៨. ធម្មទេវបុត្តចរិយាវណ្ណនា

៦៦. អដ្ឋមេ មហាបក្ខោតិ មហាបរិវារោ. មហិទ្ធិកោតិ មហតិយា ទេវិទ្ធិយា សមន្នាគតោ. ធម្មោ នាម មហាយក្ខោតិ នាមេន ធម្មោ នាម មហានុភាវោ ទេវបុត្តោ. សព្ពលោកានុកម្បកោតិ វិភាគំ អកត្វា មហាករុណាយ សព្ពលោកំ អនុគ្គណ្ហនកោ.

មហាសត្តោ ហិ តទា កាមាវចរទេវលោកេ ធម្មោ នាម ទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ ទិព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ទិព្ពរថមភិរុយ្ហ អច្ឆរាគណបរិវុតោ មនុស្សេសុ សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា អត្តនោ អត្តនោ ឃរទ្វារេសុ សុខកថាយ និសិន្នេសុ បុណ្ណមុបោសថទិវសេ គាមនិគមរាជធានីសុ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘បាណាតិបាតាទីហិ ទសហិ អកុសលកម្មបថេហិ វិរមិត្វា តិវិធសុចរិតធម្មំ បូរេថ, មត្តេយ្យា បេត្តេយ្យា សាមញ្ញា ព្រហ្មញ្ញា កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ភវថ, សគ្គបរាយនា ហុត្វា មហន្តំ យសំ អនុភវិស្សថា’’តិ មនុស្សេ ទសកុសលកម្មបថេ សមាទបេន្តោ ជម្ពុទីបំ បទក្ខិណំ ករោតិ. តេន វុត្តំ –

៦៧. ‘‘ទសកុសលកម្មបថេ, សមាទបេន្តោ មហាជនំ;

ចរាមិ គាមនិគមំ, សមិត្តោ សបរិជ្ជនោ’’តិ.

តត្ថ សមិត្តោតិ ធម្មិកេហិ ធម្មវាទីហិ សហាយេហិ សសហាយោ.

តេន ច សមយេន អធម្មោ នាមេកោ ទេវបុត្តោ កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិ. ‘‘សោ បាណំ ហនថ, អទិន្នំ អាទិយថា’’តិអាទិនា នយេន សត្តេ អកុសលកម្មបថេ សមាទបេន្តោ មហតិយា បរិសាយ បរិវុតោ ជម្ពុទីបំ វាមំ ករោតិ. តេន វុត្តំ –

៦៨. ‘‘បាបោ កទរិយោ យក្ខោ, ទីបេន្តោ ទស បាបកេ;

សោបេត្ថ មហិយា ចរតិ, សមិត្តោ សបរិជ្ជនោ’’តិ.

តត្ថ បាបោតិ បាបធម្មេហិ សមន្នាគតោ. កទរិយោតិ ថទ្ធមច្ឆរី. យក្ខោតិ ទេវបុត្តោ. ទីបេន្តោ ទស បាបកេតិ សព្ពលោកេ គោចរំ នាម សត្តានំ ឧបភោគបរិភោគាយ ជាតំ. តស្មា សត្តេ វធិត្វា យំកិញ្ចិ កត្វា ច អត្តា បីណេតព្ពោ, ឥន្ទ្រិយានិ សន្តប្បេតព្ពានីតិអាទិនា នយេន បាណាតិបាតាទិកេ ទស លាមកធម្មេ កត្តព្ពេ កត្វា បកាសេន្តោ. សោបេត្ថាតិ សោបិ អធម្មោ ទេវបុត្តោ ឥមស្មិំ ជម្ពុទីបេ. មហិយាតិ ភូមិយា អាសន្នេ, មនុស្សានំ ទស្សនសវនូបចារេតិ អត្ថោ.

៦៩. តត្ថ យេ សត្តា សាធុកម្មិកា ធម្មគរុនោ, តេ ធម្មំ ទេវបុត្តំ តថា អាគច្ឆន្តមេវ ទិស្វា អាសនា វុដ្ឋាយ គន្ធមាលាទីហិ បូជេន្តា យាវ ចក្ខុបថសមតិក្កមនា តាវ អភិត្ថវន្តិ, បញ្ជលិកា នមស្សមានា តិដ្ឋន្តិ, តស្ស វចនំ សុត្វា អប្បមត្តា សក្កច្ចំ បុញ្ញានិ ករោន្តិ. យេ បន សត្តា បាបសមាចារា កុរូរកម្មន្តា, តេ អធម្មស្ស វចនំ សុត្វា អព្ភនុមោទន្តិ, ភិយ្យោសោមត្តាយ បាបានិ សមាចរន្តិ. ឯវំ តេ តទា អញ្ញមញ្ញស្ស ឧជុវិបច្ចនីកវាទា ចេវ ឧជុវិបច្ចនីកកិរិយា ច ហុត្វា លោកេ វិចរន្តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ធម្មវាទី អធម្មោ ច, ឧភោ បច្ចនិកា មយ’’ន្តិ.

ឯវំ បន គច្ឆន្តេ កាលេ អថេកទិវសំ តេសំ រថា អាកាសេ សម្មុខា អហេសុំ. អថ នេសំ បរិសា ‘‘តុម្ហេ កស្ស, តុម្ហេ កស្សា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘មយំ ធម្មស្ស, មយំ អធម្មស្សា’’តិ វត្វា មគ្គា ឱក្កមិត្វា ទ្វិធា ជាតា. ធម្មស្ស បន អធម្មស្ស ច រថា អភិមុខា ហុត្វា ឦសាយ ឦសំ អាហច្ច អដ្ឋំសុ. ‘‘តវ រថំ ឱក្កមាបេត្វា មយ្ហំ មគ្គំ ទេហិ, តវ រថំ ឱក្កមាបេត្វា មយ្ហំ មគ្គំ ទេហី’’តិ អញ្ញមញ្ញំ មគ្គទាបនត្ថំ វិវាទំ អកំសុ. បរិសា ច នេសំ អាវុធានិ អភិហរិត្វា យុទ្ធសជ្ជា អហេសុំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘ធុរេ ធុរំ ឃដ្ដយន្តា, សមិម្ហា បដិបថេ ឧភោ’’.

៧០. ‘‘កលហោ វត្តតី ភេស្មា, កល្យាណបាបកស្ស ច;

មគ្គា ឱក្កមនត្ថាយ, មហាយុទ្ធោ ឧបដ្ឋិតោ’’តិ.

តត្ថ ធុរេ ធុរន្តិ ឯកស្ស រថីសាយ ឥតរស្ស រថីសំ ឃដ្ដយន្តា. សមិម្ហាតិ សមាគតា សម្មុខីភូតា. បុន ឧភោតិ វចនំ ឧភោបិ មយំ អញ្ញមញ្ញស្ស បច្ចនីកា ហុត្វា លោកេ វិចរន្តា ឯកទិវសំ បដិមុខំ អាគច្ឆន្តា ទ្វីសុ បរិសាសុ ឧភោសុ បស្សេសុ មគ្គតោ ឱក្កន្តាសុ សហ រថេន មយំ ឧភោ ឯវ សមាគតាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ភេស្មាតិ ភយជនកោ. កល្យាណបាបកស្ស ចាតិ កល្យាណស្ស ច បាបកស្ស ច. មហាយុទ្ធោ ឧបដ្ឋិតោតិ មហាសង្គាមោ បច្ចុបដ្ឋិតោ អាសិ.

អញ្ញមញ្ញស្ស ហិ បរិសាយ ច យុជ្ឈិតុកាមតា ជាតា. តត្ថ ហិ ធម្មោ អធម្មំ អាហ – ‘‘សម្ម, ត្វំ អធម្មោ, អហំ ធម្មោ, មគ្គោ មយ្ហំ អនុច្ឆវិកោ, តវ រថំ ឱក្កមាបេត្វា មយ្ហំ មគ្គំ ទេហី’’តិ. ឥតរោ ‘‘អហំ ទឡ្ហយានោ ពលវា អសន្តាសី, តស្មា មគ្គំ ន ទេមិ, យុទ្ធំ បន ករិស្សាមិ, យោ យុទ្ធេ ជិនិស្សតិ, តស្ស មគ្គោ ហោតូ’’តិ អាហ. តេនេវាហ –

‘‘យសោករោ បុញ្ញករោហមស្មិ, សទាត្ថុតោ សមណព្រាហ្មណានំ;

មគ្គារហោ ទេវមនុស្សបូជិតោ, ធម្មោ អហំ ទេហិ អធម្ម មគ្គំ.

‘‘អធម្មយានំ ទឡ្ហមារុហិត្វា, អសន្តសន្តោ ពលវាហមស្មិ;

ស កិស្ស ហេតុម្ហិ តវជ្ជ ទជ្ជំ, មគ្គំ អហំ ធម្ម អទិន្នបុព្ពំ.

‘‘ធម្មោ ហវេ បាតុរហោសិ បុព្ពេ, បច្ឆា អធម្មោ ឧទបាទិ លោកេ;

ជេដ្ឋោ ច សេដ្ឋោ ច សនន្តនោ ច, ឧយ្យាហិ ជេដ្ឋស្ស កនិដ្ឋ មគ្គា.

‘‘ន យាចនាយ នបិ បាតិរូបា, ន អរហតា តេហំ ទទេយ្យ មគ្គំ;

យុទ្ធញ្ច នោ ហោតុ ឧភិន្នមជ្ជ, យុទ្ធម្ហិ យោ ជេស្សតិ តស្ស មគ្គោ.

‘‘សព្ពា ទិសា អនុវិសដោហមស្មិ, មហព្ពលោ អមិតយសោ អតុល្យោ;

គុណេហិ សព្ពេហិ ឧបេតរូបោ, ធម្មោ អធម្ម ត្វំ កថំ វិជេស្សសិ.

‘‘លោហេន វេ ហញ្ញតិ ជាតរូបំ, ន ជាតរូបេន ហនន្តិ លោហំ;

សចេ អធម្មោ ហញ្ឆតិ ធម្មមជ្ជ, អយោ សុវណ្ណំ វិយ ទស្សនេយ្យំ.

‘‘សចេ តុវំ យុទ្ធពលោ អធម្ម, ន តុយ្ហំ វុឌ្ឍា ច គរូ ច អត្ថិ;

មគ្គញ្ច តេ ទម្មិ បិយាប្បិយេន, វាចា ទុរុត្តានិបិ តេ ខមាមី’’តិ. (ជា. ១.១១.២៦-៣២);

ឥមា ហិ តេសំ វចនបដិវចនកថា.

តត្ថ យសោករោតិ ធម្មេ និយោជនវសេន ទេវមនុស្សានំ យសទាយកោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. សទាត្ថុតោតិ សទា ថុតោ និច្ចប្បសត្ថោ. ស កិស្ស ហេតុម្ហិ តវជ្ជ ទជ្ជន្តិ សោម្ហិ អហំ អធម្មោ អធម្មយានរថំ អភិរុឡ្ហោ អភីតោ ពលវា, កិំការណា អជ្ជ, ភោ ធម្ម, កស្សចិ អទិន្នបុព្ពំ មគ្គំ តុយ្ហំ ទម្មិ. បាតុរហោសីតិ បឋមកប្បិកកាលេ ឥមស្មិំ លោកេ ទសកុសលកម្មបថធម្មោ បុព្ពេ បាតុរហោសិ, បច្ឆា អធម្មោ. ជេដ្ឋោ ចាតិ បុរេ និព្ពត្តភាវេន អហំ ជេដ្ឋោ ច សេដ្ឋោ ច បោរាណកោ ច, ត្វំ បន កនិដ្ឋោ, តស្មា ‘‘មគ្គា ឧយ្យាហី’’តិ វទតិ.

នបិ បាតិរូបាតិ អហញ្ហិ ភោតោ នេវ យាចនាយ ន បដិរូបវចនេន ន មគ្គារហតាយ មគ្គំ ទទេយ្យំ. អនុវិសដោតិ អហំ ចតស្សោ ទិសា ចតស្សោ អនុទិសាតិ សព្ពា ទិសា អត្តនោ គុណេន បត្ថដោ បញ្ញាតោ. លោហេនាតិ អយោមុដ្ឋិកេន. ហញ្ឆតីតិ ហនិស្សតិ. យុទ្ធពលោ អធម្មាតិ សចេ តុវំ យុទ្ធពលោ អសិ អធម្ម. វុឌ្ឍា ច គរូ ចាតិ យទិ តុយ្ហំ ឥមេ វុឌ្ឍា ឥមេ គរូ បណ្ឌិតាតិ ឯតំ នត្ថិ. បិយាប្បិយេនាតិ បិយេន វិយ អប្បិយេន, អប្បិយេនបិ ទទន្តោ (ជា. អដ្ឋ. ៤.១១.៣២) បិយេន វិយ តេ មគ្គំ ទទាមីតិ អត្ថោ.

៧១. មហាសត្តោ ហិ តទា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ឥមំ បាបបុគ្គលំ សព្ពលោកស្ស អហិតាយ បដិបន្នំ ឯវំ មយា វិលោមគ្គាហំ គហេត្វា ឋិតំ អច្ឆរំ បហរិត្វា ‘អនាចារ មា ឥធ តិដ្ឋ, សីឃំ បដិក្កម វិនស្សា’តិ វទេយ្យំ, សោ តង្ខណញ្ញេវ មម ធម្មតេជេន ភុសមុដ្ឋិ វិយ វិកិរេយ្យ, ន ខោ បន មេតំ បតិរូបំ, ស្វាហំ សព្ពលោកំ អនុកម្បន្តោ ‘លោកត្ថចរិយំ មត្ថកំ បាបេស្សាមី’តិ បដិបជ្ជាមិ, អយំ ខោ បន បាបោ អាយតិំ មហាទុក្ខភាគី, ស្វាយំ មយា វិសេសតោ អនុកម្បិតព្ពោ, តស្មាស្ស មគ្គំ ទស្សាមិ, ឯវំ មេ សីលំ សុវិសុទ្ធំ អខណ្ឌិតំ ភវិស្សតី’’តិ. ឯវំ បន ចិន្តេត្វា ពោធិសត្តេ ‘‘សចេ តុវំ យុទ្ធពលោ’’តិ គាថំ វត្វា ថោកំ មគ្គតោ ឱក្កន្តមត្តេ ឯវ អធម្មោ រថេ ឋាតុំ អសក្កោន្តោ អវំសិរោ បថវិយំ បតិត្វា បថវិយា វិវរេ ទិន្នេ គន្ត្វា អវីចិម្ហិ ឯវ និព្ពត្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘យទិហំ តស្ស កុប្បេយ្យ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ យទិហំ តស្ស កុប្បេយ្យន្តិ តស្ស អធម្មស្ស យទិ អហំ កុជ្ឈេយ្យំ. យទិ ភិន្ទេ តបោគុណន្តិ តេនេវស្ស កុជ្ឈនេន មយ្ហំ តបោគុណំ សីលសំវរំ យទិ វិនាសេយ្យំ. សហបរិជនំ តស្សាតិ សបរិជនំ តំ អធម្មំ. រជភូតន្តិ រជមិវ ភូតំ, រជភាវំ បត្តំ អហំ ករេយ្យំ.

៧២. អបិចាហន្តិ ឯត្ថ អហន្តិ និបាតមត្តំ. សីលរក្ខាយាតិ សីលរក្ខណត្ថំ. និព្ពាបេត្វានាតិ បដិកច្ចេវ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយស្ស ឧបដ្ឋាបិតត្តា តស្មិំ អធម្មេ ឧប្បជ្ជនកកោធស្ស អនុប្បាទនេនេវ ទោសបរិឡាហវូបសមនេន មានសំ វូបសមេត្វា. សហ ជនេនោក្កមិត្វាតិ មយ្ហំ បរិជនេន សទ្ធិំ មគ្គា ឱក្កមិត្វា តស្ស បាបស្ស អធម្មស្ស អហំ មគ្គំ អទាសិំ.

៧៣. សហ បថតោ ឱក្កន្តេតិ វុត្តនយេន ចិត្តស្ស វូបសមំ កត្វា ‘‘មគ្គំ តេ ទម្មី’’តិ ច វត្វា ថោកំ មគ្គតោ សហ ឱក្កមនេន. បាបយក្ខស្សាតិ អធម្មទេវបុត្តស្ស. តាវទេតិ តង្ខណំ ឯវ មហាបថវី វិវរមទាសិ. ជាតកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘មគ្គញ្ច តេ ទម្មី’’តិ គាថាយ កថិតក្ខណេយេវាតិ វុត្តំ.

ឯវំ តស្មិំ ភូមិយំ បតិតេ ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលា សកលំ វរាវរំ ធារេន្តីបិ មហាបថវី ‘‘នាហមិមំ បាបបុរិសំ ធារេមី’’តិ កថេន្តី វិយ តេន ឋិតដ្ឋានេ ទ្វិធា ភិជ្ជិ. មហាសត្តោ បន តស្មិំ និបតិត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តេ រថធុរេ យថាឋិតោវ សបរិជនោ មហតា ទេវានុភាវេន គមនមគ្គេនេវ គន្ត្វា អត្តនោ ភវនំ បាវិសិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘ខន្តីពលោ យុទ្ធពលំ វិជេត្វា, ហន្ត្វា អធម្មំ និហនិត្វ ភូម្យា;

បាយាសិ វិត្តោ អភិរុយ្ហ សន្ទនំ, មគ្គេនេវ អតិពលោ សច្ចនិក្កមោ’’តិ. (ជា. ១.១១.៣៤);

តទា អធម្មោ ទេវទត្តោ អហោសិ, តស្ស បរិសា ទេវទត្តបរិសា, ធម្មោ លោកនាថោ, តស្ស បរិសា ពុទ្ធបរិសា.

ឥធាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សេសបារមិយោ យថារហំ និទ្ធារេតព្ពា. តថា ឥធាបិ ទិព្ពេហិ អាយុវណ្ណយសសុខអាធិបតេយ្យេហិ ទិព្ពេហេវ ឧឡារេហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតស្ស សមង្គីភូតស្ស អនេកសហស្សសង្ខាហិ អច្ឆរាហិ សព្ពកាលំ បរិចារិយមានស្ស មហតិ បមាទដ្ឋានេ ឋិតស្ស សតោ ឦសកម្បិ បមាទំ អនាបជ្ជិត្វា ‘‘លោកត្ថចរិយំ មត្ថកំ បាបេស្សាមី’’តិ មាសេ មាសេ បុណ្ណមិយំ ធម្មំ ទីបេន្តោ សបរិជនោ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា មហាករុណាយ សព្ពសត្តេ អធម្មតោ វិវេចេត្វា ធម្មេ និយោជនំ, អធម្មេន សមាគតោបិ តេន កតំ អនាចារំ អគណេត្វា តត្ថ ចិត្តំ អកោបេត្វា ខន្តិមេត្តានុទ្ទយមេវ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា អខណ្ឌំ សុវិសុទ្ធញ្ច កត្វា អត្តនោ សីលស្ស រក្ខណន្តិ ឯវមាទយោ មហាសត្តស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

ធម្មទេវបុត្តចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.