្ករតោ អទហន្តោ ‘‘អហំ តត្ថ បច្ចិត្វា ពុទ្ធត្តំ បាបុណិស្សាមី’’តិ ឆន្ទជាតោ ហោតិ, ន តត្ថ សង្កោចំ អាបជ្ជតីតិ ឯវមាទិនា នយេន ឯត្ថ ឆន្ទស្ស មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ បនាយំ អភិនីហារោ អត្ថតោ តេសំ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ សមោធានេន តថាបវត្តោ ចិត្តុប្បាទោតិ វេទិតព្ពោ. សោ សម្មទេវ សម្មាសម្ពោធិយា បណិធានលក្ខណោ. ‘‘អហោ វតាហំ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈេយ្យំ, សព្ពសត្តានំ ហិតសុខំ និប្ផាទេយ្យ’’ន្តិ ឯវមាទិបត្ថនារសោ, ពោធិសម្ភារហេតុភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, មហាករុណាបទដ្ឋានោ, ឧបនិស្សយសម្បត្តិបទដ្ឋានោ វា. អចិន្តេយ្យំ ពុទ្ធភូមិំ អបរិមាណំ សត្តលោកហិតញ្ច អារព្ភ បវត្តិយា សព្ពពុទ្ធការកធម្មមូលភូតោ បរមភទ្ទកោ បរមកល្យាណោ អបរិមេយ្យប្បភាវោ បុញ្ញវិសេសោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

យស្ស ច ឧប្បត្តិយា សហេវ មហាបុរិសោ មហាពោធិយានបដិបត្តិំ ឱតិណ្ណោ នាម ហោតិ និយតភាវសមធិគមនតោ តតោ អនិវត្តនសភាវត្តា ពោធិសត្តោតិ សមញ្ញំ បដិលភតិ, សព្ពភាវេន សម្មាសម្ពោធិយំ សមាសត្តមានសតា ពោធិសម្ភារសិក្ខាសមត្ថតា ចស្ស សន្តិដ្ឋតិ. យថាវុត្តាភិនីហារសមិជ្ឈនេន ហិ មហាបុរិសា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមនបុព្ពលិង្គេន សយម្ភុញាណេន សម្មទេវ សព្ពបារមិយោ បវិចិនិត្វា សមាទាយ អនុក្កមេន បរិបូរេន្តិ. តថា កតមហាភិនីហារោ ហិ សុមេធបណ្ឌិតោ បដិបជ្ជិ. យថាហ –

‘‘ហន្ទ ពុទ្ធករេ ធម្មេ, វិចិនាមិ ឥតោ ចិតោ;

ឧទ្ធំ អធោ ទស ទិសា, យាវតា ធម្មធាតុយា;

វិចិនន្តោ តទា ទក្ខិំ, បឋមំ ទានបារមិ’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.១១៥-១១៦) –

វិត្ថារោ. តស្ស ច អភិនីហារស្ស ចត្តារោ បច្ចយា ចត្តារោ ហេតូ ចត្តារិ ច ពលានិ វេទិតព្ពានិ.

តត្ថ កតមេ ចត្តារោ បច្ចយា? ឥធ មហាបុរិសោ បស្សតិ តថាគតំ មហតា ពុទ្ធានុភាវេន អច្ឆរិយព្ភុតំ បាដិហារិយំ ករោន្តំ. តស្ស តំ និស្សាយ តំ អារម្មណំ កត្វា មហាពោធិយំ ចិត្តំ សន្តិដ្ឋតិ – ‘‘មហានុភាវា វតាយំ ធម្មធាតុ, យស្សា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ភគវា ឯវំ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មោ អចិន្តេយ្យានុភាវោ ចា’’តិ. សោ តមេវ មហានុភាវទស្សនំ និស្សាយ តំ បច្ចយំ កត្វា សម្ពោធិយំ អធិមុច្ចន្តោ តត្ថ ចិត្តំ ឋបេតិ. អយំ បឋមោ បច្ចយោ មហាភិនីហារាយ.

ន ហេវ ខោ បស្សតិ តថាគតស្ស យថាវុត្តំ មហានុភាវតំ, អបិ ច ខោ សុណាតិ ‘‘ឯទិសោ ច ឯទិសោ ច ភគវា’’តិ. សោ តំ និស្សាយ តំ បច្ចយំ កត្វា សម្ពោធិយំ អធិមុច្ចន្តោ តត្ថ ចិត្តំ ឋបេតិ. អយំ ទុតិយោ បច្ចយោ មហាភិនីហារាយ.

ន ហេវ ខោ បស្សតិ តថាគតស្ស យថាវុត្តំ មហានុភាវតំ, នបិ តំ បរតោ សុណាតិ, អបិ ច ខោ តថាគតស្ស ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២១-២២) ពុទ្ធានុភាវបដិសំយុត្តំ ធម្មំ សុណាតិ. សោ តំ និស្សាយ តំ បច្ចយំ កត្វា សម្ពោធិយំ អធិមុច្ចន្តោ តត្ថ ចិត្តំ ឋបេតិ. អយំ តតិយោ បច្ចយោ មហាភិនីហារាយ.

ន ហេវ ខោ បស្សតិ តថាគតស្ស យថាវុត្តំ មហានុភាវតំ, នបិ តំ បរតោ សុណាតិ, នបិ តថាគតស្ស ធម្មំ សុណាតិ, អបិ ច ខោ ឧឡារជ្ឈាសយោ កល្យាណាធិមុត្តិកោ ‘‘អហមេតំ ពុទ្ធវំសំ ពុទ្ធតន្តិំ ពុទ្ធបវេណិំ ពុទ្ធធម្មតំ បរិបាលេស្សាមី’’តិ យាវទេវ ធម្មំ ឯវ សក្ករោន្តោ គរុករោន្តោ មានេន្តោ បូជេន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ តំ និស្សាយ តំ បច្ចយំ កត្វា សម្ពោធិយំ អធិមុច្ចន្តោ តត្ថ ចិត្តំ ឋបេតិ. អយំ ចតុត្ថោ បច្ចយោ មហាភិនីហារាយ.

តត្ថ កតមេ ចត្តារោ ហេតូ មហាភិនីហារាយ? ឥធ មហាបុរិសោ បកតិយា ឧបនិស្សយសម្បន្នោវ ហោតិ បុរិមកេសុ ពុទ្ធេសុ កតាធិការោ. អយំ បឋមោ ហេតុ មហាភិនីហារាយ. បុន ចបរំ មហាបុរិសោ បកតិយា ករុណាជ្ឈាសយោ ហោតិ ករុណាធិមុត្តោ សត្តានំ ទុក្ខំ អបនេតុកាមោ អបិ ច អត្តនោ កាយជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា. អយំ ទុតិយោ ហេតុ មហាភិនីហារាយ. បុន ចបរំ មហាបុរិសោ សកលតោបិ វដ្ដទុក្ខតោ សត្តហិតាយ ច ទុក្ករចរិយតោ សុចិរម្បិ កាលំ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អនិព្ពិន្នោ ហោតិ អនុត្រាសី យាវ ឥច្ឆិតត្ថនិប្ផត្តិ. អយំ តតិយោ ហេតុ មហាភិនីហារាយ. បុន ចបរំ មហាបុរិសោ កល្យាណមិត្តសន្និស្សិតោ ហោតិ, យោ អហិតតោ និវារេតិ, ហិតេ បតិដ្ឋបេតិ. អយំ ចតុត្ថោ ហេតុ មហាភិនីហារាយ.

តត្រាយំ មហាបុរិសស្ស ឧបនិស្សយសម្បទា – ឯកន្តេនេវស្ស យថា អជ្ឈាសយោ សម្ពោធិនិន្នោ ហោតិ សម្ពោធិបោណោ សម្ពោធិបព្ភារោ, តថា សត្តានំ ហិតចរិយា. យតោ ចានេន បុរិមពុទ្ធានំ សន្តិកេ សម្ពោធិយា បណិធានំ កតំ ហោតិ មនសា វាចាយ ច ‘‘អហម្បិ ឯទិសោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា សម្មទេវ សត្តានំ ហិតសុខំ និប្ផាទេយ្យ’’ន្តិ. ឯវំ សម្បន្នូបនិស្សយស្ស បនស្ស ឥមានិ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា លិង្គានិ ភវន្តិ យេហិ សមន្នាគតស្ស សាវកពោធិសត្តេហិ ច បច្ចេកពោធិសត្តេហិ ច មហាវិសេសោ មហន្តំ នានាករណំ បញ្ញាយតិ ឥន្ទ្រិយតោ បដិបត្តិតោ កោសល្លតោ ច. ឥធ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ មហាបុរិសោ យថា វិសទិន្ទ្រិយោ ហោតិ វិសទញាណោ, ន តថា ឥតរេ. បរហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ, ន អត្តហិតាយ. តថា ហិ សោ យថា ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ បដិបជ្ជតិ, ន តថា ឥតរេ. តត្ថ ច កោសល្លំ អាវហតិ ឋានុប្បត្តិកបដិភានេន ឋានាឋានកុសលតាយ ច.

តថា មហាបុរិសោ បកតិយា ទានជ្ឈាសយោ ហោតិ ទានាភិរតោ, សតិ ទេយ្យធម្មេ ទេតិ ឯវ, ន ទានតោ សង្កោចំ អាបជ្ជតិ, សតតំ សមិតំ សំវិភាគសីលោ ហោតិ, បមុទិតោវ ទេតិ អាទរជាតោ, ន ឧទាសីនចិត្តោ, មហន្តម្បិ ទានំ ទត្វា ន ច ទានេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, បគេវ អប្បំ, បរេសញ្ច ឧស្សាហំ ជនេន្តោ ទានេ វណ្ណំ ភាសតិ, ទានបដិសំយុត្តំ ធម្មកថំ ករោតិ, អញ្ញេ ច បរេសំ ទេន្តេ ទិស្វា អត្តមនោ ហោតិ, ភយដ្ឋានេសុ ច បរេសំ អភយំ ទេតីតិ ឯវមាទីនិ ទានជ្ឈាសយស្ស មហាបុរិសស្ស ទានបារមិយា លិង្គានិ.

តថា បាណាតិបាតាទីហិ បាបធម្មេហិ ហិរីយតិ ឱត្តប្បតិ, សត្តានំ អវិហេឋនជាតិកោ ហោតិ សោរតោ សុខសីលោ អសឋោ អមាយាវី ឧជុជាតិកោ សុវចោ សោវចស្សករណីយេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ មុទុជាតិកោ អត្ថទ្ធោ អនតិមានី, បរសន្តកំ នាទិយតិ អន្តមសោ តិណសលាកំ ឧបាទាយ, អត្តនោ ហត្ថេ និក្ខិត្តំ ឥណំ វា គហេត្វា បរំ ន វិសំវាទេតិ, បរស្មិំ វា អត្តនោ សន្តកេ ព្យាមូឡ្ហេ វិស្សរិតេ វា តំ សញ្ញាបេត្វា បដិបាទេតិ យថា តំ ន បរហត្ថគតំ ហោតិ, អលោលុប្បោ ហោតិ, បរបរិគ្គហេសុ បាបកំ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតិ, ឥត្ថិព្យសនាទីនិ ទូរតោ បរិវជ្ជេតិ, សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ភិន្នានំ សន្ធាតា សហិតានំ អនុប្បទាតា, បិយវាទី មិហិតបុព្ពង្គមោ បុព្ពភាសី អត្ថវាទី ធម្មវាទី អនភិជ្ឈាលុ អព្យាបន្នចិត្តោ អវិបរីតទស្សនោ, កម្មស្សកតញាណេន សច្ចានុលោមិកញាណេន កតញ្ញូ កតវេទី វុទ្ធាបចាយី សុវិសុទ្ធាជីវោ ធម្មកាមោ បរេបិ ធម្មេ សមាទបេតា សព្ពេន សព្ពំ អកិច្ចតោ សត្តេ និវារេតា កិច្ចេសុ បតិដ្ឋបេតា អត្តនា ច តត្ថ កិច្ចេ យោគំ អាបជ្ជិតា, កត្វា វា បន សយំ អកត្តព្ពំ សីឃញ្ញេវ តតោ បដិវិរតោ ហោតីតិ ឯវមាទីនិ សីលជ្ឈាសយស្ស មហាបុរិសស្ស សីលបារមិយា លិង្គានិ.

តថា មន្ទកិលេសោ ហោតិ មន្ទនីវរណោ, បវិវេកជ្ឈាសយោ អវិក្ខេបពហុលោ, ន តស្ស បាបកា វិតក្កា ចិត្តំ អន្វាស្សវន្តិ, វិវេកគតស្ស ចស្ស អប្បកសិរេនេវ ចិត្តំ សមាធិយតិ, អមិត្តបក្ខេបិ តុវដំ មេត្តចិត្តតា សន្តិដ្ឋតិ, បគេវ ឥតរស្មិំ, សតិមា ច ហោតិ ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា, មេធាវី ច ហោតិ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតោ, និបកោ ច ហោតិ តាសុ តាសុ ឥតិកត្តព្ពតាសុ, អារទ្ធវីរិយោ ច ហោតិ សត្តានំ ហិតកិរិយាសុ, ខន្តិពលសមន្នាគតោ ច ហោតិ សព្ពសហោ, អចលាធិដ្ឋានោ ច ហោតិ ទឡ្ហសមាទានោ, អជ្ឈុបេក្ខកោ ច ហោតិ ឧបេក្ខាឋានីយេសុ ធម្មេសូតិ ឯវមាទីនិ មហាបុរិសស្ស នេក្ខម្មជ្ឈាសយាទីនំ វសេន នេក្ខម្មបារមិអាទីនំ លិង្គានិ វេទិតព្ពានិ.

ឯវមេតេហិ ពោធិសម្ភារលិង្គេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស យំ វុត្តំ ‘‘មហាភិនីហារាយ កល្យាណមិត្តសន្និស្សយោ ហេតូ’’តិ. តត្រិទំ សង្ខេបតោ កល្យាណមិត្តលក្ខណំ – ឥធ កល្យាណមិត្តោ សទ្ធាសម្បន្នោ ហោតិ សីលសម្បន្នោ សុតសម្បន្នោ ចាគសម្បន្នោ វីរិយសម្បន្នោ សតិសម្បន្នោ សមាធិសម្បន្នោ បញ្ញាសម្បន្នោ. តត្ថ សទ្ធាសម្បត្តិយា សទ្ទហតិ តថាគតស្ស ពោធិំ កម្មផលញ្ច, តេន សម្មាសម្ពោធិយា ហេតុភូតំ សត្តេសុ ហិតេសិតំ ន បរិច្ចជតិ, សីលសម្បត្តិយា សត្តានំ បិយោ ហោតិ មនាបោ គរុ ភាវនីយោ ចោទកោ បាបគរហី វត្តា វចនក្ខមោ, សុតសម្បត្តិយា សត្តានំ ហិតសុខាវហំ គម្ភីរំ ធម្មកថំ កត្តា ហោតិ, ចាគសម្បត្តិយា អប្បិច្ឆោ ហោតិ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ, វីរិយសម្បត្តិយា អារទ្ធវីរិយោ ហោតិ សត្តានំ ហិតបដិបត្តិយំ, សតិសម្បត្តិយា ឧបដ្ឋិតសតិ ហោតិ អនវជ្ជធម្មេសុ, សមាធិសម្បត្តិយា អវិក្ខិត្តោ ហោតិ សមាហិតចិត្តោ, បញ្ញាសម្បត្តិយា អវិបរីតំ បជានាតិ, សោ សតិយា កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានោ បញ្ញាយ សត្តានំ ហិតាហិតំ យថាភូតំ ជានិត្វា សមាធិនា តត្ថ ឯកគ្គចិត្តោ ហុត្វា វីរិយេន អហិតា សត្តេ និសេធេត្វា ហិតេ និយោជេតិ. តេនាហ –

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចដ្ឋានេ និយោជកោ’’តិ. (អ. និ. ៧.៣៧; នេត្តិ. ១១៣) –

ឯវំ គុណសមន្នាគតញ្ច កល្យាណមិត្តំ ឧបនិស្សាយ មហាបុរិសោ អត្តនោ ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ សម្មទេវ បរិយោទបេតិ. សុវិសុទ្ធាសយបយោគោ ច ហុត្វា ចតូហិ ពលេហិ សមន្នាគតោ ន ចិរេនេវ អដ្ឋង្គេ សមោធានេត្វា មហាភិនីហារំ ករោន្តោ ពោធិសត្តភាវេ បតិដ្ឋហតិ អនិវត្តិធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយនោ.

តស្សិមានិ ចត្តារិ ពលានិ. អជ្ឈត្តិកពលំ យា សម្មាសម្ពោធិយំ អត្តសន្និស្សយា ធម្មគារវេន អភិរុចិ ឯកន្តនិន្នជ្ឈាសយតា, យាយ មហាបុរិសោ អត្តាធិបតិ លជ្ជាបស្សយោ អភិនីហារសម្បន្នោ ច ហុត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណាតិ. ពាហិរពលំ យា សម្មាសម្ពោធិយំ បរសន្និស្សយា អភិរុចិ ឯកន្តនិន្នជ្ឈាសយតា, យាយ មហាបុរិសោ លោកាធិបតិ មានាបស្សយោ អភិនីហារសម្បន្នោ ច ហុត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណាតិ. ឧបនិស្សយពលំ យា សម្មាសម្ពោធិយំ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា អភិរុចិ ឯកន្តនិន្នជ្ឈាសយតា, យាយ មហាបុរិសោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ វិសទធាតុកោ សតិសន្និស្សយោ អភិនីហារសម្បន្នោ ច ហុត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណាតិ. បយោគពលំ យា សម្មាសម្ពោធិយំ តជ្ជា បយោគសម្បទា សក្កច្ចការិតា សាតច្ចការិតា, យាយ មហាបុរិសោ វិសុទ្ធបយោគោ និរន្តរការី អភិនីហារសម្បន្នោ ច ហុត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណាតិ.

ឯវមយំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ចតូហិ ហេតូហិ ចតូហិ ច ពលេហិ សម្បន្នសមុទាគមោ អដ្ឋង្គសមោធានសម្បាទិតោ អភិនីហារោ បារមីនំ បច្ចយោ មូលការណភាវតោ. យស្ស ច បវត្តិយា មហាបុរិសេ ចត្តារោ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា បតិដ្ឋហន្តិ, សព្ពសត្តនិកាយំ អត្តនោ ឱរសបុត្តំ វិយ បិយចិត្តេន បរិគ្គណ្ហាតិ. ន ចស្ស ចិត្តំ បុត្តសំកិលេសវសេន សំកិលិស្សតិ. សត្តានំ ហិតសុខាវហោ ចស្ស អជ្ឈាសយោ បយោគោ ច ហោតិ. អត្តនោ ច ពុទ្ធការកធម្មា ឧបរូបរិ វឌ្ឍន្តិ បរិបច្ចន្តិ ច. យតោ ច មហាបុរិសោ ឧឡារតមេន បុញ្ញាភិសន្ទេន កុសលាភិសន្ទេន បវត្តិយា បច្ចយេន សុខស្សាហារេន សមន្នាគតោ សត្តានំ ទក្ខិណេយ្យោ ឧត្តមគារវដ្ឋានំ អសទិសំ បុញ្ញក្ខេត្តញ្ច ហោតិ. ឯវមនេកគុណោ អនេកានិសំសោ មហាភិនីហារោ បារមីនំ បច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ.

យថា ច អភិនីហារោ, ឯវំ មហាករុណា ឧបាយកោសល្លញ្ច. តត្ថ ឧបាយកោសល្លំ នាម ទានាទីនំ ពោធិសម្ភារភាវស្ស និមិត្តភូតា បញ្ញា, យាហិ មហាករុណូបាយកោសល្លតាហិ មហាបុរិសានំ អត្តសុខនិរបេក្ខតា និរន្តរំ បរហិតករណបសុតតា សុទុក្ករេហិបិ មហាពោធិសត្តចរិតេហិ វិសាទាភាវោ បសាទសម្ពុទ្ធិទស្សនសវនានុស្សរណកាលេសុបិ សត្តានំ ហិតសុខប្បដិលាភហេតុភាវោ ច សម្បជ្ជតិ. តថា ហិស្ស បញ្ញាយ ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ, ករុណាយ ពុទ្ធកម្មសិទ្ធិ, បញ្ញាយ សយំ តរតិ, ករុណាយ បរេ តារេតិ, បញ្ញាយ បរទុក្ខំ បរិជានាតិ, ករុណាយ បរទុក្ខបតិការំ អារភតិ, បញ្ញាយ ច ទុក្ខេ និព្ពិន្ទតិ, ករុណាយ ទុក្ខំ សម្បដិច្ឆតិ, តថា បញ្ញាយ និព្ពានាភិមុខោ ហោតិ, ករុណាយ វដ្ដំ បាបុណាតិ, តថា ករុណាយ សំសារាភិមុខោ ហោតិ, បញ្ញាយ តត្រ នាភិរមតិ, បញ្ញាយ ច សព្ពត្ថ វិរជ្ជតិ, ករុណានុគតត្តា ន ច ន សព្ពេសំ អនុគ្គហាយ បវត្តោ, ករុណាយ សព្ពេបិ អនុកម្បតិ, បញ្ញានុគតត្តា ន ច ន សព្ពត្ថ វិរត្តចិត្តោ, បញ្ញាយ ច អហំការមមំការាភាវោ, ករុណាយ អាលសិយទីនតាភាវោ, តថា បញ្ញាករុណាហិ យថាក្កមំ អត្តបរនាថតា ធីរវីរភាវោ, អនត្តន្តបអបរន្តបតា, អត្តហិតបរហិតនិប្ផត្តិ, និព្ភយាភិំសនកភាវោ, ធម្មាធិបតិលោកាធិបតិតា, កតញ្ញុបុព្ពការិភាវោ, មោហតណ្ហាវិគមោ, វិជ្ជាចរណសិទ្ធិ, ពលវេសារជ្ជនិប្ផត្តីតិ សព្ពស្សាបិ បារមិតាផលស្ស វិសេសេន ឧបាយភាវតោ បញ្ញាករុណា បារមីនំ បច្ចយោ. ឥទញ្ច ទ្វយំ បារមីនំ វិយ បណិធានស្សាបិ បច្ចយោ.

តថា ឧស្សាហឧម្មង្គអវត្ថានហិតចរិយា ច បារមីនំ បច្ចយាតិ វេទិតព្ពា, យា ពុទ្ធភាវស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ ពុទ្ធភូមិយោតិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ឧស្សាហោ នាម ពោធិសម្ភារានំ អព្ភុស្សហនវីរិយំ. ឧម្មង្គោ នាម ពោធិសម្ភារេសុ ឧបាយកោសល្លភូតា បញ្ញា. អវត្ថានំ នាម អធិដ្ឋានំ អចលាធិដ្ឋានតា. ហិតចរិយា នាម មេត្តាភាវនា ករុណាភាវនា ច.

តថា នេក្ខម្មបវិវេកអលោភាទោសាមោហនិស្សរណប្បភេទា ឆ អជ្ឈាសយា. នេក្ខម្មជ្ឈាសយា ហិ ពោធិសត្តា ហោន្តិ កាមេសុ ឃរាវាសេ ច ទោសទស្សាវិនោ, តថា បវិវេកជ្ឈាសយា សង្គណិកាយ ទោសទស្សាវិនោ, អលោភជ្ឈាសយា លោភេ ទោសទស្សាវិនោ, អទោសជ្ឈាសយា ទោសេ ទោសទស្សាវិនោ, អមោហជ្ឈាសយា មោហេ ទោសទស្សាវិនោ, និស្សរណជ្ឈាសយា សព្ពភវេសុ ទោសទស្សាវិនោតិ. តស្មា ឯតេ ពោធិសត្តានំ ឆ អជ្ឈាសយា ទានាទីនំ បារមីនំ បច្ចយាតិ វេទិតព្ពា. ន ហិ លោភាទីសុ អាទីនវទស្សនេន អលោភាទីនំ អធិកភាវេន ច វិនា ទានាទិបារមិយោ សម្ភវន្តិ, អលោភាទីនញ្ហិ អធិកភាវេន បរិច្ចាគាទិនិន្នចិត្តតា អលោភជ្ឈាសយាទិតាតិ វេទិតព្ពា.

យថា ចេតេ ឯវំ ទានជ្ឈាសយតាទយោបិ ពោធិយា ចរន្តានំ ពោធិសត្តានំ ទានាទិបារមីនំ បច្ចយោ. ទានជ្ឈាសយតាយ ហិ ពោធិសត្តា តប្បដិបក្ខេ មច្ឆេរេ ទោសទស្សាវិនោ ហុត្វា សម្មទេវ ទានបារមិំ បរិបូរេន្តិ. សីលជ្ឈាសយតាយ ទុស្សីល្យេ ទោសទស្សាវិនោ ហុត្វា សម្មទេវ សីលបារមិំ បរិបូរេន្តិ. នេក្ខម្មជ្ឈាសយតាយ កាមេសុ ឃរាវាសេ ច, យថាភូតញាណជ្ឈាសយតាយ អញ្ញាណេ វិចិកិច្ឆាយ ច, វីរិយជ្ឈាសយតាយ កោសជ្ជេ, ខន្តិយជ្ឈាសយតាយ អក្ខន្តិយំ, សច្ចជ្ឈាសយតាយ វិសំវាទេ, អធិដ្ឋានជ្ឈាសយតាយ អនធិដ្ឋានេ, មេត្តាជ្ឈាសយតាយ ព្យាបាទេ, ឧបេក្ខាជ្ឈាសយតាយ លោកធម្មេសុ អាទីនវទស្សាវិនោ ហុត្វា សម្មទេវ នេក្ខម្មាទិបារមិយោ បរិបូរេន្តិ. ទានជ្ឈាសយតាទយោ ទានាទិបារមីនំ និប្ផត្តិការណត្តា បច្ចយោ.

តថា អបរិច្ចាគបរិច្ចាគាទីសុ យថាក្កមំ អាទីនវានិសំសបច្ចវេក្ខណា ទានាទិបារមីនំ បច្ចយោ. តត្ថាយំ បច្ចវេក្ខណាវិធិខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណគោមហិំសទាសិទាសបុត្តទារាទិបរិគ្គហព្យាសត្តចិត្តានំ សត្តានំ ខេត្តាទីនំ វត្ថុកាមភាវេន ពហុបត្ថនីយភាវតោ រាជចោរាទិសាធារណភាវតោ វិវាទាធិដ្ឋានតោ សបត្តករណតោ និស្សារតោ បដិលាភបរិបាលនេសុ បរវិហេឋនហេតុតោ វិនាសនិមិត្តញ្ច សោកាទិអនេកវិហិតព្យសនាវហតោ តទាសត្តិនិទានញ្ច មច្ឆេរមលបរិយុដ្ឋិតចិត្តានំ អបាយូបបត្តិហេតុភាវតោតិ ឯវំ វិវិធវិបុលានត្ថាវហានិ បរិគ្គហវត្ថូនិ នាម. តេសំ បរិច្ចាគោយេវ ឯកោ សោត្ថិភាវោតិ បរិច្ចាគេ អប្បមាទោ ករណីយោ.

អបិ ច យាចកោ យាចមានោ អត្តនោ គុយ្ហស្ស អាចិក្ខនតោ ‘‘មយ្ហំ វិស្សាសិកោ’’តិ ច, ‘‘បហាយ គមនីយមត្តនោ សន្តកំ គហេត្វា បរលោកំ យាហីតិ មយ្ហំ ឧបទេសកោ’’តិ ច, ‘‘អាទិត្តេ វិយ អគារេ មរណគ្គិនា អាទិត្តេ លោកេ តតោ មយ្ហំ សន្តកស្ស អបវាហកសហាយោ’’តិ ច, ‘‘អបវាហិតស្ស ចស្ស អឈាបននិក្ខេបដ្ឋានភូតោ’’តិ ច ទានសង្ខាតេ កល្យាណកម្មស្មិំ សហាយភាវតោ សព្ពសម្បត្តីនំ អគ្គភូតាយ បរមទុល្លភាយ ពុទ្ធភូមិយា សម្បត្តិហេតុភាវតោ ច ‘‘បរមោ កល្យាណមិត្តោ’’តិ ច បច្ចវេក្ខិតព្ពំ.

តថា ‘‘ឧឡារេ កម្មនិ អនេនាហំ សម្ភាវិតោ, តស្មា សា សម្ភាវនា អវិតថា កាតព្ពា’’តិ ច, ‘‘ឯកន្តភេទិតាយ ជីវិតស្ស អយាចិតេនាបិ មយា ទាតព្ពំ, បគេវ យាចិតេនា’’តិ ច, ‘‘ឧឡារជ្ឈាសយេហិ គវេសិត្វាបិ ទាតព្ពតោ សយមេវាគតោ មម បុញ្ញេនា’’តិ ច ‘‘យាចកស្ស ទានាបទេសេន មយ្ហមេវាយមនុគ្គហោ’’តិ ច, ‘‘អហំ វិយ អយំ សព្ពោបិ លោកោ មយា អនុគ្គហេតព្ពោ’’តិ ច, ‘‘អសតិ យាចកេ កថំ មយ្ហំ ទានបារមី បូរេយ្យា’’តិ ច, ‘‘យាចកានមេវ ចត្ថាយ មយា សព្ពោ បរិគ្គហេតព្ពោ’’តិ ច, ‘‘មំ អយាចិត្វាវ មម សន្តកំ យាចកា កទា សយមេវ គណ្ហេយ្យុ’’ន្តិ ច, ‘‘កថមហំ យាចកានំ បិយោ ចស្សំ មនាបោ’’តិ ច, ‘‘កថំ វា តេ មយ្ហំ បិយា ចស្សុ មនាបា’’តិ ច, ‘‘កថំ វាហំ ទទមានោ ទត្វាបិ ច អត្តមនោ ចស្សំ បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ’’តិ ច, ‘‘កថំ វា មេ យាចកា ភវេយ្យុំ ឧឡារោ ច ទានជ្ឈាសយោ’’តិ ច, ‘‘កថំ វាហមយាចិតោ ឯវ យាចកានំ ហទយមញ្ញាយ ទទេយ្យ’’ន្តិ ច, ‘‘សតិ ធនេ យាចកេ ច អបរិច្ចាគោ មហតី មយ្ហំ វញ្ចនា’’តិ ច, ‘‘កថំ វាហំ អត្តនោ អង្គានិ ជីវិតំ វាបិ យាចកានំ បរិច្ចជេយ្យ’’ន្តិ ច បរិច្ចាគនិន្នតា ឧបដ្ឋបេតព្ពា. អបិ ច ‘‘អត្ថោ នាមាយំ និរបេក្ខំ ទាយកមនុគច្ឆតិ, យថា តំ និរបេក្ខំ ខេបកំ កិដកោ’’តិ ច អត្ថេ និរបេក្ខតាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេតព្ពំ.

យាចមានោ បន យទិ បិយបុគ្គលោ ហោតិ, ‘‘បិយោ មំ យាចតី’’តិ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. អថ ឧទាសីនបុគ្គលោ ហោតិ, ‘‘អយំ មំ យាចមានោ អទ្ធា ឥមិនា បរិច្ចាគេន មិត្តោ ហោតី’’តិ សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ទទន្តោបិ ហិ យាចកានំ បិយោ ហោតីតិ. អថ បន វេរី បុគ្គលោ យាចតិ, ‘‘បច្ចត្ថិកោ មំ យាចតិ, អយំ មំ យាចមានោ អទ្ធា ឥមិនា បរិច្ចាគេន វេរី បិយោ មិត្តោ ហោតី’’តិ វិសេសេន សោមនស្សំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ឯវំ បិយបុគ្គលេ វិយ មជ្ឈត្តវេរិបុគ្គលេសុបិ មេត្តាបុព្ពង្គមំ ករុណំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ ទាតព្ពំ.

សចេ បនស្ស ចិរកាលបរិភាវិតត្តា លោភស្ស ទេយ្យធម្មវិសយា លោភធម្មា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេន ពោធិសត្តបដិញ្ញេន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ ‘‘ននុ តយា សប្បុរិសសម្ពោធាយ អភិនីហារំ ករោន្តេន សព្ពសត្តានំ ឧបការត្ថាយ អយំ កាយោ និស្សដ្ឋោ តប្បរិច្ចាគមយញ្ច បុញ្ញំ, តត្ថ នាម តេ ពាហិរេបិ វត្ថុស្មិំ អភិសង្គប្បវត្តិ ហត្ថិសិនានសទិសី ហោតិ, តស្មា តយា ន កត្ថចិ សង្គោ ឧប្បាទេតព្ពោ. សេយ្យថាបិ នាម មហតោ ភេសជ្ជរុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ មូលំ មូលត្ថិកា ហរន្តិ, បបដិកំ តចំ ខន្ធំ វិដបំ សារំ សាខំ បលាសំ បុប្ផំ ផលំ ផលត្ថិកា ហរន្តិ, ន តស្ស រុក្ខស្ស ‘មយ្ហំ សន្តកំ ឯតេ ហរន្តី’តិ វិតក្កសមុទាចារោ ហោតិ, ឯវមេវ សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបជ្ជន្តេន មយា មហាទុក្ខេ អកតញ្ញុកេ និច្ចាសុចិម្ហិ កាយេ បរេសំ ឧបការាយ វិនិយុជ្ជមានេ អណុមត្តោបិ មិច្ឆាវិតក្កោ ន ឧប្បាទេតព្ពោ. កោ វា ឯត្ថ វិសេសោ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ មហាភូតេសុ ឯកន្តភេទនវិកិរណវិទ្ធំសនធម្មេសុ, កេវលំ បន សម្មោហវិជម្ភិតមេតំ, យទិទំ ឯតំ មម ឯសោហមស្មិ ឯសោ មេ អត្តាតិ អភិនិវេសោ. តស្មា ពាហិរេសុ វិយ អជ្ឈត្តិកេសុបិ ករចរណនយនាទីសុ មំសាទីសុ ច អនបេក្ខេន ហុត្វា ‘តំ តទត្ថិកា ហរន្តូ’តិ និស្សដ្ឋចិត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ.

ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខតោ ចស្ស សម្ពោធាយ បហិតត្តស្ស កាយជីវិតេសុ និរបេក្ខស្ស អប្បកសិរេនេវ កាយវចីមនោកម្មានិ សុវិសុទ្ធានិ ហោន្តិ. សោ សុវិសុទ្ធកាយវចីមនោកម្មន្តោ វិសុទ្ធាជីវោ ញាយបដិបត្តិយំ ឋិតោ អបាយុបាយកោសល្លសមន្នាគមេន ភិយ្យោសោមត្តាយ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគេន អភយទានសទ្ធម្មទានេហិ ច សព្ពសត្តេ អនុគ្គណ្ហិតុំ សមត្ថោ ហោតីតិ អយំ តាវ ទានបារមិយំ បច្ចវេក្ខណានយោ.

សីលបារមិយំ បន ឯវំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ – ឥទញ្ហិ សីលំ នាម គង្គោទកាទីហិ វិសោធេតុំ អសក្កុណេយ្យស្ស ទោសមលស្ស វិក្ខាលនជលំ, ហរិចន្ទនាទីហិ វិនេតុំ អសក្កុណេយ្យស្ស រាគាទិបរិឡាហស្ស វិនយនំ, ហារមកុដកុណ្ឌលាទីហិ បចុរជនាលង្ការេហិ អសាធារណោ សាធូនំ អលង្ការវិសេសោ, សព្ពទិសាវាយនតោ អកិត្តិមោ សព្ពកាលានុរូបោ ច សុរភិគន្ធោ, ខត្តិយមហាសាលាទីហិ ទេវតាហិ ច វន្ទនីយាទិភាវាវហនតោ បរមោ វសីករណមន្តោ, ចាតុមហារាជិកាទិទេវលោការោហណសោបានបន្តិ, ឈានាភិញ្ញានំ អធិគមូបាយោ, និព្ពានមហានគរស្ស សម្បាបកមគ្គោ, សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធីនំ បតិដ្ឋានភូមិ, យំ យំ វា បនិច្ឆិតំ បត្ថិតំ, តស្ស តស្ស សមិជ្ឈនូបាយភាវតោ ចិន្តាមណិកប្បរុក្ខាទិកេ ច អតិសេតិ.

វុត្តញ្ចេតំ ភគវតា – ‘‘ឥជ្ឈតិ, ភិក្ខវេ, សីលវតោ ចេតោបណិធិវិសុទ្ធត្តា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៣៧; អ. និ. ៨.៣៥). អបរម្បិ វុត្តំ – ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច អស្សំ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចា’តិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៦៥). តថា ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ, អានន្ទ, កុសលានិ សីលានី’’តិ (អ. និ. ១១.១). ‘‘បញ្ចិមេ, គហបតយោ, អានិសំសា សីលវតោ សីលសម្បទាយា’’តិអាទិសុត្តានញ្ច (ទី. និ. ២.១៥០; ៣.៣១៦; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥) វសេន សីលស្ស គុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា. តថា អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្តាទីនំ (អ. និ. ៧.៧២) វសេន សីលវិរហេ អាទីនវា. បីតិសោមនស្សនិមិត្តតោ អត្តានុវាទបរាបវាទទណ្ឌទុគ្គតិភយាភាវតោ វិញ្ញូហិ បាសំសភាវតោ អវិប្បដិសារហេតុតោ សោត្ថិដ្ឋានតោ អតិជនសាបតេយ្យាធិបតេយ្យាយុរូបដ្ឋានពន្ធុមិត្តសម្បត្តីនំ អតិសយនតោ ច សីលំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. សីលវតោ ហិ អត្តនោ សីលសម្បទាហេតុ មហន្តំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ – ‘‘កតំ វត មយា កុសលំ, កតំ កល្យាណំ, កតំ ភីរុត្តាណ’’ន្តិ.

តថា សីលវតោ អត្តា ន ឧបវទតិ, ន បរេ វិញ្ញូ, ទណ្ឌទុគ្គតិភយានំ សម្ភវោ ឯវ នត្ថិ. ‘‘សីលវា បុរិសបុគ្គលោ កល្យាណធម្មោ’’តិ វិញ្ញូនំ បាសំសោ ហោតិ. តថា សីលវតោ យ្វាយំ ‘‘កតំ វត មយា បាបំ, កតំ លុទ្ទកំ, កតំ កិព្ពិស’’ន្តិ ទុស្សីលស្ស វិប្បដិសារោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ ន ហោតិ. សីលញ្ច នាមេតំ អប្បមាទាធិដ្ឋានតោ ភោគព្យសនាទិបរិហារមុខេន មហតោ អត្ថស្ស សាធនតោ មង្គលភាវតោ ច បរមំ សោត្ថិដ្ឋានំ, និហីនជច្ចោបិ សីលវា ខត្តិយមហាសាលាទីនំ បូជនីយោ ហោតីតិ កុលសម្បត្តិំ អតិសេតិ សីលសម្បទា, ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, មហារាជ? ឥធ តេ អស្ស ទាសោ កម្មករោ’’តិអាទិវចនញ្ចេត្ថ (ទី. និ. ១.១៨៦) សាធកំ. ចោរាទីហិ អសាធារណតោ បរលោកានុគមនតោ មហប្ផលភាវតោ សមថាទិគុណាធិដ្ឋានតោ ច ពាហិរធនំ អតិសេតិ សីលំ. បរមស្ស ចិត្តិស្សរិយស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ខត្តិយាទីនំ ឥស្សរិយំ អតិសេតិ សីលំ. សីលនិមិត្តញ្ហិ តំតំសត្តនិកាយេសុ សត្តានំ ឥស្សរិយំ, វស្សសតទីឃប្បមាណតោ ជីវិតតោ ឯកាហម្បិ សីលវតោ ជីវិតស្ស វិសិដ្ឋតាវចនតោ សតិ ច ជីវិតេ សិក្ខានិក្ខិបនស្ស មរណតាវចនតោ សីលំ ជីវិតតោ វិសិដ្ឋតរំ. វេរីនម្បិ មនុញ្ញភាវាវហនតោ ជរារោគវិបត្តីហិ អនភិភវនីយតោ ច រូបសម្បត្តិំ អតិសេតិ សីលំ. បាសាទហម្មិយាទិដ្ឋានវិសេសេ រាជយុវរាជសេនាបតិអាទិដ្ឋានវិសេសេ ច អតិសេតិ សីលំ សុខវិសេសាធិដ្ឋានភាវតោ. សភាវសិនិទ្ធេ សន្តិកាវចរេបិ ពន្ធុជនេ មិត្តជនេ ច អតិសេតិ ឯកន្តហិតសម្បាទនតោ បរលោកានុគមនតោ ច ‘‘ន តំ មាតាបិតា កយិរា’’តិអាទិវចនញ្ចេត្ថ (ធ. ប. ៤៣) សាធកំ. តថា ហត្ថិអស្សរថបត្តិពលកាយេហិ មន្តាគទសោត្ថានប្បយោគេហិ ច ទុរារក្ខំ អត្តានំ អារក្ខាភាវេន សីលមេវ វិសិដ្ឋតរំ អត្តាធីនតោ អបរាធីនតោ មហាវិសយតោ ច. តេនេវាហ – ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិ’’ន្តិអាទិ (ជា. ១.១០.១០២). ឯវមនេកគុណសមន្នាគតំ សីលន្តិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អបរិបុណ្ណា ចេវ សីលសម្បទា បារិបូរិំ គច្ឆតិ អបរិសុទ្ធា ច បារិសុទ្ធិំ.

សចេ បនស្ស ទីឃរត្តំ បរិចយេន សីលបដិបក្ខា ធម្មា ទោសាទយោ អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេន ពោធិសត្តបដិញ្ញេន ឯវំ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ – ននុ តយា សម្ពោធាយ បណិធានំ កតំ, សីលវិកលេន ច ន សក្កា លោកិយាបិ សម្បត្តិយោ បាបុណិតុំ, បគេវ លោកុត្តរា, សព្ពសម្បត្តីនំ បន អគ្គភូតាយ សម្មាសម្ពោធិយា អធិដ្ឋានភូតេន សីលេន បរមុក្កំសគតេន ភវិតព្ពំ, តស្មា ‘‘កិកីវ អណ្ឌ’’ន្តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧) វុត្តនយេន សម្មា សីលំ រក្ខន្តេន សុដ្ឋុតរំ តយា បេសលេន ភវិតព្ពំ.

អបិ ច តយា ធម្មទេសនាយ យានត្តយេ សត្តានំ អវតារណបរិបាចនានិ កាតព្ពានិ, សីលវិកលស្ស ច វចនំ ន បច្ចេតព្ពំ ហោតិ, អសប្បាយាហារវិចារស្ស វិយ វេជ្ជស្ស តិកិច្ឆនំ, តស្មា កថាហំ សទ្ធេយ្យោ ហុត្វា សត្តានំ អវតារណបរិបាចនានិ ករេយ្យន្តិ សភាវបរិសុទ្ធសីលេន ភវិតព្ពំ. កិញ្ច ឈានាទិគុណវិសេសយោគេន មេ សត្តានំ ឧបការករណសមត្ថតា បញ្ញាបារមិអាទិបរិបូរណញ្ច, ឈានាទយោ ច គុណា សីលបារិសុទ្ធិំ វិនា ន សម្ភវន្តីតិ សម្មទេវ សីលំ បរិសោធេតព្ពំ.

តថា ‘‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជោបថោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៩១; សំ. និ. ២.១៥៤; ម. និ. ១.២៩១; ២.១០) ឃរាវាសេ, ‘‘អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ១៧៥) ‘‘មាតាបិ បុត្តេន វិវទតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៧៨) ច កាមេសុ, ‘‘សេយ្យថាបិ បុរិសោ ឥណំ អាទាយ កម្មន្តេ បយោជេយ្យា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៨) កាមច្ឆន្ទាទីសុ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមា វុត្តវិបរិយាយេន ‘‘អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៩១; សំ. និ. ២.១៥៤) បព្ពជ្ជាទីសុ អានិសំសបដិសង្ខាវសេន នេក្ខម្មបារមិយំ បច្ចវេក្ខណា វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ទុក្ខក្ខន្ធ- (ម. និ. ១.១៦៣ អាទយោ) អាសិវិសោបមសុត្តា- (សំ. និ. ៤.២៣៨) ទិវសេន វេទិតព្ពោ.

តថា ‘‘បញ្ញាយ វិនា ទានាទយោ ធម្មា ន វិសុជ្ឈន្តិ, យថាសកំ ព្យាបារសមត្ថា ច ន ហោន្តី’’តិ បញ្ញាគុណា មនសិកាតព្ពា. យថេវ ហិ ជីវិតេន វិនា សរីរយន្តំ ន សោភតិ, ន ច អត្តនោ កិរិយាសុ បដិបត្តិសមត្ថំ ហោតិ, យថា ច ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ វិញ្ញាណេន វិនា យថាសកំ វិសយេសុ កិច្ចំ កាតុំ នប្បហោន្តិ, ឯវំ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ បញ្ញាយ វិនា សកិច្ចបដិបត្តិយំ អសមត្ថានីតិ បរិច្ចាគាទិបដិបត្តិយំ បញ្ញា បធានការណំ. ឧម្មីលិតបញ្ញាចក្ខុកា ហិ មហាពោធិសត្តា អត្តនោ អង្គបច្ចង្គានិបិ ទត្វា អនត្តុក្កំសកា អបរវម្ភកា ច ហោន្តិ, ភេសជ្ជរុក្ខា វិយ វិកប្បរហិតា កាលត្តយេបិ សោមនស្សជាតា. បញ្ញាវសេន ហិ ឧបាយកោសល្លយោគតោ បរិច្ចាគោ បរហិតប្បវត្តិយា ទានបារមិភាវំ ឧបេតិ. អត្តត្ថញ្ហិ ទានំ វឌ្ឍិសទិសំ ហោតិ.

តថា បញ្ញាយ អភាវេន តណ្ហាទិសំកិលេសាវិយោគតោ សីលស្ស វិសុទ្ធិ ឯវ ន សម្ភវតិ, កុតោ សព្ពញ្ញុគុណាធិដ្ឋានភាវោ. បញ្ញវា ឯវ ច ឃរាវាសេ កាមគុណេសុ សំសារេ ច អាទីនវំ បព្ពជ្ជាយ ឈានសមាបត្តិយំ និព្ពានេ ច អានិសំសំ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេន្តោ បព្ពជិត្វា ឈានសមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា និព្ពានាភិមុខោ បរេ ច តត្ថ បតិដ្ឋាបេតិ. វីរិយញ្ច បញ្ញាវិរហិតំ យថិច្ឆិតមត្ថំ ន សាធេតិ ទុរារម្ភភាវតោ. វរមេវ ហិ អនារម្ភោ ទុរារម្ភតោ, បញ្ញាសហិតេន បន វីរិយេន ន កិញ្ចិ ទុរធិគមំ ឧបាយបដិបត្តិតោ. តថា បញ្ញវា ឯវ បរាបការាទីនំ អធិវាសកជាតិកោ ហោតិ, ន ទុប្បញ្ញោ. បញ្ញាវិរហិតស្ស ច បរេហិ ឧបនីតា អបការា ខន្តិយា បដិបក្ខមេវ អនុព្រូហេន្តិ, បញ្ញវតោ បន តេ ខន្តិសម្បត្តិយា បរិព្រូហនវសេន អស្សា ថិរភាវាយ សំវត្តន្តិ. បញ្ញវា ឯវ តីណិបិ សច្ចានិ នេសំ ការណានិ បដិបក្ខេ ច យថាភូតំ ជានិត្វា បរេសំ អវិសំវាទកោ ហោតិ.

តថា បញ្ញាពលេន អត្តានំ ឧបត្ថម្ភេត្វា ធិតិសម្បទាយ សព្ពបារមីសុ អចលសមាទានាធិដ្ឋានោ ហោតិ. បញ្ញវា ឯវ ច បិយមជ្ឈត្តវេរិវិភាគំ អកត្វា សព្ពត្ថ ហិតូបសំហារកុសលោ ហោតិ. តថា បញ្ញាវសេន លាភាលាភាទិលោកធម្មសន្និបាតេ និព្ពិការតាយ មជ្ឈត្តោ ហោតិ. ឯវំ សព្ពាសំ បារមីនំ បញ្ញាវ បារិសុទ្ធិហេតូតិ បញ្ញាគុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា. អបិ ច បញ្ញាយ វិនា ន ទស្សនសម្បត្តិ, អន្តរេន ច ទិដ្ឋិសម្បទំ ន សីលសម្បទា, សីលទិដ្ឋិសម្បទាវិរហិតស្ស ន សមាធិសម្បទា, អសមាហិតេន ច ន សក្កា អត្តហិតមត្តម្បិ សាធេតុំ, បគេវ ឧក្កំសគតំ បរហិតន្តិ បរហិតាយ បដិបន្នេន ‘‘ននុ តយា សក្កច្ចំ បញ្ញាយ បរិវុទ្ធិយំ អាយោគោ ករណីយោ’’តិ ពោធិសត្តេន អត្តា ឱវទិតព្ពោ. បញ្ញានុភាវេន ហិ មហាសត្តោ ចតុរធិដ្ឋានាធិដ្ឋិតោ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តោ សត្តេ និយ្យានមគ្គេ អវតារេតិ, ឥន្ទ្រិយានិ ច នេសំ បរិបាចេតិ.

តថា បញ្ញាពលេន ខន្ធាយតនាទីសុ បវិចយពហុលោបវត្តិនិវត្តិយោ យាថាវតោ បរិជានន្តោ ទានាទយោ គុណេ វិសេសនិព្ពេធភាគិយភាវំ នយន្តោ ពោធិសត្តសិក្ខាយ បរិបូរការី ហោតីតិ ឯវមាទិនា អនេកាការវោការេ បញ្ញាគុណេ វវត្ថបេត្វា បញ្ញាបារមី អនុព្រូហេតព្ពា.

តថា ទិស្សមានានិបិ លោកិយានិ កម្មានិ និហីនវីរិយេន បាបុណិតុំ អសក្កុណេយ្យានិ, អគណិតខេទេន បន អារទ្ធវីរិយេន ទុរធិគមំ នាម នត្ថិ. និហីនវីរិយោ ហិ ‘‘សំសារមហោឃតោ សព្ពសត្តេ សន្តារេស្សាមី’’តិ អារភិតុមេវ ន សក្កុណាតិ. មជ្ឈិមោ អារភិត្វា អន្តរា វោសានមាបជ្ជតិ. ឧក្កដ្ឋវីរិយោ បន អត្តសុខនិរបេក្ខោ អារម្ភបារមិមធិគច្ឆតីតិ វីរិយសម្បត្តិ បច្ចវេក្ខិតព្ពា. អបិ ច ‘‘យស្ស អត្តនោ ឯវ សំសារបង្កតោ សមុទ្ធរណត្ថមារម្ភោ, តស្សាបិ ន វីរិយស្ស សិថិលភាវេ មនោរថានំ មត្ថកប្បត្តិ សក្កា សម្ភាវេតុំ, បគេវ សទេវកស្ស លោកស្ស សមុទ្ធរណត្ថំ កតាភិនីហារេនា’’តិ ច ‘‘រាគាទីនំ ទោសគណានំ មត្តមហាគជានំ វិយ ទុន្និវារភាវតោ តន្និទានានញ្ច កម្មសមាទានានំ ឧក្ខិត្តាសិកវធកសទិសភាវតោ តន្និមិត្តានញ្ច ទុគ្គតីនំ សព្ពទា វិវដមុខភាវតោ, តត្ថ និយោជកានញ្ច បាបមិត្តានំ សទា សន្និហិតភាវតោ តទោវាទការិតាយ ច ពាលស្ស បុថុជ្ជនភាវស្ស សតិសម្ភវេ យុត្តំ សយមេវ សំសារទុក្ខតោ និស្សរិតុន្តិ មិច្ឆាវិតក្កា វីរិយានុភាវេន ទូរីភវន្តី’’តិ ច ‘‘យទិ បន សម្ពោធិ អត្តាធីនេន វីរិយេន សក្កា សមធិគន្តុំ, កិមេត្ថ ទុក្ករ’’ន្តិ ច ឯវមាទិនា នយេន វីរិយគុណា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

តថា ខន្តិ នាមាយំ និរវសេសគុណបដិបក្ខស្ស កោធស្ស វិធមនតោ គុណសម្បាទនេ សាធូនមប្បដិហតមាយុធំ, បរាភិភវសមត្ថានំ អលង្ការោ, សមណព្រាហ្មណានំ ពលសម្បទា, កោធគ្គិវិនយនឧទកធារា, កល្យាណស្ស កិត្តិសទ្ទស្ស សញ្ជាតិទេសោ, បាបបុគ្គលានំ វចីវិសវូបសមករោ មន្តាគទោ, សំវរេ ឋិតានំ បរមា ធីរបកតិ, គម្ភីរាសយតាយ សាគរោ, ទោសមហាសាគរស្ស វេលា, អបាយទ្វារស្ស បិទហនកវាដំ, ទេវព្រហ្មលោកានំ អារោហណសោបានំ, សព្ពគុណានំ អធិវាសនភូមិ, ឧត្តមា កាយវចីមនោវិសុទ្ធីតិ មនសិកាតព្ពំ.

អបិ ច ‘‘ឯតេ សត្តា ខន្តិសម្បត្តិយា អភាវតោ ឥធលោកេ តប្បន្តិ, បរលោកេ ច តបនីយធម្មានុយោគតោ’’តិ ច ‘‘យទិបិ បរាបការនិមិត្តំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បន ទុក្ខស្ស ខេត្តភូតោ អត្តភាវោ ពីជភូតញ្ច កម្មំ មយាវ អភិសង្ខត’’ន្តិ ច ‘‘តស្ស ច ទុក្ខស្ស អាណណ្យការណមេត’’ន្តិ ច ‘‘អបការកេ អសតិ កថំ មយ្ហំ ខន្តិសម្បទា សម្ភវតី’’តិ ច ‘‘យទិបាយំ ឯតរហិ អបការកោ, អយំ នាម បុព្ពេ អនេន មយ្ហំ ឧបការោ កតោ’’តិ ច ‘‘អបការោ ឯវ វា ខន្តិនិមិត្តតាយ ឧបការោ’’តិ ច ‘‘សព្ពេបិមេ សត្តា មយ្ហំ បុត្តសទិសា, បុត្តកតាបរាធេសុ ច កោ កុជ្ឈិស្សតី’’តិ ច ‘‘យេន កោធបិសាចាវេសេន អយំ មយ្ហំ អបរជ្ឈតិ, ស្វាយំ កោធភូតាវេសោ មយា វិនេតព្ពោ’’តិ ច, ‘‘យេន អបការេន ឥទំ មយ្ហំ ទុក្ខំ ឧប្បន្នំ, តស្ស អហម្បិ និមិត្ត’’ន្តិ ច, ‘‘យេហិ ធម្មេហិ អបការោ កតោ, យត្ថ ច កតោ, សព្ពេបិ តេ តស្មិំ ឯវ ខណេ និរុទ្ធា កស្សិទានិ កេន កោបោ កាតព្ពោ’’តិ ច, ‘‘អនត្តតាយ សព្ពធម្មានំ កោ កស្ស អបរជ្ឈតី’’តិ ច បច្ចវេក្ខន្តេន ខន្តិសម្បទា អនុព្រូហេតព្ពា.

យទិ បនស្ស ទីឃរត្តំ បរិចយេន បរាបការនិមិត្តកោ កោធោ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋេយ្យ, តេន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ – ‘‘ខន្តិ នាមេសា បរាបការស្ស បដិបក្ខបដិបត្តីនំ បច្ចុបការការណ’’ន្តិ ច ‘‘អបការោ ច មយ្ហំ ទុក្ខូបនិសា សទ្ធាតិ ទុក្ខុប្បាទនេន សទ្ធាយ សព្ពលោកេ អនភិរតិសញ្ញាយ ច បច្ចយោ’’តិ ច, ‘‘ឥន្ទ្រិយបកតិ ហេសា យទិទំ ឥដ្ឋានិដ្ឋវិសយសមាយោគោ. តត្ថ អនិដ្ឋវិសយសមាយោគោ មយ្ហំ ន សិយាតិ តំ កុតេត្ថ លព្ភា’’តិ ច ‘‘កោធវសិកោ សត្តោ កោធេន ឧម្មត្តោ វិក្ខិត្តចិត្តោ, តត្ថ កិំ បច្ចបការេនា’’តិ ច ‘‘សព្ពេបិមេ សត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ឱរសបុត្តា វិយ បរិបាលិតា, តស្មា ន តត្ថ មយា ចិត្តកោបោ កាតព្ពោ’’តិ ច, ‘‘អបរាធកេ ច សតិ គុណេ គុណវតិ មយា កោបោ ន កាតព្ពោ’’តិ ច, ‘‘អសតិ គុណេ វិសេសេន ករុណាយិតព្ពោ’’តិ ច ‘‘កោបេន ច មយ្ហំ គុណយសា និហីយន្តី’’តិ ច, ‘‘កុជ្ឈនេន មយ្ហំ ទុព្ពណ្ណទុក្ខសេយ្យាទយោ សបត្តកន្តា អាគច្ឆន្តី’’តិ ច, ‘‘កោធោ ច នាមាយំ សព្ពាហិតការកោ សព្ពហិតវិនាសកោ ពលវា បច្ចត្ថិកោ’’តិ ច, ‘‘សតិ ច ខន្តិយា ន កោចិ បច្ចត្ថិកោ’’តិ ច, ‘‘អបរាធកេន អបរាធនិមិត្តំ យំ អាយតិំ លទ្ធព្ពំ ទុក្ខំ សតិ ច ខន្តិយា មយ្ហំ តទភាវោ’’តិ ច, ‘‘ចិន្តនេន កុជ្ឈន្តេន ច មយា បច្ចត្ថិកោយេវ អនុវត្តិតោ ហោតី’’តិ ច, ‘‘កោធេ ច មយា ខន្តិយា អភិភូតេ តស្ស ទាសភូតោ បច្ចត្ថិកោ សម្មទេវ អភិភូតោ ហោតី’’តិ ច, ‘‘កោធនិមិត្តំ ខន្តិគុណបរិច្ចាគោ មយ្ហំ ន យុត្តោ’’តិ ច, ‘‘សតិ ច កោធេ គុណវិរោធបច្ចនីកធម្មេ កថំ មេ សីលាទិធម្មា បារិបូរិំ គច្ឆេយ្យុំ, អសតិ ច តេសុ កថាហំ សត្តានំ ឧបការពហុលោ បដិញ្ញានុរូបំ ឧត្តមំ សម្បត្តិំ បាបុណិស្សាមី’’តិ ច, ‘‘ខន្តិយា ច សតិ ពហិទ្ធា វិក្ខេបាភាវតោ សមាហិតស្ស សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ សព្ពេ ធម្មា អនត្តតោ និព្ពានញ្ច អសង្ខតាមតសន្តបណីតតាទិភាវតោ និជ្ឈានំ ខមន្តិ ពុទ្ធធម្មា ច អចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យប្បភាវា’’តិ.

តតោ ច អនុលោមិយំ ខន្តិយំ ឋិតោ កេវលា ឥមេ អត្តត្តនិយភាវរហិតា ធម្មមត្តា យថាសកំ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជន្តិ វយន្តិ, ន កុតោចិ អាគច្ឆន្តិ, ន កុហិញ្ចិ គច្ឆន្តិ, ន ច កត្ថចិ បតិដ្ឋិតា, ន ចេត្ថ កោចិ កស្សចិ ព្យាបារោតិ អហំការមមំការានធិដ្ឋានតា និជ្ឈានំ ខមតិ, យេន ពោធិសត្តោ ពោធិយា និយតោ អនាវត្តិធម្មោ ហោតីតិ ឯវមាទិនា ខន្តិបារមិយា បច្ចវេក្ខណា វេទិតព្ពា.