១២. មហាសុតសោមចរិយាវណ្ណនា

១០៥. ទ្វាទសមេ សុតសោមោ មហីបតីតិ ឯវំនាមោ ខត្តិយោ. មហាសត្តោ ហិ តទា កុរុរដ្ឋេ ឥន្ទបត្ថនគរេ កោរព្យស្ស រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ. តំ សុតវិត្តតាយ ចន្ទសមានសោម្មវរវណ្ណតាយ ច ‘‘សុតសោមោ’’តិ សញ្ជានិំសុ. តំ វយប្បត្តំ សព្ពសិប្បនិប្ផត្តិប្បត្តំ មាតាបិតរោ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិំសុ. គហិតោ បោរិសាទេនាតិ បុរិសានំ មនុស្សានំ អទនតោ ខាទនតោ ‘‘បោរិសាទោ’’តិ លទ្ធនាមេន ពារាណសិរញ្ញា ទេវតាពលិកម្មត្ថំ គហិតោ.

ពារាណសិរាជា ហិ តទា មំសំ វិនា អភុញ្ជន្តោ អញ្ញំ មំសំ អលភន្តេន ភត្តការកេន មនុស្សមំសំ ខាទាបិតោ រសតណ្ហាយ ពទ្ធោ ហុត្វា មនុស្សេ ឃាតេត្វា មនុស្សមំសំ ខាទន្តោ ‘‘បោរិសាទោ’’តិ លទ្ធនាមោ អមច្ចបារិសជ្ជប្បមុខេហិ នាគរេហិ នេគមជានបទេហិ ច ឧស្សាហិតេន កាឡហត្ថិនា នាម អត្តនោ សេនាបតិនា ‘‘ទេវ, យទិ រជ្ជេន អត្ថិកោ មនុស្សមំសខាទនតោ វិរមាហី’’តិ វុត្តោ ‘‘រជ្ជំ បជហន្តោបិ មនុស្សមំសខាទនតោ ន ឱរមិស្សាមី’’តិ វត្វា តេហិ រដ្ឋា បព្ពាជិតោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឯកស្មិំ និគ្រោធរុក្ខមូលេ វសន្តោ ខាណុប្បហារេន បាទេ ជាតស្ស វណស្ស ផាសុភាវាយ ‘‘សកលជម្ពុទីបេ ឯកសតខត្តិយានំ គលលោហិតេន ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ ទេវតាយ អាយាចនំ កត្វា សត្តាហំ អនាហារតាយ វណេ ផាសុកេ ជាតេ ‘‘ទេវតានុភាវេន មេ សោត្ថិ អហោសី’’តិ សញ្ញាយ ‘‘ទេវតាយ ពលិកម្មត្ថំ រាជានោ អានេស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តោ អតីតភវេ សហាយភូតេន យក្ខេន សមាគន្ត្វា តេន ទិន្នមន្តពលេន អធិកតរថាមជវបរក្កមសសម្បន្នោ ហុត្វា សត្តាហព្ភន្តរេយេវ សតរាជានោ អានេត្វា អត្តនោ វសននិគ្រោធរុក្ខេ ឱលម្ពេត្វា ពលិកម្មករណសជ្ជោ អហោសិ.

អថ តស្មិំ រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា តំ ពលិកម្មំ អនិច្ឆន្តី ‘‘ឧបាយេន នំ និសេធេស្សាមី’’តិ បព្ពជិតរូបេន តស្ស អត្តានំ ទស្សេត្វា តេន អនុពទ្ធោ តិយោជនំ គន្ត្វា បុន អត្តនោ ទិព្ពរូបមេវ ទស្សេត្វា ‘‘ត្វំ មុសាវាទី តយា ‘សកលជម្ពុទីបេ រាជានោ អានេត្វា ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’តិ បដិស្សុតំ. ឥទានិ យេ វា តេ វា ទុព្ពលរាជានោ អានេសិ. ជម្ពុទីបេ ជេដ្ឋកំ សុតសោមរាជានំ សចេ នានេស្សសិ, ន មេ តេ ពលិកម្មេន អត្ថោ’’តិ អាហ.

សោ ‘‘ទិដ្ឋា មេ អត្តនោ ទេវតា’’តិ តុសិត្វា ‘‘សាមិ, មា ចិន្តយិ, អហំ អជ្ជេវ សុតសោមំ អានេស្សាមី’’តិ វត្វា វេគេន មិគាជិនឧយ្យានំ គន្ត្វា អសំវិហិតាយ អារក្ខាយ បោក្ខរណិំ ឱតរិត្វា បទុមិនិបត្តេន សីសំ បដិច្ឆាទេត្វា អដ្ឋាសិ. តស្មិំ អន្តោឧយ្យានគតេយេវ ពលវបច្ចូសេ សមន្តា តិយោជនំ អារក្ខំ គណ្ហិំសុ. មហាសត្តោ បាតោវ អលង្កតហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ នគរតោ និក្ខមិ. តទា តក្កសិលតោ នន្ទោ នាម ព្រាហ្មណោ ចតស្សោ សតារហគាថាយោ គហេត្វា វីសយោជនសតំ មគ្គំ អតិក្កម្ម តំ នគរំ បត្តោ រាជានំ បាចីនទ្វារេន និក្ខមន្តំ ទិស្វា ហត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘ជយតុ ភវំ, មហារាជា’’តិ វត្វា ជយាបេសិ.

រាជា ហត្ថិនា តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កុតោ នុ, ត្វំ ព្រាហ្មណ, អាគច្ឆសិ, កិមិច្ឆសិ, កិំ តេ ទជ្ជ’’ន្តិ អាហ. ព្រាហ្មណោ ‘‘តុម្ហេ ‘សុតវិត្តកា’តិ សុត្វា ចតស្សោ សតារហគាថាយោ អាទាយ តុម្ហាកំ ទេសេតុំ អាគតោម្ហី’’តិ អាហ. មហាសត្តោ តុដ្ឋមានសោ ហុត្វា ‘‘អហំ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ន្ហាយិត្វា អាគន្ត្វា សោស្សាមិ, ត្វំ មា ឧក្កណ្ឋី’’តិ វត្វា ‘‘គច្ឆថ ព្រាហ្មណស្ស អសុកគេហេ និវាសំ ឃាសច្ឆាទនញ្ច សំវិទហថា’’តិ អាណាបេត្វា ឧយ្យានំ បវិសិត្វា មហន្តំ អារក្ខំ សំវិធាយ ឱឡារិកានិ អាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា មស្សុកម្មំ ការេត្វា ឧព្ពដ្ដិតសរីរោ បោក្ខរណិយា រាជវិភវេន ន្ហាយិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឧទកគ្គហណសាដកេ និវាសេត្វា អដ្ឋាសិ.

អថស្ស គន្ធមាលាលង្ការេ ឧបហរិំសុ. បោរិសាទោ ‘‘អលង្កតកាលេ រាជា ភារិកោ ភវិស្សតិ, សល្លហុកកាលេយេវ នំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ នទន្តោ ខគ្គំ បរិវត្តេន្តោ ‘‘អហមស្មិ បោរិសាទោ’’តិ នាមំ សាវេត្វា ឧទកា និក្ខមិ. តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ហត្ថារោហាទយោ ហត្ថិអាទិតោ ភស្សិំសុ. ពលកាយោ ទូរេ ឋិតោ តតោវ បលាយិ. ឥតរោ អត្តនោ អាវុធានិ ឆឌ្ឌេត្វា ឧរេន និបជ្ជិ. បោរិសាទោ រាជានំ ឧក្ខិបិត្វា ខន្ធេ និសីទាបេត្វា សម្មុខដ្ឋានេយេវ អដ្ឋារសហត្ថំ បាការំ លង្ឃិត្វា បុរតោ បគលិតមទមត្តវរវារណេ កុម្ភេ អក្កមិត្វា បព្ពតកូដានិ វិយ បាតេន្តោ វាតជវានិបិ អស្សរតនានិ បិដ្ឋិយំ អក្កមិត្វា បាតេន្តោ រថសីសេ អក្កមិត្វា បាតេន្តោ ភមរិកំ ភមន្តោ វិយ នីលកានិ និគ្រោធបត្តានិ មទ្ទន្តោ វិយ ឯកវេគេនេវ តិយោជនមគ្គំ គន្ត្វា កញ្ចិ អនុពន្ធន្តំ អទិស្វា សណិកំ គច្ឆន្តោ សុតសោមស្ស កេសេហិ ឧទកពិន្ទូនិ អត្តនោ ឧបរិ បតន្តានិ ‘‘អស្សុពិន្ទូនី’’តិ សញ្ញាយ ‘‘កិមិទំ សុតសោមោបិ មរណំ អនុសោចន្តោ រោទតី’’តិ អាហ.

មហាសត្តោ ‘‘នាហំ មរណតោ អនុសោចាមិ, កុតោ រោទនា, អបិ ច ខោ សង្គរំ កត្វា សច្ចាបនំ នាម បណ្ឌិតានំ អាចិណ្ណំ, តំ ន និប្ផជ្ជតី’’តិ អនុសោចាមិ. កស្សបទសពលេន ទេសិតា ចតស្សោ សតារហគាថាយោ អាទាយ តក្កសិលតោ អាគតស្ស ព្រាហ្មណស្ស អាគន្តុកវត្តំ ការេត្វា ‘‘ន្ហាយិត្វា អាគន្ត្វា សុណិស្សាមិ, យាវ មមាគមនា អាគមេហី’’តិ សង្គរំ កត្វា ឧយ្យានំ គតោ, ត្វញ្ច តា គាថាយោ សោតុំ អទត្វា មំ គណ្ហីតិ. តេន វុត្តំ –

‘‘គហិតោ បោរិសាទេន, ព្រាហ្មណេ សង្គរំ សរិ’’ន្តិ.

តត្ថ ព្រាហ្មណេ សង្គរំ សរិន្តិ នន្ទព្រាហ្មណេ អត្តនា កតំ បដិញ្ញំ អនុស្សរិំ.

១០៦. អាវុណិត្វា ករត្តលេតិ តត្ថ តត្ថ ឧយ្យានាទីសុ គន្ត្វា អត្តនោ ពលេន អានីតានំ ឯកសតខត្តិយានំ ហត្ថតលេ ឆិទ្ទំ កត្វា រុក្ខេ លម្ពនត្ថំ រជ្ជុំ បដិមុញ្ចិត្វា. ឯតេសំ បមិលាបេត្វាតិ ឯតេ ឯកសតខត្តិយេ ជីវគ្គាហំ គហេត្វា ឧទ្ធំបាទេ អធោសិរេ កត្វា បណ្ហិយា សីសំ បហរន្តោ ភមណវសេន ហត្ថតលេ អាវុណិត្វា រុក្ខេ អាលម្ពនវសេន សព្ពសោ អាហារូបច្ឆេទេន ច សព្ពថា បមិលាបេត្វា វិសោសេត្វា ខេទាបេត្វាតិ អត្ថោ. យញ្ញត្ថេតិ ពលិកម្មត្ថេ សាធេតព្ពេ. ឧបនយី មមន្តិ មំ ឧបនេសិ.

១០៧. តថា ឧបនីយមានោ បន មហាសត្តោ បោរិសាទេន ‘‘កិំ ត្វំ មរណតោ ភាយសី’’តិ វុត្តេ ‘‘នាហំ មរណតោ ភាយាមិ, តស្ស បន ព្រាហ្មណស្ស មយា កតោ សង្គរោ ន បរិមោចិតោ’’តិ អនុសោចាមិ. ‘‘សចេ មំ វិស្សជ្ជេស្សសិ, តំ ធម្មំ សុត្វា តស្ស ច សក្ការសម្មានំ កត្វា បុន អាគមិស្សាមី’’តិ. ‘‘នាហមិទំ សទ្ទហាមិ, យំ ត្វំ មយា វិស្សជ្ជិតោ គន្ត្វា បុន មម ហត្ថំ អាគមិស្សាសី’’តិ. ‘‘សម្ម បោរិសាទ, មយា សទ្ធិំ ឯកាចរិយកុលេ សិក្ខិតោ សហាយោ ហុត្វា ‘អហំ ជីវិតហេតុបិ ន មុសា កថេមី’តិ កិំ ន សទ្ទហសី’’តិ? កិញ្ចាបិ មេ ឯតេន វាចាមត្តកេន –

‘‘អសិញ្ច សត្តិញ្ច បរាមសាមិ, សបថម្បិ តេ សម្ម អហំ ករោមិ;

តយា បមុត្តោ អនណោ ភវិត្វា, សច្ចានុរក្ខី បុនរាវជិស្ស’’ន្តិ. (ជា. ២.២១.៤០៧) –

មហាសត្តេន ឥមាយ គាថាយ វុត្តាយ បោរិសាទោ ‘‘អយំ សុតសោមោ ‘ខត្តិយេហិ អកត្តព្ពំ សបថំ ករោមី’តិ វទតិ, គន្ត្វា អនាគច្ឆន្តោបិ មម ហត្ថតោ ន មុច្ចិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា –

‘‘យោ តេ កតោ សង្គរោ ព្រាហ្មណេន, រដ្ឋេ សកេ ឥស្សរិយេ ឋិតេន;

តំ សង្គរំ ព្រាហ្មណ សប្បទាយ, សច្ចានុរក្ខី បុនរាវជស្សូ’’តិ. (ជា. ២.២១.៤០៨) –

វិស្សជ្ជេសិ.

មហាសត្តោ រាហុមុខា មុត្តោ ចន្ទោ វិយ នាគពលោ ថាមសម្បន្នោ ខិប្បមេវ តំ នគរំ សម្បាបុណិ. សេនាបិស្ស ‘‘សុតសោមរាជា បណ្ឌិតោ, បោរិសាទំ ទមេត្វា សីហមុខា បមុត្តមត្តវរវារណោ វិយ អាគមិស្សតី’’តិ ច ‘‘រាជានំ បោរិសាទស្ស ទត្វា អាគតា’’តិ គរហភយេន ច ពហិនគរេយេវ និវិដ្ឋា តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘កច្ចិត្ថ, មហារាជ, បោរិសាទេន ន កិលមិតោ’’តិ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘បោរិសាទេន មយ្ហំ មាតាបិតូហិបិ ទុក្ករំ កតំ, តថារូបោ នាម ចណ្ឌោ សាហសិកោ មមំ សទ្ទហិត្វា មំ វិស្សជ្ជេសី’’តិ វុត្តេ រាជានំ អលង្ករិត្វា ហត្ថិក្ខន្ធំ អារោបេត្វា បរិវារេត្វា នគរំ បាវិសិ. តំ ទិស្វា សព្ពេ នាគរា តុសិំសុ.

សោបិ ធម្មសោណ្ឌតាយ មាតាបិតរោបិ អនុបសង្កមិត្វា និវេសនំ គន្ត្វា ព្រាហ្មណំ បក្កោសាបេត្វា តស្ស មហន្តំ សក្ការសម្មានំ កត្វា ធម្មគរុតាយ សយំ នីចាសនេ និសីទិត្វា ‘‘តុម្ហេហិ មយ្ហំ អាភតា សតារហគាថា សុណោមិ អាចរិយា’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណោ មហាសត្តេន យាចិតកាលេ គន្ធេហិ ហត្ថេ ឧព្ពដ្ដេត្វា បសិព្ពកតោ មនោរមំ បោត្ថកំ នីហរិត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ គហេត្វា ‘‘តេន ហិ, មហារាជ, សុណោហី’’តិ បោត្ថកំ វាចេន្តោ គាថា អភាសិ –

‘‘សកិទេវ សុតសោម, សព្ភិ ហោតិ សមាគមោ;

សា នំ សង្គតិ បាលេតិ, នាសព្ភិ ពហុសង្គមោ.

‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថ, សព្ភិ កុព្ពេថ សន្ថវំ;

សតំ សទ្ធម្មមញ្ញាយ, សេយ្យោ ហោតិ ន បាបិយោ.

‘‘ជីរន្តិ វេ រាជរថា សុចិត្តា, អថោ សរីរម្បិ ជរំ ឧបេតិ;

សតញ្ច ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតិ, សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តិ.

‘‘នភញ្ច ទូរេ បថវី ច ទូរេ, បារំ សមុទ្ទស្ស តទាហុ ទូរេ;

តតោ ហវេ ទូរតរំ វទន្តិ, សតញ្ច ធម្មោ អសតញ្ច រាជា’’តិ. (ជា. ២.២១.៤១១-៤១៤, ៤៤៥-៤៤៨);

តា សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘សផលំ មេ អាគមន’’ន្តិ តុដ្ឋចិត្តោ ‘‘ឥមា គាថា នេវ សាវកភាសិតា, ន ឥសិភាសិតា, ន កវិភាសិតា, ន ទេវភាសិតា, សព្ពញ្ញុនាវ ភាសិតា. កិំ នុ ខោ អគ្ឃ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘ឥមំ សកលម្បិ ចក្កវាឡំ យាវ ព្រហ្មលោកា សត្តរតនបុណ្ណំ កត្វា ទិន្នេបិ នេវ អនុច្ឆវិកំ កតំ នាម ហោតិ, អហំ ខោ បនស្ស តិយោជនសតិកេ កុរុរដ្ឋេ សត្តយោជនិកេ ឥន្ទបត្ថនគរេ រជ្ជំ ទាតុំ បហោមិ. រជ្ជំ កាតុំ បនស្ស ភាគ្យំ នត្ថិ, តថា ហិស្ស អង្គលក្ខណានុសារេន អប្បានុភាវតា ទិស្សតិ, តស្មា ទិន្នម្បិ រជ្ជំ ន ឥមស្មិំ តិដ្ឋតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អាចរិយ, តុម្ហេ អញ្ញេសំ ខត្តិយានំ ឥមា គាថាយោ ទេសេត្វា កិំ លភថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឯកេកាយ សតំ សតំ, មហារាជ, តេនេវ សតារហគាថា នាម ជាតា’’តិ. អថស្ស មហាសត្តោ ‘‘ត្វំ អាចរិយ, អត្តនា គហេត្វា វិចរណភណ្ឌស្ស អគ្ឃំ ន ជានាសី’’តិ.

‘‘សហស្សិយា ឥមា គាថា, នយិមា គាថា សតារហា;

ចត្តារិ ត្វំ សហស្សានិ, ខិប្បំ គណ្ហាហិ ព្រាហ្មណា’’តិ. (ជា. ២.២១.៤១៥);

ចត្តារិ សហស្សានិ ទាបេត្វា ឯកញ្ច សុខយានកំ ទត្វា មហតា សក្ការសម្មានេនេវ តំ ឧយ្យោជេត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា ‘‘អហំ ព្រាហ្មណេន អាភតំ សទ្ធម្មរតនំ បូជេត្វា តស្ស ច សក្ការសម្មានំ កត្វា អាគមិស្សាមីតិ បោរិសាទស្ស បដិញ្ញំ ទត្វា អាគតោ. តត្ថ យំ ព្រាហ្មណស្ស កត្តព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ តំ កតំ, ឥទានិ បោរិសាទស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ វុត្វា ‘‘តេន ហិ, តាត សុតសោម, កិំ នាមេតំ កថេសិ, ចតុរង្គិនិយា សេនាយ ចោរំ គណ្ហិស្សាម, មា គច្ឆ ចោរស្ស សន្តិក’’ន្តិ យាចិំសុ. សោឡសសហស្សា នាដកិត្ថិយោ សេសបរិជនាបិ ‘‘អម្ហេ អនាថេ កត្វា កុហិំ គច្ឆសិ ទេវា’’តិ បរិទេវិំសុ. ‘‘បុនបិ កិរ រាជា ចោរស្ស សន្តិកំ គមិស្សតី’’តិ ឯកកោលាហលំ អហោសិ.

មហាសត្តោ ‘‘បដិញ្ញាយ សច្ចាបនំ នាម សាធូនំ សប្បុរិសានំ អាចិណ្ណំ, សោបិ មមំ សទ្ទហិត្វា វិស្សជ្ជេសិ, តស្មា គមិស្សាមិយេវា’’តិ មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា សេសជនំ អនុសាសេត្វា អស្សុមុខេន នានប្បការំ បរិទេវន្តេន ឥត្ថាគារាទិនា ជនេន អនុគតោ នគរា និក្ខម្ម តំ ជនំ និវត្តេតុំ មគ្គេ ទណ្ឌកេន តិរិយំ លេខំ កត្វា ‘‘ឥមំ មម លេខំ មា អតិក្កមិំសូ’’តិ វត្វា អគមាសិ. មហាជនោ តេជវតោ មហាសត្តស្ស អាណំ អតិក្កមិតុំ អសក្កោន្តោ មហាសទ្ទេន កន្ទិត្វា រោទិត្វា និវត្តិ. ពោធិសត្តោ អាគតមគ្គេនេវ តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អបុច្ឆិ មំ បោរិសាទោ’’តិអាទិ.

តត្ថ កិំ ត្វំ ឥច្ឆសិ និសជ្ជន្តិ ត្វំ អត្តនោ នគរំ គន្តុំ មម ហត្ថតោ និស្សជ្ជនំ កិំ ឥច្ឆសិ, ត្វំ ‘‘មយា តក្កសិលាទីសុ ចិរបរិចិតោ សច្ចវាទី ចា’’តិ វទសិ, តស្មា យថា មតិ តេ កាហាមិ, យថារុចិ តេ ករិស្សាមិ. យទិ មេ ត្វំ បុនេហិសីតិ សចេ បុន ត្វំ ឯកំសេនេវ មម សន្តិកំ អាគមិស្សសិ.

១០៨. បណ្ហេ អាគមនំ មមាតិ បគេវ មម អាគមនំ តស្ស បោរិសាទស្ស បដិស្សុណិត្វា បាតោវ អាគមិស្សាមីតិ បដិស្សវំ កត្វា. រជ្ជំ និយ្យាតយិំ តទាតិ តទា បោរិសាទស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមោ ‘‘ឥទំ វោ រជ្ជំ បដិបជ្ជថា’’តិ មាតាបិតូនំ តិយោជនសតិកំ រជ្ជំ និយ្យាតេសិំ.

១០៩. កស្មា បន រជ្ជំ និយ្យាតយិន្តិ? អនុស្សរិត្វា សតំ ធម្មន្តិ យស្មា បន បដិញ្ញាយ សច្ចាបនំ នាម សតំ សាធូនំ មហាពោធិសត្តានំ បវេណី កុលវំសោ, តស្មា តំ សច្ចបារមិតាធម្មំ បុព្ពកំ បោរាណំ ជិនេហិ ពុទ្ធាទីហិ សេវិតំ អនុស្សរិត្វា សច្ចំ អនុរក្ខន្តោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ធនំ ទត្វា អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា បោរិសាទំ ឧបាគមិំ.

១១០. នត្ថិ មេ សំសយោ តត្ថាតិ តស្មិំ បោរិសាទស្ស សន្តិកំ គមនេ ‘‘អយំ មំ កិំ នុ ខោ ឃាតេស្សតិ, ឧទាហុ នោ’’តិ មយ្ហំ សំសយោ នត្ថិ. ‘‘ចណ្ឌោ សាហសិកោ មយា សទ្ធិំ ឯកសតខត្តិយេ ទេវតាយ ពលិកម្មករណសជ្ជោ ឯកន្តេនេវ ឃាតេស្សតី’’តិ ជានន្តោ ឯវ កេវលំ សច្ចវាចំ អនុរក្ខន្តោ អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា តំ ឧបាគមិំ. យស្មា ចេតទេវំ, តស្មា សច្ចេន មេ សមោ នត្ថិ, ឯសា មេ បរមត្ថភាវប្បត្តា សច្ចបារមីតិ.

ឧបាគតេ បន មហាសត្តេ វិកសិតបុណ្ឌរីកបទុមសស្សិរិកមស្ស មុខំ ទិស្វា ‘‘អយំ វិគតមរណភយោ ហុត្វា អាគតោ, កិស្ស នុ ខោ ឯស អានុភាវោ’’តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘តស្ស មញ្ញេ ធម្មស្ស សុតត្តា អយំ ឯវំ តេជវា និព្ភយោ ច ជាតោ, អហម្បិ តំ សុត្វា តេជវា និព្ភយោ ច ភវិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា បោរិសាទោ មហាសត្តំ អាហ – ‘‘សុណោម សតារហគាថាយោ យាសំ សវនត្ថំ ត្វំ អត្តនោ នគរំ គតោ’’តិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ‘‘អយំ បោរិសាទោ បាបធម្មោ, ឥមំ ថោកំ និគ្គហេត្វា លជ្ជាបេត្វា កថេស្សាមី’’តិ –

‘‘អធម្មិកស្ស លុទ្ទស្ស, និច្ចំ លោហិតបាណិនោ;

នត្ថិ សច្ចំ កុតោ ធម្មោ, កិំ សុតេន ករិស្សសី’’តិ. (ជា. ២.២១.៤២៧) –

វត្វា បុន តេន សុដ្ឋុតរំ សញ្ជាតសវនាទរេន –

‘‘សុត្វា ធម្មំ វិជានន្តិ, នរា កល្យាណបាបកំ;

អបិ គាថា សុណិត្វាន, ធម្មេ មេ រមតេ មនោ’’តិ. (ជា. ២.២១.៤៤៤) –

វុត្តេ ‘‘អយំ អតិវិយ សញ្ជាតាទរោ សោតុកាមោ, ហន្ទស្ស កថេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘តេន ហិ សម្ម, សាធុកំ សុណោហិ មនសិករោហី’’តិ វត្វា នន្ទព្រាហ្មណេន កថិតនិយាមេនេវ គាថានំ សក្កច្ចំ ថុតិំ កត្វា ឆកាមាវចរទេវលោកេ ឯកកោលាហលំ កត្វា ទេវតាសុ សាធុការំ ទទមានាសុ មហាសត្តោ បោរិសាទស្ស –

‘‘សកិទេវ មហារាជ, សព្ភិ ហោតិ សមាគមោ;

សា នំ សង្គតិ បាលេតិ, នាសព្ភិ ពហុសង្គមោ.

‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថ, សព្ភិ កុព្ពេថ សន្ថវំ;

សតំ សទ្ធម្មមញ្ញាយ, សេយ្យោ ហោតិ ន បាបិយោ.

‘‘ជីរន្តិ វេ រាជរថា សុចិត្តា, អត្ថោ សរីរម្បិ ជរំ ឧបេតិ;

សតញ្ច ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតិ, សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តិ.

‘‘នភញ្ច ទូរេ បថវី ច ទូរេ, បារំ សមុទ្ទស្ស តទាហុ ទូរេ;

តតោ ហវេ ទូរតរំ វទន្តិ, សតញ្ច ធម្មោ អសតញ្ច រាជា’’តិ. (ជា. ២.២១.៤១១-៤១៤) –

ធម្មំ កថេសិ. តស្ស តេន សុកថិតត្តា ចេវ អត្តនោ ច បុញ្ញានុភាវេន គាថា សុណន្តស្សេវ សកលសរីរំ បញ្ចវណ្ណាយ បីតិយា បរិបូរិ. សោ ពោធិសត្តេ មុទុចិត្តោ ហុត្វា ‘‘សម្ម សុតសោម, ទាតព្ពយុត្តកំ ហិរញ្ញាទិំ ន បស្សាមិ, ឯកេកាយ គាថាយ ឯកេកំ វរំ ទស្សាមី’’តិ អាហ. អថ នំ មហាសត្តោ ‘‘ត្វំ អត្តនោបិ ហិតានិ អជានន្តោ បរស្ស កិំ នាម វរំ ទស្សសី’’តិ អបសាទេត្វា បុន តេន ‘‘វរំ គណ្ហថា’’តិ យាចិតោ សព្ពបឋមំ ‘‘អហំ ចិរកាលំ តំ អរោគំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ វរំ យាចិ. សោ ‘‘អយំ ឥទានិ មេ វធិត្វា មំសំ ខាទិតុកាមស្ស មហានត្ថករស្ស មយ្ហមេវ ជីវិតមិច្ឆតី’’តិ តុដ្ឋមានសោ វញ្ចេត្វា វរស្ស គហិតភាវំ អជានន្តោ អទាសិ. មហាសត្តោ ហិ ឧបាយកុសលតាយ តស្ស ចិរំ ជីវិតុកាមតាបទេសេន អត្តនោ ជីវិតំ យាចិ. អថ ‘‘បរោសតំ ខត្តិយានំ ជីវិតំ ទេហី’’តិ ទុតិយំ វរំ, តេសំ សកេ រដ្ឋេ បដិបាទនំ តតិយំ វរំ, មនុស្សមំសខាទនតោ វិរមណំ ចតុត្ថំ វរំ យាចិ. សោ តីណិ វរានិ ទត្វា ចតុត្ថំ វរំ អទាតុកាមោ ‘‘អញ្ញំ វរំ គណ្ហាហី’’តិ វត្វាបិ មហាសត្តេន និប្បីឡិយមានោ តម្បិ អទាសិយេវ.

អថ ពោធិសត្តោ បោរិសាទំ និព្ពិសេវនំ កត្វា តេនេវ រាជានោ មោចាបេត្វា ភូមិយំ និបជ្ជាបេត្វា ទារកានំ កណ្ណតោ សុត្តវដ្ដិ វិយ សណិកំ រជ្ជុយោ នីហរិត្វា បោរិសាទេន ឯកំ តចំ អាហរាបេត្វា បាសាណេន ឃំសិត្វា សច្ចកិរិយំ កត្វា តេសំ ហត្ថតលានិ មក្ខេសិ. តង្ខណំ ឯវ ផាសុកំ អហោសិ. ទ្វីហតីហំ តត្ថេវ វសិត្វា តេ អរោគេ ការេត្វា តេហិ សទ្ធិំ អភិជ្ជនកសភាវំ មិត្តសន្ថវំ ការេត្វា តេហិ សទ្ធិំ តំ ពារាណសិំ នេត្វា រជ្ជេ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘អប្បមត្តា ហោថា’’តិ តេ រាជានោ អត្តនោ អត្តនោ នគរំ បេសេត្វា ឥន្ទបត្ថនគរតោ អាគតាយ អត្តនោ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ បរិវុតោ អត្តនោ នគរំ គតោ តុដ្ឋបមុទិតេន នាគរជនេន សម្បរិវារិយមានោ អន្តេបុរំ បវិសិត្វា មាតាបិតរោ វន្ទិត្វា មហាតលំ អភិរុហិ.

អថ មហាសត្តោ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា ទេវសិកំ មហាទានានិ បវត្តេន្តោ សីលានិ បរិបូរេន្តោ ឧបោសថំ ឧបវសន្តោ បារមិយោ អនុព្រូហេសិ. តេបិ រាជានោ មហាសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា អាយុបរិយោសានេ សគ្គបុរំ បូរយិំសុ.

តទា បោរិសាទោ អង្គុលិមាលត្ថេរោ អហោសិ, កាឡហត្ថិអមច្ចោ សារិបុត្តត្ថេរោ, នន្ទព្រាហ្មណោ អានន្ទត្ថេរោ, រុក្ខទេវតា មហាកស្សបត្ថេរោ, រាជានោ ពុទ្ធបរិសា, មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ, សុតសោមមហារាជា លោកនាថោ.

តស្ស ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សេសបារមិយោបិ និទ្ធារេតព្ពា. តថា អលីនសត្តុចរិយាវណ្ណនាយ (ចរិយា អដ្ឋ. ២.៧៤ អាទយោ) វិយ មហាសត្តស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

មហាសុតសោមចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សច្ចបារមី និដ្ឋិតា.