១០. មច្ឆរាជចរិយាវណ្ណនា

៨៣. ទសមេ យទា ហោមិ, មច្ឆរាជា មហាសរេតិ អតីតេ មច្ឆយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា កោសលរដ្ឋេ សាវត្ថិយំ ជេតវនេ បោក្ខរណិដ្ឋានេ វល្លិគហនបរិក្ខិត្តេ ឯកស្មិំ មហាសរេ មច្ឆានំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ រញ្ជនតោ យទា អហំ រាជា ហោមិ, មច្ឆគណបរិវុតោ តត្ថ បដិវសាមិ តទា. ឧណ្ហេតិ ឧណ្ហកាលេ គិម្ហសមយេ. សូរិយសន្តាបេតិ អាទិច្ចសន្តាបេន. សរេ ឧទក ខីយថាតិ តស្មិំ សរេ ឧទកំ ខីយិត្ថ ឆិជ្ជិត្ថ. តស្មិញ្ហិ រដ្ឋេ តទា ទេវោ ន វស្សិ, សស្សានិ មិលាយិំសុ, វាបិអាទីសុ ឧទកំ បរិក្ខយំ បរិយាទានំ អគមាសិ, មច្ឆកច្ឆបា កលលគហនំ បវិសិំសុ. តស្មិម្បិ សរេ មច្ឆា កទ្ទមគហនំ បវិសិត្វា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ និលីយិំសុ.

៨៤. តតោតិ តតោ ឧទកបរិក្ខយតោ អបរភាគេ. កុលលសេនកាតិ កុលលាចេវ សេនា ច. ភក្ខយន្តិ ទិវារត្តិំ, មច្ឆេ ឧបនិសីទិយាតិ តត្ថ តត្ថ កលលបិដ្ឋេ ឧបនិសីទិត្វា កលលគហនំ បវិសិត្វា និបន្នេ មច្ឆេ កាកា វា ឥតរេ វា ទិវា ចេវ រត្តិញ្ច កណយគ្គសទិសេហិ តុណ្ឌេហិ កោដ្ដេត្វា កោដ្ដេត្វា នីហរិត្វា វិប្ផន្ទមានេ ភក្ខយន្តិ.

៨៥. អថ មហាសត្តោ មច្ឆានំ តំ ព្យសនំ ទិស្វា មហាករុណាយ សមុស្សាហិតហទយោ ‘‘ឋបេត្វា មំ ឥមេ មម ញាតកេ ឥមស្មា ទុក្ខា មោចេតុំ សមត្ថោ នាម អញ្ញោ នត្ថិ, កេន នុ ខោ អហំ ឧបាយេន តេ ឥតោ ទុក្ខតោ មោចេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘យំនូនាហំ បុព្ពកេហិ មហេសីហិ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណំ មយិ ច សំវិជ្ជមានំ សច្ចធម្មំ និស្សាយ សច្ចកិរិយំ កត្វា ទេវំ វស្សាបេត្វា មម ញាតិសង្ឃស្ស ជីវិតទានំ ទទេយ្យំ, តេន ច សកលស្សាបិ អាហារូបជីវិនោ សត្តលោកស្ស មហាឧបការោ សម្បាទិតោ មយា’’តិ និច្ឆយំ កត្វា ទេវំ វស្សាបេតុំ សច្ចកិរិយំ អកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ ចិន្តេសហ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ សហ ញាតីហិ បីឡិតោតិ មយ្ហំ ញាតីហិ សទ្ធិំ តេន ឧទកបរិក្ខយេន បីឡិតោ. សហាតិ វា និបាតមត្តំ. មហាការុណិកតាយ តេន ព្យសនេន ទុក្ខិតេហិ ញាតីហិ ការណភូតេហិ បីឡិតោ, ញាតិសង្ឃទុក្ខទុក្ខិតោតិ អត្ថោ.

៨៦. ធម្មត្ថន្តិ ធម្មភូតំ អត្ថំ, ធម្មតោ វា អនបេតំ អត្ថំ. កិំ តំ? សច្ចំ. អទ្ទសបស្សយន្តិ មយ្ហំ ញាតីនញ្ច អបស្សយំ អទ្ទសំ. អតិក្ខយន្តិ មហាវិនាសំ.

៨៧. សទ្ធម្មន្តិ សតំ សាធូនំ ពុទ្ធាទីនំ ឯកស្សាបិ បាណិនោ អហិំសនសង្ខាតំ ធម្មំ. អនុស្សរិត្វា. បរមត្ថំ វិចិន្តយន្តិ តំ ខោ បន បរមត្ថំ សច្ចំ អវិបរីតសភាវំ កត្វា ចិន្តយន្តោ. យំ លោកេ ធុវសស្សតន្តិ យទេតំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ ឯកស្សាបិ បាណិនោ អហិំសនំ, តំ សព្ពកាលំ តថភាវេន ធុវំ សស្សតំ វិចិន្តយំ សច្ចកិរិយំ អកាសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៨៨. ឥទានិ តំ ធម្មំ មហាសត្តោ អត្តនិ វិជ្ជមានំ គហេត្វា សច្ចវចនំ បយោជេតុកាមោ កាលវណ្ណំ កទ្ទមំ ទ្វិធា វិយូហិត្វា អញ្ជនរុក្ខសារឃដិកវណ្ណមហាសរីរោ សុធោតលោហិតកមណិសទិសានិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា អាកាសំ ឧល្លោកេន្តោ ‘‘យតោ សរាមិ អត្តាន’’ន្តិ គាថមាហ.

តត្ថ យតោ សរាមិ អត្តានន្តិ យតោ បដ្ឋាយ អហំ អត្តភាវសង្ខាតំ អត្តានំ សរាមិ អនុស្សរាមិ. យតោ បត្តោស្មិ វិញ្ញុតន្តិ យតោ បដ្ឋាយ តាសុ តាសុ ឥតិកត្តព្ពតាសុ វិញ្ញុតំ វិជាននភាវំ បត្តោស្មិ, ឧទ្ធំ អារោហនវសេន ឥតោ យាវ មយ្ហំ កាយវចីកម្មានំ អនុស្សរណសមត្ថតា វិញ្ញុតប្បត្តិ ឯវ, ឯត្ថន្តរេ សមានជាតិកានំ ខាទនដ្ឋានេ និព្ពត្តោបិ តណ្ឌុលកណប្បមាណម្បិ មច្ឆំ មយា ន ខាទិតបុព្ពំ, អញ្ញម្បិ កញ្ចិ បាណំ សញ្ចិច្ច ហិំសិតំ ពាធិតំ នាភិជានាមិ, បគេវ ជីវិតា វោរោបិតំ.

៨៩. ឯតេន សច្ចវជ្ជេនាតិ ‘‘យទេតំ មយា កស្សចិ បាណស្ស អហិំសនំ វុត្តំ, សចេ ឯតំ សច្ចំ តថំ អវិបរីតំ, ឯតេន សច្ចវចនេន បជ្ជុន្នោ មេឃោ អភិវស្សតុ, ញាតិសង្ឃំ មេ ទុក្ខា បមោចេតូ’’តិ វត្វា បុន អត្តនោ បរិចារិកចេដកំ អាណាបេន្តោ វិយ បជ្ជុន្នំ ទេវរាជានំ អាលបន្តោ ‘‘អភិត្ថនយា’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ អភិត្ថនយ បជ្ជុន្នាតិ បជ្ជុន្នោ វុច្ចតិ មេឃោ, អយំ បន មេឃវសេន លទ្ធនាមំ វស្សវលាហកទេវរាជានំ អាលបតិ. អយំ ហិស្ស អធិប្បាយោ – ទេវោ នាម អនភិត្ថនយន្តោ វិជ្ជុលតា អនិច្ឆារេន្តោ បវស្សន្តោបិ ន សោភតិ, តស្មា ត្វំ អភិត្ថនយន្តោ វិជ្ជុលតា និច្ឆារេន្តោ វស្សាបេហីតិ. និធិំ កាកស្ស នាសយាតិ កាកា កលលំ បវិសិត្វា ឋិតេ មច្ឆេ តុណ្ឌេន កោដ្ដេត្វា នីហរិត្វា ខាទន្តិ, តស្មា តេសំ អន្តោកលលេ មច្ឆា ‘‘និធី’’តិ វុច្ចន្តិ. តំ កាកសង្ឃស្ស និធិំ ទេវំ វស្សាបេន្តោ ឧទកេន បដិច្ឆាទេត្វា នាសេហិ. កាកំ សោកាយ រន្ធេហីតិ កាកសង្ឃោ ឥមស្មិំ មហាសរេ ឧទកេន បុណ្ណេ មច្ឆេ អលភមានោ សោចិស្សតិ, តំ កាកគណំ ត្វំ ឥមំ កទ្ទមំ បូរេន្តោ សោកាយ រន្ធេហិ, សោកស្សត្ថាយ បន វស្សាបយថ, យថា អន្តោនិជ្ឈានលក្ខណំ សោកំ បាបុណាតិ, ឯវំ ករោហីតិ អត្ថោ. មច្ឆេ សោកា បមោចយាតិ មម ញាតកេ សព្ពេវ មច្ឆេ ឥមម្ហា មរណសោកា បមោចេហិ. ‘‘មញ្ច សោកា បមោចយា’’តិ (ជា. ១.១.៧៥) ជាតកេ បឋន្តិ. តត្ថ ច-ការោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, មញ្ច មម ញាតកេ ចាតិ សព្ពេវ មរណសោកា បមោចេហិ (ជា. អដ្ឋ. ១.១.៧៥). មច្ឆានញ្ហិ អនុទកភាវេន បច្ចត្ថិកានំ ឃាសភាវំ គច្ឆាមាតិ មហាមរណសោកោ, មហាសត្តស្ស បន តេសំ អនយព្យសនំ បដិច្ច ករុណាយតោ ករុណាបតិរូបមុខេន សោកសម្ភវោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ អត្តនោ បរិចារិកចេដកំ អាណាបេន្តោ វិយ បជ្ជុន្នំ អាលបិត្វា សកលេ កោសលរដ្ឋេ មហាវស្សំ វស្សាបេសិ. មហាសត្តស្ស ហិ សីលតេជេន សច្ចកិរិយាយ សមកាលមេវ សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ ការណំ ញត្វា វស្សវលាហកទេវរាជានំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តាត, មហាបុរិសោ មច្ឆរាជា ញាតីនំ មរណសោកេន វស្សាបនំ ឥច្ឆតិ, សកលំ កោសលរដ្ឋំ ឯកមេឃំ កត្វា វស្សាបេហី’’តិ អាហ.

សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកំ វលាហកំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា មេឃគីតំ គាយន្តោ បាចីនលោកធាតុអភិមុខោ បក្ខន្ទិ. បាចីនទិសាភាគេ ខលមណ្ឌលមត្តំ ឯកំ មេឃមណ្ឌលំ ឧដ្ឋាយ សតបដលំ សហស្សបដលំ ហុត្វា អភិត្ថនយន្តំ វិជ្ជុលតា និច្ឆារេន្តំ អធោមុខឋបិតឧទកកុម្ភាការេន វិស្សន្ទមានំ សកលំ កោសលរដ្ឋំ មហោឃេន អជ្ឈោត្ថរិ. ទេវោ អច្ឆិន្នធារំ វស្សន្តោ មុហុត្តេនេវ តំ មហាសរំ បូរេសិ. មច្ឆា មរណភយតោ មុច្ចិំសុ. កាកាទយោ អបតិដ្ឋា អហេសុំ. ន កេវលំ មច្ឆា ឯវ, មនុស្សាបិ វិវិធសស្សានិ សម្បាទេន្តា ចតុប្បទាទយោបីតិ សព្ពេបិ វស្សូបជីវិនោ កាយិកចេតសិកទុក្ខតោ មុច្ចិំសុ. តេន វុត្តំ –

៩០. ‘‘សហ កតេ សច្ចវរេ, បជ្ជុន្នោ អភិគជ្ជិយ;

ថលំ និន្នញ្ច បូរេន្តោ, ខណេន អភិវស្សថា’’តិ.

តត្ថ ខណេន អភិវស្សថាតិ អទន្ធាយិត្វា សច្ចកិរិយខណេនេវ អភិវស្សិ.

៩១. កត្វា វីរិយមុត្តមន្តិ ទេវេ អវស្សន្តេ កិំ កាតព្ពន្តិ កោសជ្ជំ អនាបជ្ជិត្វា ញាតត្ថចរិយាសម្បាទនមុខេន មហតោ សត្តនិកាយស្ស ហិតសុខនិប្ផាទនំ ឧត្តមំ វីរិយំ កត្វា. សច្ចតេជពលស្សិតោ មម សច្ចានុភាវពលសន្និស្សិតោ ហុត្វា តទា មហាមេឃំ វស្សាបេសិំ. យស្មា ចេតទេវំ, តស្មា ‘‘សច្ចេន មេ សមោ នត្ថិ, ឯសា មេ សច្ចបារមី’’តិ មហាមច្ឆរាជកាលេ អត្តនោ សច្ចបារមិយា អនញ្ញសាធារណភាវំ ទស្សេសិ ធម្មរាជា.

ឯវំ មហាសត្តោ មហាករុណាយ សមុស្សាហិតហទយោ សកលរដ្ឋេ មហាវស្សំ វស្សាបនវសេន មហាជនំ មរណទុក្ខតោ មោចេត្វា ជីវិតបរិយោសានេ យថាកម្មំ គតោ.

តទា បជ្ជុន្នោ អានន្ទត្ថេរោ អហោសិ, មច្ឆគណា ពុទ្ធបរិសា, មច្ឆរាជា លោកនាថោ.

តស្ស ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សេសបារមិយោបិ និទ្ធារេតព្ពា. តថា អត្តនោ សមានជាតិកានំ ខាទនដ្ឋានេ មច្ឆយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា តណ្ឌុលកណមត្តម្បិ មច្ឆំ អាទិំ កត្វា កស្សចិបិ បាណិនោ អខាទនំ, តិដ្ឋតុ ខាទនំ ឯកសត្តស្សបិ អវិហេឋនំ, តថា សច្ចករណេន ទេវស្ស វស្សាបនំ, ឧទកេ បរិក្ខីណេ កលលគហនេ និមុជ្ជនវសេន អត្តនា អនុភវមានំ ទុក្ខំ វីរភាវេន អគណេត្វា ញាតិសង្ឃស្សេវ តំ ទុក្ខំ អត្តនោ ហទយេ កត្វា អសហន្តស្ស សព្ពភាវេន ករុណាយនា, តថា ច បដិបត្តីតិ ឯវមាទយោ គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

មច្ឆរាជចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.