១៣. សុវណ្ណសាមចរិយាវណ្ណនា

១១១. តេរសមេ សាមោ យទា វនេ អាសិន្តិ ហិមវន្តស្មិំ មិគសម្មតាយ នាម នទិយា តីរេ មហតិ អរញ្ញេ សាមោ នាម តាបសកុមារោ យទា អហោសិ. សក្កេន អភិនិម្មិតោតិ សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស ឧបទេសសម្បត្តិយា ជាតត្តា សក្កេន និព្ពត្តិតោ ជនិតោ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – អតីតេ ពារាណសិតោ អវិទូរេ នទិយា តីរេ ឯកោ នេសាទគាមោ អហោសិ. តត្ថ ជេដ្ឋនេសាទស្ស បុត្តោ ជាតោ. តស្ស ‘‘ទុកូលោ’’តិ នាមមកំសុ. តស្សា ឯវ នទិយា បរតីរេបិ ឯកោ នេសាទគាមោ អហោសិ. តត្ថ ជេដ្ឋនេសាទស្ស ធីតា ជាតា. តស្សា ‘‘បារិកា’’តិ នាមមកំសុ. តេ ឧភោបិ ព្រហ្មលោកតោ អាគតា សុទ្ធសត្តា. តេសំ វយប្បត្តានំ អនិច្ឆមានានំយេវ អាវាហវិវាហំ ករិំសុ. តេ ឧភោបិ កិលេសសមុទ្ទំ អនោតរិត្វា ព្រហ្មានោ វិយ ឯកតោ វសិំសុ. ន ច កិញ្ចិ នេសាទកម្មំ ករោន្តិ.

អថ ទុកូលំ មាតាបិតរោ ‘‘តាត, ត្វំ នេសាទកម្មំ ន ករោសិ, នេវ ឃរាវាសំ ឥច្ឆសិ, កិំ នាម ករិស្សសី’’តិ អាហំសុ. សោ ‘‘តុម្ហេសុ អនុជានន្តេសុ បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ បព្ពជាហី’’តិ. ទ្វេបិ ជនា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា យស្មិំ ឋានេ មិគសម្មតា នាម នទី ហិមវន្តតោ ឱតរិត្វា គង្គំ បត្តា, តំ ឋានំ គន្ត្វា គង្គំ បហាយ មិគសម្មតាភិមុខា អភិរុហិំសុ. តទា សក្កស្ស ភវនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ តំ ការណំ ញត្វា វិស្សកម្មុនា តស្មិំ ឋានេ អស្សមំ មាបេសិ. តេ តត្ថ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា សក្កទត្តិយេ អស្សមេ កាមាវចរមេត្តំ ភាវេត្វា បដិវសិំសុ. សក្កោបិ តេសំ ឧបដ្ឋានំ អាគច្ឆតិ.

សោ ឯកទិវសំ ‘‘តេសំ ចក្ខូ បរិហាយិស្សន្តី’’តិ ញត្វា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, វោ ចក្ខូនំ អន្តរាយោ បញ្ញាយតិ, បដិជគ្គនកំ បុត្តំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ជានាមិ តុម្ហាកំ សុទ្ធចិត្តតំ, តស្មា បារិកាយ ឧតុនិកាលេ នាភិំ ហត្ថេន បរាមសេយ្យាថ, ឯវំ វោ បុត្តោ ជាយិស្សតិ, សោ វោ ឧបដ្ឋហិស្សតី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. ទុកូលបណ្ឌិតោ តំ ការណំ បារិកាយ អាចិក្ខិត្វា តស្សា ឧតុនិកាលេ នាភិំ បរាមសិ. តទា ពោធិសត្តោ ទេវលោកា ចវិត្វា តស្សា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, សា ទសមាសច្ចយេន សុវណ្ណវណ្ណំ បុត្តំ វិជាយិ. តេនេវស្ស ‘‘សុវណ្ណសាមោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. តំ អបរភាគេ វឌ្ឍិត្វា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកម្បិ មាតាបិតរោ រក្ខន្តា អស្សមេ និសីទាបេត្វា សយមេវ វនមូលផលាផលត្ថាយ គច្ឆន្តិ.

អថេកទិវសំ វនេ ផលាផលំ អាទាយ និវត្តិត្វា អស្សមបទតោ អវិទូរេ មេឃេ ឧដ្ឋិតេ រុក្ខមូលំ បវិសិត្វា វម្មិកមត្ថកេ ឋិតានំ សរីរតោ សេទគន្ធមិស្សកេ ឧទកេ តស្មិំ វម្មិកពិលេ ឋិតស្ស អាសិវិសស្ស នាសាបុដំ បវិដ្ឋេ អាសិវិសោ កុជ្ឈិត្វា នាសាវាតេន បហរិ. ទ្វេ អន្ធា ហុត្វា បរិទេវមានា វិរវិំសុ. អថ មហាសត្តោ ‘‘មម មាតាបិតរោ អតិចិរាយន្តិ, កា នុ ខោ តេសំ បវត្តី’’តិ បដិមគ្គំ គន្ត្វា សទ្ទមកាសិ. តេ តស្ស សទ្ទំ សញ្ជានិត្វា បដិសទ្ទំ កត្វា បុត្តសិនេហេន ‘‘តាត សាម, ឥធ បរិបន្ថោ អត្ថិ, មា អាគមី’’តិ វត្វា សទ្ទានុសារេន សយមេវ សមាគមិំសុ. សោ ‘‘កេន វោ ការណេន ចក្ខូនិ វិនដ្ឋានី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘តាត, មយំ ន ជានាម, ទេវេ វស្សន្តេ រុក្ខមូលេ វម្មិកមត្ថកេ ឋិតា, អថ ន បស្សាមា’’តិ វុត្តមត្តេ ឯវ អញ្ញាសិ ‘‘តត្ថ អាសិវិសេន ភវិតព្ពំ, តេន កុទ្ធេន នាសាវាតោ វិស្សដ្ឋោ ភវិស្សតី’’តិ.

អថ ‘‘មា ចិន្តយិត្ថ, អហំ វោ បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ មាតាបិតរោ អស្សមំ នេត្វា តេសំ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទិសញ្ចរណដ្ឋានេ រជ្ជុកេ ពន្ធិ. តតោ បដ្ឋាយ តេ អស្សមេ ឋបេត្វា វនមូលផលាផលានិ អាហរតិ, បាតោវ វសនដ្ឋានំ សម្មជ្ជតិ, បានីយំ អាហរតិ, បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតិ, ទន្តកដ្ឋមុខោទកានិ ទត្វា មធុរផលាផលំ ទេតិ. តេហិ មុខេ វិក្ខាលិតេ សយំ បរិភុញ្ជិត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា តេសំ អវិទូរេយេវ អច្ឆតិ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមេ អាណាបេន្តី’’តិ. វិសេសេន ច មេត្តំ ពហុលមកាសិ, តេនស្ស សត្តា អប្បដិក្កូលា អហេសុំ. យថា ចស្ស សត្តា, ឯវំ សត្តានំ សោ ពោធិសត្តោ អប្បដិក្កូលោ. ឯវំ សោ ទិវសេ ទិវសេ ផលាផលត្ថាយ អរញ្ញំ គច្ឆន្តោបិ អាគច្ឆន្តោបិ មិគគណបរិវុតោ ឯវ អហោសិ. សីហព្យគ្ឃាទិវិបក្ខសត្តាបិ តេន សទ្ធិំ អតិវិយ វិស្សត្ថា, មេត្តានុភាវេន បនស្ស វសនដ្ឋានេ អញ្ញមញ្ញំ តិរច្ឆានគតា មុទុចិត្តតំ បដិលភិំសុ. ឥតិ សោ សព្ពត្ថ មេត្តានុភាវេន អភីរូ អនុត្រាសី ព្រហ្មា វិយ អវេរោ វិហាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘បវនេ សីហព្យគ្ឃេ ច, មេត្តាយមុបនាមយិ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ មេត្តាយមុបនាមយិន្តិ ម-ការោ បទសន្ធិករោ, មេត្តាភាវនាយ កុរូរកម្មន្តេ សីហព្យគ្ឃេបិ ផរិ, បគេវ សេសសត្តេតិ អធិប្បាយោ. អថ វា មេត្តា អយតិ បវត្តតិ ឯតេនាតិ មេត្តាយោ, មេត្តាភាវនា. តំ មេត្តាយំ ឧបនាមយិំ សត្តេសុ អនោធិសោ ឧបនេសិំ. ‘‘សីហព្យគ្ឃេហី’’តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – ន កេវលមហមេវ, អថ ខោ បវនេ សីហព្យគ្ឃេហិ, យស្មិំ មហាវនេ តទា អហំ វិហរាមិ, តត្ថ សីហព្យគ្ឃេហិ សទ្ធិំ អហំ សត្តេសុ មេត្តំ ឧបនាមេសិំ. សីហព្យគ្ឃាបិ ហិ តទា មមានុភាវេន សត្តេសុ មេត្តចិត្តតំ បដិលភិំសុ, បគេវ ឥតរេ សត្តាតិ ទស្សេតិ.

១១២. បសទមិគវរាហេហីតិ បសទមិគេហិ ចេវ វនសូករេហិ ច. បរិវារេត្វាតិ ឯតេហិ អត្តានំ បរិវារិតំ កត្វា តស្មិំ អរញ្ញេ វសិំ.

១១៣. ឥទានិ តទា អត្តនោ មេត្តាភាវនាយ លទ្ធំ អានិសំសំ មត្ថកប្បត្តិញ្ចស្ស ទស្សេតុំ ‘‘ន មំ កោចិ ឧត្តសតី’’តិ ឱសានគាថមាហ. តស្សត្ថោ – សសពិឡារាទិកោ ភីរុកជាតិកោបិ កោចិ សត្តោ មំ ន ឧត្តសតិ ន ឧព្ពិជ្ជេតិ. អហម្បិ កស្សចិ សីហព្យគ្ឃាទិតិរច្ឆានតោ យក្ខាទិអមនុស្សតោ លុទ្ទលោហិតបាណិមនុស្សតោតិ កុតោចិបិ ន ភាយាមិ. កស្មា? យស្មា មេត្តាពលេនុបត្ថទ្ធោ ចិរកាលំ ភាវិតាយ មេត្តាបារមិតាយានុភាវេន ឧបត្ថម្ភិតោ តស្មិំ បវនេ មហាអរញ្ញេ តទា រមាមិ អភិរមាមីតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯវំ បន មហាសត្តោ សព្ពសត្តេ មេត្តាយន្តោ មាតាបិតរោ ច សាធុកំ បដិជគ្គន្តោ ឯកទិវសំ អរញ្ញតោ មធុរផលាផលំ អាហរិត្វា អស្សមេ ឋបេត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា ‘‘បានីយំ អាទាយ អាគមិស្សាមី’’តិ មិគគណបរិវុតោ ទ្វេ មិគេ ឯកតោ កត្វា តេសំ បិដ្ឋិយំ បានីយឃដំ ឋបេត្វា ហត្ថេន គហេត្វា នទីតិត្ថំ អគមាសិ. តស្មិំ សមយេ ពារាណសិយំ បីឡិយក្ខោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ. សោ មិគមំសលោភេន មាតរំ រជ្ជំ បដិច្ឆាបេត្វា សន្នទ្ធបញ្ចាវុធោ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា មិគេ វធិត្វា មំសំ ខាទិត្វា ចរន្តោ មិគសម្មតំ នទិំ បត្វា អនុបុព្ពេន សាមស្ស បានីយគហណតិត្ថំ បត្តោ. មិគបទវលញ្ជំ ទិស្វា គច្ឆន្តោ តំ តថា គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មយា ឯត្តកំ កាលំ ឯវំ វិចរន្តោ មនុស្សោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ, ទេវោ នុ ខោ ឯស នាគោ នុ ខោ, សចាហំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាមិ, សហសា បក្កមេយ្យាតិ. យំនូនាហំ ឯតំ វិជ្ឈិត្វា ទុព្ពលំ កត្វា បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា មហាសត្តំ ន្ហត្វា វាកចីរំ និវាសេត្វា អជិនចម្មំ ឯកំសំ ករិត្វា បានីយឃដំ បូរេត្វា ឧក្ខិបិត្វា វាមំសកូដេ ឋបនកាលេ ‘‘ឥទានិ តំ វិជ្ឈិតុំ សមយោ’’តិ វិសបីតេន សរេន ទក្ខិណបស្សេ វិជ្ឈិ. សរោ វាមបស្សេន និក្ខមិ. តស្ស វិទ្ធភាវំ ញត្វា មិគគណោ ភីតោ បលាយិ.

សាមបណ្ឌិតោ បន វិទ្ធោបិ បានីយឃដំ យថា វា តថា វា អនវសុម្ភេត្វា សតិំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា សណិកំ ឱតារេត្វា វាលុកំ ព្យូហិត្វា ឋបេត្វា ទិសំ វវត្ថបេត្វា មាតាបិតូនំ វសនដ្ឋានទិសាភាគេន សីសំ កត្វា និបជ្ជិត្វា មុខេន លោហិតំ ឆឌ្ឌេត្វា ‘‘មម កោចិ វេរី នាម នត្ថិ, មមបិ កត្ថចិ វេរំ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘កោ នុ មំ ឧសុនា វិជ្ឈិ, បមត្តំ ឧទហារកំ;

ខត្តិយោ ព្រាហ្មណោ វេស្សោ, កោ មំ វិទ្ធា និលីយតី’’តិ. (ជា. ២.២២.២៩៦);

តំ សុត្វា រាជា ‘‘អយំ មយា វិជ្ឈិត្វា បថវិយំ បាតិតោបិ នេវ មំ អក្កោសតិ ន បរិភាសតិ, មម ហទយមំសំ សម្ពាហន្តោ វិយ បិយវចនេន សមុទាចរតិ, គមិស្សាមិស្ស សន្តិក’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឧបសង្កមិត្វា អត្តានំ អត្តនា ច វិទ្ធភាវំ អាវិកត្វា ‘‘កោ វា ត្វំ កស្ស វា បុត្តោ’’តិ មហាសត្តំ បុច្ឆិ.

សោ ‘‘សាមោ នាមាហំ ទុកូលបណ្ឌិតស្ស នាម នេសាទឥសិនោ បុត្តោ, កិស្ស បន មំ វិជ្ឈី’’តិ អាហ. សោ បឋមំ ‘‘មិគសញ្ញាយា’’តិ មុសាវាទំ វត្វា ‘‘អហំ ឥមំ និរបរាធំ អការណេន វិជ្ឈិ’’ន្តិ អនុសោចិត្វា យថាភូតំ អាវិកត្វា តស្ស មាតាបិតូនំ វសនដ្ឋានំ បុច្ឆិត្វា តត្ថ គន្ត្វា តេសំ អត្តានំ អាវិកត្វា តេហិ កតបដិសន្ថារោ ‘‘សាមោ មយា វិទ្ធោ’’តិ វត្វា តេ បរិទេវន្តេ សោកសមាបន្នេ ‘‘យំ សាមេន កត្តព្ពំ បរិចារិកកម្មំ, តំ កត្វា អហំ វោ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ សមស្សាសេត្វា សាមស្ស សន្តិកំ អានេសិ. តេ តត្ថ គន្ត្វា នានប្បការំ បរិទេវិត្វា តស្ស ឧរេ ហត្ថំ ឋបេត្វា ‘‘បុត្តស្ស មេ សរីរេ ឧសុមា វត្តតេវ, វិសវេគេន វិសញ្ញិតំ អាបន្នោ ភវិស្សតីតិ និព្ពិសភាវត្ថាយ សច្ចកិរិយំ ករិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា –

‘‘យំ កិញ្ចិត្ថិ កតំ បុញ្ញំ, មយ្ហញ្ចេវ បិតុច្ច តេ;

សព្ពេន តេន កុសលេន, វិសំ សាមស្ស ហញ្ញតូ’’តិ. (ជា. ២.២២.៣៨៨) –

មាតរា,

‘‘យំ កិញ្ចិត្ថិ កតំ បុញ្ញំ, មយ្ហញ្ចេវ មាតុច្ច តេ;

សព្ពេន តេន កុសលេន, វិសំ សាមស្ស ហញ្ញតូ’’តិ. (ជា. ២.២២.៣៩៦) –

បិតរា,

‘‘បព្ពត្យាហំ គន្ធមាទនេ, ចិររត្តនិវាសិនី;

ន មេ បិយតរោ កោចិ, អញ្ញោ សាមេន វិជ្ជតិ;

ឯតេន សច្ចវជ្ជេន, វិសំ សាមស្ស ហញ្ញតូ’’តិ. (ជា. ២.២២.៣៩៨) –

ទេវតាយ ច សច្ចកិរិយាយ កតាយ មហាសត្តោ ខិប្បំ វុដ្ឋាសិ. បទុមបត្តបលាសេ ឧទកពិន្ទុ វិយ វិនិវដ្ដេត្វា អាពាធោ វិគតោ. វិទ្ធដ្ឋានំ អរោគំ បាកតិកមេវ អហោសិ. មាតាបិតូនំ ចក្ខូនិ ឧប្បជ្ជិំសុ. ឥតិ មហាសត្តស្ស អរោគតា, មាតាបិតូនញ្ច ចក្ខុបដិលាភោ, អរុណុគ្គមនំ, តេសំ ចតុន្នម្បិ អស្សមេយេវ អវដ្ឋានន្តិ សព្ពំ ឯកក្ខណេយេវ អហោសិ.

អថ មហាសត្តោ រញ្ញា សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘ធម្មំ ចរ, មហារាជា’’តិអាទិនា (ជា. ២.២២.៤១១-៤១២) ធម្មំ ទេសេត្វា ឧត្តរិម្បិ ឱវទិត្វា បញ្ច សីលានិ អទាសិ. សោ តស្ស ឱវាទំ សិរសា បដិគ្គហេត្វា វន្ទិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គបរាយនោ អហោសិ. ពោធិសត្តោបិ សទ្ធិំ មាតាបិតូហិ អភិញ្ញាសមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា អាយុបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ.

តទា រាជា អានន្ទត្ថេរោ អហោសិ, ទេវធីតា ឧប្បលវណ្ណា, សក្កោ អនុរុទ្ធោ, បិតា មហាកស្សបត្ថេរោ, មាតា ភទ្ទកាបិលានី, សាមបណ្ឌិតោ លោកនាថោ.

តស្ស ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សេសបារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. តថា វិសបីតេន សល្លេន ទក្ខិណបស្សេន បវិសិត្វា វាមបស្សតោ វិនិវិជ្ឈនវសេន វិទ្ធោបិ កិញ្ចិ កាយវិការំ អកត្វា ឧទកឃដស្ស ភូមិយំ និក្ខិបនំ, វធកេ អញ្ញាតេបិ ញាតេ វិយ ចិត្តវិការាភាវោ, បិយវចនេន សមុទាចារោ, មាតាបិតុឧបដ្ឋានបុញ្ញតោ មយ្ហំ បរិហានីតិ អនុសោចនមត្តំ, អរោគេ ជាតេ រញ្ញោ ការុញ្ញំ មេត្តញ្ច ឧបដ្ឋាបេត្វា ធម្មទេសនា, ឱវាទទានន្តិ ឯវមាទយោ គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

សុវណ្ណសាមចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.