១. យុធញ្ជយចរិយាវណ្ណនា

១. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ អមិតយសោតិ អបរិមិតបរិវារវិភវោ. រាជបុត្តោ យុធញ្ជយោតិ រម្មនគរេ សព្ពទត្តស្ស នាម រញ្ញោ បុត្តោ នាមេន យុធញ្ជយោ នាម.

អយញ្ហិ ពារាណសី ឧទយជាតកេ (ជា. ១.១១.៣៧ អាទយោ) សុរុន្ធននគរំ នាម ជាតា. ចូឡសុតសោមជាតកេ (ជា. ២.១៧.១៩៥ អាទយោ) សុទស្សនំ នាម, សោណនន្ទជាតកេ (ជា. ២.២០.៩២ អាទយោ) ព្រហ្មវឌ្ឍនំ នាម, ខណ្ឌហាលជាតកេ(ជា. ២.២២.៩៨២ អាទយោ) បុប្ផវតី នាម, ឥមស្មិំ បន យុធញ្ជយជាតកេ (ជា. ១.១១.៧៣ អាទយោ) រម្មនគរំ នាម អហោសិ, ឯវមស្ស កទាចិ នាមំ បរិវត្តតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘រាជបុត្តោតិ រម្មនគរេ សព្ពទត្តស្ស នាម រញ្ញោ បុត្តោ’’តិ. តស្ស បន រញ្ញោ បុត្តសហស្សំ អហោសិ. ពោធិសត្តោ ជេដ្ឋបុត្តោ, តស្ស រាជា ឧបរជ្ជំ អទាសិ. សោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ទិវសេ ទិវសេ មហាទានំ បវត្តេសិ. ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ ពោធិសត្តោ ឯកទិវសំ បាតោវ រថវរំ អភិរុហិត្វា មហន្តេន សិរិវិភវេន ឧយ្យានកីឡំ គច្ឆន្តោ រុក្ខគ្គតិណគ្គសាខគ្គមក្កដកសុត្តជាលាទីសុ មុត្តាជាលាការេន លគ្គេ ឧស្សាវពិន្ទូ ទិស្វា ‘‘សម្ម សារថិ, កិំ នាមេត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯតេ, ទេវ, ហិមសមយេ បតនកឧស្សាវពិន្ទូ នាមា’’តិ សុត្វា ទិវសភាគំ ឧយ្យានេ កីឡិត្វា សាយន្ហកាលេ បច្ចាគច្ឆន្តោ តេ អទិស្វា ‘‘សម្ម សារថិ, កហំ តេ ឧស្សាវពិន្ទូ, ន តេ ឥទានិ បស្សាមី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ទេវ, សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ សព្ពេ ភិជ្ជិត្វា វិលយំ គច្ឆន្តី’’តិ សុត្វា ‘‘យថា ឥមេ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជន្តិ, ឯវំ ឥមេសំ សត្តានំ ជីវិតសង្ខារាបិ តិណគ្គេ ឧស្សាវពិន្ទុសទិសាវ, តស្មា មយា ព្យាធិជរាមរណេហិ អបីឡិតេនេវ មាតាបិតរោ អាបុច្ឆិត្វា បព្ពជិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឧស្សាវពិន្ទុមេវ អារម្មណំ កត្វា អាទិត្តេ វិយ តយោ ភវេ បស្សន្តោ អត្តនោ គេហំ អាគន្ត្វា អលង្កតបដិយត្តាយ វិនិច្ឆយសាលាយ និសិន្នស្ស បិតុ សន្តិកមេវ គន្ត្វា បិតរំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ឧស្សាវពិន្ទុំ សូរិយាតបេ, បតិតំ ទិស្វាន សំវិជិំ.

២. ‘‘តញ្ញេវាធិបតិំ កត្វា, សំវេគមនុព្រូហយិំ;

មាតាបិតូ ច វន្ទិត្វា, បព្ពជ្ជមនុយាចហ’’ន្តិ.

តត្ថ សូរិយាតបេតិ សូរិយាតបហេតុ, សូរិយរស្មិសម្ផស្សនិមិត្តំ. ‘‘សូរិយាតបេនា’’តិបិ បាឋោ. បតិតំ ទិស្វានាតិ វិនដ្ឋំ បស្សិត្វា, បុព្ពេ រុក្ខគ្គាទីសុ មុត្តាជាលាទិអាការេន លគ្គំ ហុត្វា ទិស្សមានំ សូរិយរស្មិសម្ផស្សេន វិនដ្ឋំ បញ្ញាចក្ខុនា ឱលោកេត្វា. សំវិជិន្តិ យថា ឯតានិ, ឯវំ សត្តានំ ជីវិតានិបិ លហុំ លហុំ ភិជ្ជមានសភាវានីតិ អនិច្ចតាមនសិការវសេន សំវេគមាបជ្ជិំ.

តញ្ញេវាធិបតិំ កត្វា, សំវេគមនុព្រូហយិន្តិ តញ្ញេវ ឧស្សាវពិន្ទូនំ អនិច្ចតំ អធិបតិំ មុខំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ កត្វា តថេវ សព្ពសង្ខារានំ ឥត្តរដ្ឋិតិកតំ បរិត្តកាលតំ មនសិករោន្តោ ឯកវារំ ឧប្បន្នំ សំវេគំ បុនប្បុនំ ឧប្បាទនេន អនុវឌ្ឍេសិំ. បព្ពជ្ជមនុយាចហន្តិ ‘‘តិណគ្គេ ឧស្សាវពិន្ទូ វិយ ន ចិរដ្ឋិតិកេ សត្តានំ ជីវិតេ មយា ព្យាធិជរាមរណេហិ អនភិភូតេនេវ បព្ពជិត្វា យត្ថ ឯតានិ ន សន្តិ, តំ អមតំ មហានិព្ពានំ គវេសិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា មាតាបិតរោ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘បព្ពជ្ជំ មេ អនុជានាថា’’តិ តេ អហំ បព្ពជ្ជំ យាចិំ. ឯវំ មហាសត្តេន បព្ពជ្ជាយ យាចិតាយ សកលនគរេ មហន្តំ កោលាហលមហោសិ – ‘‘ឧបរាជា កិរ យុធញ្ជយោ បព្ពជិតុកាមោ’’តិ.

តេន ច សមយេន កាសិរដ្ឋវាសិនោ រាជានំ ទដ្ឋុំ អាគន្ត្វា រម្មកេ បដិវសន្តិ. តេ សព្ពេបិ សន្និបតិំសុ. ឥតិ សបរិសោ រាជា នេគមា ចេវ ជានបទា ច ពោធិសត្តស្ស មាតា ទេវី ច សព្ពេ ច ឱរោធា មហាសត្តំ ‘‘មា ខោ ត្វំ, តាត កុមារ, បព្ពជី’’តិ និវារេសុំ. តត្ថ រាជា ‘‘សចេ តេ កាមេហិ ឩនំ, អហំ តេ បរិបូរយាមិ, អជ្ជេវ រជ្ជំ បដិបជ្ជាហី’’តិ អាហ. តស្ស មហាសត្តោ –

‘‘មា មំ ទេវ និវារេហិ, បព្ពជន្តំ រថេសភ;

មាហំ កាមេហិ សម្មត្តោ, ជរាយ វសមន្វគូ’’តិ. (ជា. ១.១១.៧៧) –

អត្តនោ បព្ពជ្ជាឆន្ទមេវ វត្វា តំ សុត្វា សទ្ធិំ ឱរោធេហិ មាតុយា ករុណំ បរិទេវន្តិយា –

‘‘ឧស្សាវោវ តិណគ្គម្ហិ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ;

ឯវមាយុ មនុស្សានំ, មា មំ អម្ម និវារយា’’តិ. (ជា. ១.១១.៧៩) –

អត្តនោ បព្ពជ្ជាការណំ កថេត្វា នានប្បការំ តេហិ យាចិយមានោបិ អភិសំវឌ្ឍមានសំវេគត្តា អនោសក្កិតមានសោ បិយតរេ មហតិ ញាតិបរិវដ្ដេ ឧឡារេ រាជិស្សរិយេ ច និរបេក្ខចិត្តោ បព្ពជិ. តេន វុត្តំ –

៣. ‘‘យាចន្តិ មំ បញ្ជលិកា, សនេគមា សរដ្ឋកា;

អជ្ជេវ បុត្ត បដិបជ្ជ, ឥទ្ធំ ផីតំ មហាមហិំ.

៤. ‘‘សរាជកេ សហោរោធេ, សនេគមេ សរដ្ឋកេ;

ករុណំ បរិទេវន្តេ, អនបេក្ខោ បរិច្ចជិ’’ន្តិ.

តត្ថ បញ្ជលិកាតិ បគ្គហិតអញ្ជលិកា. សនេគមា សរដ្ឋកាតិ នេគមេហិ ចេវ រដ្ឋវាសីហិ ច សទ្ធិំ សព្ពេ រាជបុរិសា ‘‘មា ខោ, ត្វំ ទេវ, បព្ពជី’’តិ មំ យាចន្តិ. មាតាបិតរោ បន អជ្ជេវ បុត្ត បដិបជ្ជ, គាមនិគមរាជធានិអភិវុទ្ធិយា វេបុល្លប្បត្តិយា ច, ឥទ្ធំ វិភវសារសម្បត្តិយា សស្សាទិនិប្ផត្តិយា ច, ផីតំ ឥមំ មហាមហិំ អនុសាស, ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រជ្ជំ ការេហីតិ យាចន្តិ. ឯវំ បន សហ រញ្ញាតិ សរាជកេ, តថា សហោរោធេ សនេគមេ សរដ្ឋកេ មហាជនេ យថា សុណន្តានម្បិ បគេវ បស្សន្តានំ មហន្តំ ការុញ្ញំ ហោតិ, ឯវំ ករុណំ បរិទេវន្តេ តត្ថ តត្ថ អនបេក្ខោ អលគ្គចិត្តោ ‘‘អហំ តទា បព្ពជិ’’ន្តិ ទស្សេតិ.

៥-៦. ឥទានិ យទត្ថំ ចក្កវត្តិសិរិសទិសំ រជ្ជសិរិំ បិយតរេ ញាតិពន្ធវេ បហាយ សិនិទ្ធំ បរិគ្គហបរិជនំ លោកាភិមតំ មហន្តំ យសញ្ច និរបេក្ខោ បរិច្ចជិន្តិ ទស្សេតុំ ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តត្ថ កេវលន្តិ អនវសេសំ ឥត្ថាគារំ សមុទ្ទបរិយន្តញ្ច បថវិំ បព្ពជ្ជាធិប្បាយេន ចជមានោ ឯវំ មេ សម្មាសម្ពោធិ សក្កា អធិគន្តុន្តិ ពោធិយាយេវ ការណា ន កិញ្ចិ ចិន្តេសិំ, ន តត្ថ ឦសកំ លគ្គំ ជនេសិន្តិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា មាតាបិតរោ តញ្ច មហាយសំ រជ្ជញ្ច មេ ន ទេស្សំ, បិយមេវ, តតោ បន សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ មយ្ហំ បិយតរំ, តស្មា មាតាទីហិ សទ្ធិំ រជ្ជំ អហំ តទា បរិច្ចជិន្តិ.

តទេតំ សព្ពំ បរិច្ចជិត្វា បព្ពជ្ជាយ មហាសត្តេ និក្ខមន្តេ តស្ស កនិដ្ឋភាតា យុធិដ្ឋិលកុមារោ នាម បិតរំ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា ពោធិសត្តំ អនុពន្ធិ. តេ ឧភោបិ នគរា និក្ខម្ម មហាជនំ និវត្តេត្វា ហិមវន្តំ បវិសិត្វា មនោរមេ ឋានេ អស្សមបទំ កត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា វនមូលផលាទីហិ យាវជីវំ យាបេត្វា ព្រហ្មលោកបរាយនា អហេសុំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘ឧភោ កុមារា បព្ពជិតា, យុធញ្ជយោ យុធិដ្ឋិលោ;

បហាយ មាតាបិតរោ, សង្គំ ឆេត្វាន មច្ចុនោ’’តិ. (ជា. ១.១១.៨៣);

តត្ថ សង្គំ ឆេត្វាន មច្ចុនោតិ មច្ចុមារស្ស សហការិការណភូតត្តា សន្តកំ រាគទោសមោហសង្គំ វិក្ខម្ភនវសេន ឆិន្ទិត្វា ឧភោបិ បព្ពជិតាតិ.

តទា មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ អហេសុំ, យុធិដ្ឋិលកុមារោ អានន្ទត្ថេរោ, យុធញ្ជយោ លោកនាថោ.

តស្ស បព្ពជ្ជតោ បុព្ពេ បវត្តិតមហាទានានិ ចេវ រជ្ជាទិបរិច្ចាគោ ច ទានបារមី, កាយវចីសំវរោ សីលបារមី, បព្ពជ្ជា ច ឈានាធិគមោ ច នេក្ខម្មបារមី, អនិច្ចតោ មនសិការំ អាទិំ កត្វា អភិញ្ញាធិគមបរិយោសានា បញ្ញា ទានាទីនំ ឧបការានុបការធម្មបរិគ្គណ្ហនបញ្ញា ច បញ្ញាបារមី, សព្ពត្ថ តទត្ថសាធនំ វីរិយំ វីរិយបារមី, ញាណខន្តិ អធិវាសនខន្តិ ច ខន្តិបារមី, បដិញ្ញាយ អវិសំវាទនំ សច្ចបារមី, សព្ពត្ថ អចលសមាទានាធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានបារមី, សព្ពសត្តេសុ ហិតចិត្តតាយ មេត្តាព្រហ្មវិហារវសេន ច មេត្តាបារមី, សត្តសង្ខារកតវិប្បការឧបេក្ខនវសេន ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារវសេន ច ឧបេក្ខាបារមីតិ ទស បារមិយោ លព្ភន្តិ. វិសេសតោ បន នេក្ខម្មបារមីតិ វេទិតព្ពា. តថា អកិត្តិចរិយាយំ វិយ ឥធាបិ មហាបុរិសស្ស អច្ឆរិយគុណា យថារហំ និទ្ធារេតព្ពា. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឯវំ អច្ឆរិយា ហេតេ, អព្ភុតា ច មហេសិនោ…បេ… ធម្មស្ស អនុធម្មតោ’’តិ.

យុធញ្ជយចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.