២. ហត្ថិនាគវគ្គោ

១. មាតុបោសកចរិយាវណ្ណនា

១. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ កុញ្ជរោតិ ហត្ថី. មាតុបោសកោតិ អន្ធាយ ជរាជិណ្ណាយ មាតុយា បដិជគ្គនកោ. មហិយាតិ ភូមិយំ. គុណេនាតិ សីលគុណេន, តទា មម សទិសោ នត្ថិ.

ពោធិសត្តោ ហិ តទា ហិមវន្តប្បទេសេ ហត្ថិយោនិយំ និព្ពត្តិ. សោ សព្ពសេតោ អភិរូបោ លក្ខណសម្បន្នោ មហាហត្ថី អនេកហត្ថិសតសហស្សបរិវារោ អហោសិ. មាតា បនស្ស អន្ធា. សោ មធុរផលាផលានិ ហត្ថីនំ ហត្ថេសុ ទត្វា មាតុ បេសេតិ. ហត្ថិនោ តស្សា អទត្វា សយំ ខាទន្តិ. សោ បរិគ្គណ្ហន្តោ តំ បវត្តិំ ញត្វា ‘‘យូថំ បហាយ មាតរមេវ បោសេស្សាមី’’តិ រត្តិភាគេ អញ្ញេសំ ហត្ថីនំ អជានន្តានំ មាតរំ គហេត្វា ចណ្ឌោរណបព្ពតបាទំ គន្ត្វា ឯកំ នឡិនិំ ឧបនិស្សាយ ឋិតាយ បព្ពតគុហាយ មាតរំ ឋបេត្វា បោសេសិ.

២-៣. បវនេ ទិស្វា វនចរោតិ ឯកោ វនចរកោ បុរិសោ តស្មិំ មហាវនេ វិចរន្តោ មំ ទិស្វា. រញ្ញោ មំ បដិវេទយីតិ ពារាណសិរញ្ញោ មំ អារោចេសិ.

សោ ហិ មគ្គមូឡ្ហោ ទិសំ វវត្ថបេតុំ អសក្កោន្តោ មហន្តេន សទ្ទេន បរិទេវិ. ពោធិសត្តោបិ តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ បុរិសោ អនាថោ, ន ខោ បនេតំ បតិរូបំ, យំ ឯស មយិ ឋិតេ ឥធ វិនស្សេយ្យា’’តិ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ ភយេន បលាយន្តំ ទិស្វា ‘‘អម្ភោ បុរិស, នត្ថិ តេ មំ និស្សាយ ភយំ, មា បលាយិ, កស្មា ត្វំ បរិទេវន្តោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សាមិ, អហំ មគ្គមូឡ្ហោ អជ្ជ មេ សត្តមោ ទិវសោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភោ បុរិស, មា ភាយិ, អហំ តំ មនុស្សបថេ ឋបេស្សាមី’’តិ តំ អត្តនោ បិដ្ឋិយំ និសីទាបេត្វា អរញ្ញតោ នីហរិត្វា និវត្តិ. សោបិ បាបោ ‘‘នគរំ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេស្សាមី’’តិ រុក្ខសញ្ញំ បព្ពតសញ្ញញ្ច ករោន្តោវ និក្ខមិត្វា ពារាណសិំ អគមាសិ. តស្មិំ កាលេ រញ្ញោ មង្គលហត្ថី មតោ. សោ បុរិសោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា មហាបុរិសស្ស អត្តនោ ទិដ្ឋភាវំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តវានុច្ឆវោ, មហារាជ, គជោ វសតិ កាននេ’’តិអាទិ.

តត្ថ តវានុច្ឆវោតិ តវ ឱបវយ្ហំ កាតុំ អនុច្ឆវិកោ យុត្តោ. ន តស្ស បរិក្ខាយត្ថោតិ តស្ស គហណេ គមនុបច្ឆេទនត្ថំ សមន្តតោ ខណិតព្ពបរិក្ខាយ វា ករេណុយា កណ្ណបុដេន អត្តានំ បដិច្ឆាទេត្វា ខិត្តបាសរជ្ជុយា ពន្ធិតព្ពអាឡកសង្ខាតអាលានេន វា យត្ថ បវិដ្ឋោ កត្ថចិ គន្តុំ ន សក្កោតិ, តាទិសវញ្ចនកាសុយា វា អត្ថោ បយោជនំ នត្ថិ. សហគហិតេតិ គហណសមកាលំ ឯវ. ឯហិតីតិ អាគមិស្សតិ.

រាជា ឥមំ មគ្គទេសកំ កត្វា អរញ្ញំ គន្ត្វា ‘‘ឥមិនា វុត្តំ ហត្ថិនាគំ អានេហី’’តិ ហត្ថាចរិយំ សហ បរិវារេន បេសេសិ. សោ តេន សទ្ធិំ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ នឡិនិំ បវិសិត្វា គោចរំ គណ្ហន្តំ បស្សិ. តេន វុត្តំ –

៤. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, រាជាបិ តុដ្ឋមានសោ;

បេសេសិ ហត្ថិទមកំ, ឆេកាចរិយំ សុសិក្ខិតំ.

៥. ‘‘គន្ត្វា សោ ហត្ថិទមកោ, អទ្ទស បទុមស្សរេ;

ភិសមុឡាលំ ឧទ្ធរន្តំ, យាបនត្ថាយ មាតុយា’’តិ.

តត្ថ ឆេកាចរិយន្តិ ហត្ថិពន្ធនាទិវិធិម្ហិ កុសលំ ហត្ថាចរិយំ. សុសិក្ខិតន្តិ ហត្ថីនំ សិក្ខាបនវិជ្ជាយ និដ្ឋង្គមនេន សុដ្ឋុ សិក្ខិតំ.

៦. វិញ្ញាយ មេ សីលគុណន្តិ ‘‘ភទ្ទោ អយំ ហត្ថាជានីយោ ន មន្ទោ, ន ចណ្ឌោ, ន វោមិស្សសីលោ វា’’តិ មម សីលគុណំ ជានិត្វា. កថំ? លក្ខណំ ឧបធារយីតិ សុសិក្ខិតហត្ថិសិប្បត្តា មម លក្ខណំ សមន្តតោ ឧបធារេសិ. តេន សោ ឯហិ បុត្តាតិ វត្វាន, មម សោណ្ឌាយ អគ្គហិ.

៧. ពោធិសត្តោ ហត្ថាចរិយំ ទិស្វា – ‘‘ឥទំ ភយំ មយ្ហំ ឯតស្ស បុរិសស្ស សន្តិកា ឧប្បន្នំ, អហំ ខោ បន មហាពលោ ហត្ថិសហស្សម្បិ វិទ្ធំសេតុំ សមត្ថោ, បហោមិ កុជ្ឈិត្វា សរដ្ឋកំ សេនាវាហនំ នាសេតុំ, សចេ បន កុជ្ឈិស្សាមិ, សីលំ មេ ភិជ្ជិស្សតិ, តស្មា សត្តីហិ កោដ្ដិយមានោបិ ន កុជ្ឈិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ អធិដ្ឋាយ សីសំ ឱនាមេត្វា និច្ចលោវ អដ្ឋាសិ. តេនាហ ភគវា ‘‘យំ មេ តទា បាកតិកំ, សរីរានុគតំ ពល’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ បាកតិកន្តិ សភាវសិទ្ធំ. សរីរានុគតន្តិ សរីរមេវ អនុគតំ កាយពលំ, ន ឧបាយកុសលតាសង្ខាតញាណានុគតន្តិ អធិប្បាយោ. អជ្ជ នាគសហស្សានន្តិ អជ្ជកាលេ អនេកេសំ ហត្ថិសហស្សានំ សមុទិតានំ. ពលេន សមសាទិសន្តិ តេសំ សរីរពលេន សមសមមេវ ហុត្វា សទិសំ, ន ឧបមាមត្តេន. មង្គលហត្ថិកុលេ ហិ តទា ពោធិសត្តោ ឧប្បន្នោតិ.

៨. យទិហំ តេសំ បកុប្បេយ្យន្តិ មំ គហណាយ ឧបគតានំ តេសំ អហំ យទិ កុជ្ឈេយ្យំ, តេសំ ជីវិតមទ្ទនេ បដិពលោ ភវេយ្យំ. ន កេវលំ តេសញ្ញេវ, អថ ខោ យាវ រជ្ជម្បិ មានុសន្តិ យតោ រជ្ជតោ តេសំ អាគតានំ មនុស្សានំ សព្ពម្បិ រជ្ជំ បោថេត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ករេយ្យំ.

៩. អបិ ចាហំ សីលរក្ខាយាតិ ឯវំ សមត្ថោបិ ច អហំ អត្តនិ បតិដ្ឋិតាយ សីលរក្ខាយ សីលគុត្តិយា គុត្តោ ពន្ធោ វិយ. ន ករោមិ ចិត្តេ អញ្ញថត្តន្តិ តស្ស សីលស្ស អញ្ញថត្តភូតំ តេសំ សត្តានំ បោថនាទិវិធិំ មយ្ហំ ចិត្តេ ន ករោមិ, តត្ថ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេមិ. បក្ខិបន្តំ មមាឡកេតិ អាលានត្ថម្ភេ បក្ខិបន្តំ, ‘‘ទិស្វាបី’’តិ វចនសេសោ. កស្មាតិ ចេ, សីលបារមិបូរិយា ឦទិសេសុ ឋានេសុ សីលំ អខណ្ឌេន្តស្ស មេ នចិរស្សេវ សីលបារមី បរិបូរេស្សតីតិ សីលបារមិបរិបូរណត្ថំ តស្ស អញ្ញថត្តំ ចិត្តេ ន ករោមីតិ យោជនា.

១០. ‘‘យទិ តេ ម’’ន្តិ គាថាយបិ សីលរក្ខាយ ទឡ្ហំ កត្វា សីលស្ស អធិដ្ឋិតភាវមេវ ទស្សេតិ. តត្ថ កោដ្ដេយ្យុន្តិ ភិន្ទេយ្យុំ. សីលខណ្ឌភយា មមាតិ មម សីលស្ស ខណ្ឌនភយេន.

ឯវំ បន ចិន្តេត្វា ពោធិសត្តេ និច្ចលេ ឋិតេ ហត្ថាចរិយោ បទុមសរំ ឱតរិត្វា តស្ស លក្ខណសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘ឯហិ បុត្តា’’តិ រជតទាមសទិសាយ សោណ្ឌាយ គហេត្វា សត្តមេ ទិវសេ ពារាណសិំ បាបុណិ. សោ អន្តរាមគ្គេ វត្តមានោវ រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ. រាជា នគរំ អលង្ការាបេសិ. ហត្ថាចរិយោ ពោធិសត្តំ កតគន្ធបរិភណ្ឌំ អលង្កតបដិយត្តំ ហត្ថិសាលំ នេត្វា វិចិត្រសាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា នានគ្គរសភោជនំ អាទាយ គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស ទាបេសិ. សោ ‘‘មាតរំ វិនា គោចរំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ បិណ្ឌំ ន គណ្ហិ. យាចិតោបិ អគ្គហេត្វា –

‘‘សា នូនសា កបណិកា, អន្ធា អបរិណាយិកា;

ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតិ, គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតី’’តិ. –

អាហ. តំ សុត្វា រាជា –

‘‘កា នុ តេ សា មហានាគ, អន្ធា អបរិណាយិកា;

ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតិ, គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតី’’តិ. – បុច្ឆិត្វា –

‘‘មាតា មេ សា មហារាជ, អន្ធា អបរិណាយិកា;

ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតិ, គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតី’’តិ. –

វុត្តេ អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ ‘‘មាតា មេ គោចរំ ន លភិត្ថា’’តិ វទតោ ឥមស្ស គោចរំ អគណ្ហន្តស្ស. តស្មា –

‘‘មុញ្ចថេតំ មហានាគំ, យោយំ ភរតិ មាតរំ;

សមេតុ មាតរា នាគោ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភី’’តិ. – វត្វា មុញ្ចាបេសិ –

‘‘មុត្តោ ច ពន្ធនា នាគោ, មុត្តទាមាយ កុញ្ជរោ;

មុហុត្តំ អស្សាសយិត្វា, អគមា យេន បព្ពតោ’’តិ.

តត្ថ កបណិកាតិ វរាកា. ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតីតិ អន្ធតាយ បុត្តវិយោគទុក្ខេន ច បរិទេវមានា តត្ថ តត្ថ រុក្ខកឡិង្គរេ បាទេន ឃដ្ដេតិ. ចណ្ឌោរណំ បតីតិ ចណ្ឌោរណបព្ពតាភិមុខី, តស្មិំ បព្ពតបាទេ បរិព្ភមមានាតិ អត្ថោ. អគមា យេន បព្ពតោតិ សោ ហត្ថិនាគោ ពន្ធនា មុត្តោ ថោកំ វិស្សមិត្វា រញ្ញោ ទសរាជធម្មគាថាហិ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘អប្បមត្តោ ហោហិ, មហារាជា’’តិ ឱវាទំ ទត្វា មហាជនេន គន្ធមាលាទីហិ បូជិយមានោ នគរា និក្ខមិត្វា តទហេវ មាតរា សមាគន្ត្វា សព្ពំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. សា តុដ្ឋមានសា –

‘‘ចិរំ ជីវតុ សោ រាជា, កាសីនំ រដ្ឋវឌ្ឍនោ;

យោ មេ បុត្តំ បមោចេសិ, សទា វុទ្ធាបចាយិក’’ន្តិ. (ជា. ១.១១.១២) –

រញ្ញោ អនុមោទនំ អកាសិ. រាជា ពោធិសត្តស្ស គុណេ បសីទិត្វា នឡិនិយា អវិទូរេ គាមំ មាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស មាតុ ចស្ស និពទ្ធំ វត្តំ បដ្ឋបេសិ. អបរភាគេ ពោធិសត្តោ មាតរិ មតាយ តស្សា សរីរបរិហារំ កត្វា កុរណ្ឌកអស្សមបទំ នាម គតោ. តស្មិំ បន ឋានេ ហិមវន្តតោ ឱតរិត្វា បញ្ចសតា ឥសយោ វសិំសុ. តំ វត្តំ តេសំ ទត្វា រាជា ពោធិសត្តស្ស សមានរូបំ សិលាបដិមំ ការេត្វា មហាសក្ការំ បវត្តេសិ. ជម្ពុទីបវាសិនោ អនុសំវច្ឆរំ សន្និបតិត្វា ហត្ថិមហំ នាម ករិំសុ.

តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, ហត្ថិនី មហាមាយា, វនចរកោ ទេវទត្តោ, មាតុបោសកហត្ថិនាគោ លោកនាថោ.

ឥធាបិ ទានបារមិអាទយោ យថារហំ និទ្ធារេតព្ពា. សីលបារមី បន អតិសយវតីតិ សា ឯវ ទេសនំ អារុឡ្ហា. តថា តិរច្ឆានយោនិយំ ឧប្បន្នោបិ ព្រហ្មបុព្ពទេវបុព្ពាចរិយអាហុនេយ្យាទិភាវេន សព្ពញ្ញុពុទ្ធេនបិ បសត្ថភាវានុរូបំ មាតុយា គរុចិត្តំ ឧបដ្ឋបេត្វា ‘‘មាតា នាមេសា បុត្តស្ស ពហូបការា, តស្មា មាតុបដ្ឋានំ នាម បណ្ឌិតេន បញ្ញត្ត’’ន្តិ មនសិ កត្វា អនេកេសំ ហត្ថិសហស្សានំ ឥស្សរាធិបតិ មហានុភាវោ យូថបតិ ហុត្វា តេហិ អនុវត្តិយមានោ ឯកកវិហារេ អន្តរាយំ អគណេត្វា យូថំ បហាយ ឯកកោ ហុត្វា ឧបការិខេត្តំ បូជេស្សាមីតិ មាតុបោសនំ, មគ្គមូឡ្ហបុរិសំ ទិស្វា អនុកម្បាយ តំ គហេត្វា មនុស្សគោចរសម្បាបនំ, តេន ច កតាបរាធសហនំ, ហត្ថាចរិយប្បមុខានំ អត្តានំ ពន្ធិតុំ អាគតបុរិសានំ សមត្ថោបិ សមានោ សន្តាសនមត្តេនបិ តេសំ បីឡនា ភវិស្សតិ, មយ្ហញ្ច សីលស្ស ខណ្ឌាទិភាវោតិ តថា អកត្វា សុទន្តេន ឱបវយ្ហោ វិយ សុខេនេវ គហណូបគមនំ, មាតរំ វិនា ន កញ្ចិ អជ្ឈោហរិស្សាមីតិ សត្តាហម្បិ អនាហារតា, ឥមិនាបាហំ ពន្ធាបិតោតិ ចិត្តំ អនុប្បាទេត្វា រាជានំ មេត្តាយ ផរណំ, តស្ស ច នានានយេហិ ធម្មទេសនាតិ ឯវមាទយោ ឥធ មហាបុរិសស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពា. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវំ អច្ឆរិយា ឯតេ, អព្ភុតា ច មហេសិនោ…បេ… ធម្មស្ស អនុធម្មតោ’’តិ.

មាតុបោសកចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ភូរិទត្តចរិយាវណ្ណនា

១១. ទុតិយេ ភូរិទត្តោតិ ភូរិសមទត្តោ. ទត្តោតិ ហិ តទា ពោធិសត្តស្ស មាតាបិតូហិ កតំ នាមំ. យស្មា បនេសោ នាគភវនេ វិរូបក្ខមហារាជភវនេ តាវតិំសភវនេ ច ឧប្បន្នេ បញ្ហេ សម្មទេវ វិនិច្ឆិនាតិ, ឯកទិវសញ្ច វិរូបក្ខមហារាជេ នាគបរិសាយ សទ្ធិំ តិទសបុរំ គន្ត្វា សក្កំ បរិវារេត្វា និសិន្នេ ទេវានមន្តរេ បញ្ហោ សមុដ្ឋាសិ. តំ កោចិ កថេតុំ នាសក្ខិ. សក្កេន បន អនុញ្ញាតោ បល្លង្កវរគតោ ហុត្វា មហាសត្តោវ កថេសិ. អថ នំ ទេវរាជា ទិព្ពគន្ធបុប្ផេហិ បូជេត្វា ‘‘ទត្ត, ត្វំ បថវិសមាយ វិបុលាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ ឥតោ បដ្ឋាយ ភូរិទត្តោ នាមា’’តិ អាហ. ភូរីតិ ហិ បថវិយា នាមំ, តស្មា ភូរិសមតាយ ភូតេ អត្ថេ រមតីតិ ច ភូរិសង្ខាតាយ មហតិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា មហាសត្តោ ‘‘ភូរិទត្តោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. មហតិយា បន នាគិទ្ធិយា សមន្នាគតត្តា មហិទ្ធិកោ ចាតិ.

អតីតេ ហិ ឥមស្មិំយេវ កប្បេ ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តោ បិតរា រដ្ឋតោ បព្ពាជិតោ វនេ វសន្តោ អញ្ញតរាយ នាគមាណវិកាយ សំវាសំ កប្បេសិ. តេសំ សំវាសមន្វាយ ទ្វេ ទារកា ជាយិំសុ – បុត្តោ ច ធីតា ច. បុត្តស្ស ‘‘សាគរព្រហ្មទត្តោ’’តិ នាមំ ករិំសុ ធីតាយ ‘‘សមុទ្ទជា’’តិ. សោ អបរភាគេ បិតុ អច្ចយេន ពារាណសិំ គន្ត្វា រជ្ជំ ការេសិ. អថ ធតរដ្ឋោ នាម នាគរាជា បញ្ចយោជនសតិកេ នាគភវនេ នាគរជ្ជំ ការេន្តោ តំ អភូតវាទិកេន ចិត្តចូឡេន នាម កច្ឆបេន ‘‘ពារាណសិរាជា អត្តនោ ធីតរំ តុយ្ហំ ទាតុកាមោ, សា ខោ បន រាជធីតា សមុទ្ទជា នាម អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា ចា’’តិ កថិតំ សុត្វា ធតរដ្ឋោ ចត្តារោ នាគមាណវកេ បេសេត្វា តំ ទាតុំ អនិច្ឆន្តំ នាគវិភិំសិកាយ ភិំសាបេត្វា ‘‘ទម្មី’’តិ វុត្តេ មហន្តំ បណ្ណាការំ បេសេត្វា មហតិយា នាគិទ្ធិយា មហន្តេន បរិវារេន តស្ស ធីតរំ នាគភវនំ នេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ.

សា អបរភាគេ ធតរដ្ឋំ បដិច្ច សុទស្សនោ, ទត្តោ, សុភោគោ, អរិដ្ឋោតិ ចត្តារោ បុត្តេ បដិលភិ. តេសុ ទត្តោ ពោធិសត្តោ, សោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ សក្កេន តុដ្ឋចិត្តេន ‘‘ភូរិទត្តោ’’តិ គហិតនាមត្តា ‘‘ភូរិទត្តោ’’ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. អថ នេសំ បិតា យោជនសតិកំ យោជនសតិកំ រជ្ជំ ភាជេត្វា អទាសិ. មហន្តោ យសោ អហោសិ. សោឡសសោឡសនាគកញ្ញាសហស្សានិ បរិវារយិំសុ. បិតុបិ ឯកយោជនសតមេវ រជ្ជំ អហោសិ. តយោ បុត្តា មាសេ មាសេ មាតាបិតរោ បស្សិតុំ អាគច្ឆន្តិ, ពោធិសត្តោ បន អន្វទ្ធមាសំ អាគច្ឆតិ.

សោ ឯកទិវសំ វិរូបក្ខមហារាជេន សទ្ធិំ សក្កស្ស ឧបដ្ឋានំ គតោ វេជយន្តបាសាទំ សុធម្មទេវសភំ បារិច្ឆត្តកកោវិឡារំ បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ទេវច្ឆរាបរិវារំ អតិមនោហរំ សក្កសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘ឯត្តកមត្តម្បិ នាគត្តភាវេ ឋិតស្ស ទុល្លភំ, កុតោ សម្មាសម្ពោធី’’តិ នាគត្តភាវំ ជិគុច្ឆិត្វា ‘‘នាគភវនំ គន្ត្វា ឧបោសថវាសំ វសិត្វា សីលមេវ បគ្គណ្ហិស្សាមិ, តំ ពោធិបរិបាចនំ ហោតិ, ឥមស្មិំ ទេវលោកេ ឧប្បត្តិការណំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា នាគភវនំ គន្ត្វា មាតាបិតរោ អាហ – ‘‘អម្មតាតា, អហំ ឧបោសថកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ. តេហិ ‘‘ឥធេវ ឧបោសថំ ឧបវសាហិ, ពហិគតានំ នាគានំ មហន្តំ ភយ’’ន្តិ វុត្តេ ឯកវារំ តថា កត្វា នាគកញ្ញាហិ ឧបទ្ទុតោ បុនវារេ មាតាបិតូនំ អនារោចេត្វា អត្តនោ ភរិយំ អាមន្តេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, អហំ មនុស្សលោកំ គន្ត្វា យមុនាតីរេ មហានិគ្រោធរុក្ខោ អត្ថិ តស្ស អវិទូរេ វម្មិកមត្ថកេ ភោគេ អាភុជិត្វា ចតុរង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ និបជ្ជិត្វា ‘‘ឧបោសថកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ នាគភវនតោ និក្ខមិត្វា តថា ករោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិរូបក្ខេន មហារញ្ញា, ទេវលោកមគញ្ឆហ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ វិរូបក្ខេន មហារញ្ញាតិ វិរូបក្ខេន នាម នាគាធិបតិមហារាជេន. ទេវលោកន្តិ តាវតិំសទេវលោកំ. អគញ្ឆហន្តិ អគញ្ឆិំ, ឧបសង្កមិំ អហំ.

១២. តត្ថាតិ តស្មិំ ទេវលោកេ. បស្សិំ ត្វាហន្តិ អទ្ទក្ខិំ អហំ តុ-សទ្ទោ និបាតមត្តោ. ឯកន្តំ សុខសមប្បិតេតិ ឯកន្តំ អច្ចន្តមេវ សុខេន សមង្គីភូតេ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឆ ផស្សាយតនិកា នាម សគ្គា. យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ សុខា សគ្គា’’តិ (ម. និ. ៣.២៥៥) ច. តំសគ្គគមនត្ថាយាតិ តស្មិំ សគ្គស្មិំ ឧប្បត្តិវសេន គមនត្ថាយ. សីលព្ពតន្តិ សីលសង្ខាតំ វតំ. អថ វា សីលព្ពតន្តិ ឧបោសថសីលញ្ចេវ ‘‘មម ចម្មំ ចម្មត្ថិកា ហរន្តូ’’តិអាទិនា អត្តនោ សរីរាវយវបរិច្ចាគសមាទិយនសង្ខាតំ វតញ្ច.

១៣. សរីរកិច្ចន្តិ មុខធោវនាទិសរីរបដិជគ្គនំ. ភុត្វា យាបនមត្តកន្តិ ឥន្ទ្រិយានិ និព្ពិសេវនានិ កាតុំ សរីរដ្ឋិតិមត្តកំ អាហារំ អាហរិត្វា. ចតុរោ អង្គេតិ ចត្តារិ អង្គានិ. អធិដ្ឋាយាតិ អធិដ្ឋហិត្វា. សេមីតិ សយាមិ.

១៤. ឆវិយាតិអាទិ តេសំ ចតុន្នំ អង្គានំ ទស្សនំ. តត្ថ ច ឆវិចម្មានំ វិស្សជ្ជនំ ឯកំ អង្គំ, សេសានិ ឯកេកមេវ, មំសគ្គហណេនេវ ចេត្ថ រុធិរម្បិ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯតេនាតិ ឯតេហិ. ហរាតុ សោតិ យស្ស ឯតេហិ ឆវិអាទីហិ ករណីយំ អត្ថិ, តស្ស មយា ទិន្នមេវេតំ. សព្ពំ សោ ហរតូតិ អត្តនោ អត្តភាវេ អនបេក្ខបវារណំ បវារេតិ.

ឯវំ មហាសត្តស្ស ឥមិនា និយាមេនេវ អន្វទ្ធមាសំ ឧបោសថកម្មំ ករោន្តស្ស ទីឃោ អទ្ធា វីតិវត្តោ. ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ ឯកទិវសំ អញ្ញតរោ នេសាទព្រាហ្មណោ សោមទត្តេន នាម អត្តនោ បុត្តេន សហ តំ ឋានំ បត្វា អរុណុគ្គមនសមយេ នាគកញ្ញាហិ បរិវារិយមានំ មហាសត្តំ ទិស្វា តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. តាវទេវ នាគកញ្ញាយោ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា នាគភវនមេវ គតា. ព្រាហ្មណោ មហាសត្តំ បុច្ឆិ – ‘‘កោ នុ ខោ ត្វំ, មារិស, ទេវោ វា យក្ខោ វា នាគោ វា’’តិ? ពោធិសត្តោ យថាភូតំ អត្តានំ អាវិ កត្វា សចាយំ ឥតោ គច្ឆេយ្យ, ឥធ មេ វាសំ មហាជនស្ស បាកដំ ករេយ្យ, តេន មេ ឧបោសថវាសស្ស អន្តរាយោបិ សិយា. យំនូនាហំ ឥតោ ឥមំ នាគភវនំ នេត្វា មហតិយា សម្បត្តិយា យោជេយ្យំ. ឯវាយំ តត្ថេវ អភិរមិស្សតិ, តេន មេ ឧបោសថកម្មំ អទ្ធនិយំ សិយាតិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ព្រាហ្មណ, មហន្តំ តេ យសំ ទស្សាមិ, រមណីយំ នាគភវនំ, ឯហិ តត្ថ គច្ឆាមា’’តិ. សាមិ, បុត្តោ មេ អត្ថិ, តស្មិំ អាគច្ឆន្តេ អាគមិស្សាមីតិ. គច្ឆ, ព្រាហ្មណ, បុត្តំ អានេហីតិ. ព្រាហ្មណោ គន្ត្វា បុត្តស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា តំ អានេសិ. មហាសត្តោ តេ ឧភោបិ អាទាយ អត្តនោ អានុភាវេន នាគភវនំ អានេសិ. តេសំ តត្ថ ទិព្ពោ អត្តភាវោ បាតុភវិ. អថ តេសំ មហាសត្តោ ទិព្ពសម្បត្តិំ ទត្វា ចត្តារិ ចត្តារិ នាគកញ្ញាសតានិ អទាសិ. តេ មហតិំ សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ.

ពោធិសត្តោបិ អប្បមត្តោ ឧបោសថកម្មំ ករោតិ. អន្វទ្ធមាសំ មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា ធម្មកថំ កថេត្វា តតោ ច ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អារោគ្យំ បុច្ឆិត្វា ‘‘យេន តេ អត្ថោ, តំ វទេយ្យាសី’’តិ អាបុច្ឆិត្វា ‘‘អនុក្កណ្ឋមានោ អភិរមា’’តិ វត្វា សោមទត្តេនបិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា អត្តនោ និវេសនំ គច្ឆតិ. ព្រាហ្មណោ សំវច្ឆរំ តត្ថ វសិត្វា មន្ទបុញ្ញតាយ ឧក្កណ្ឋិត្វា អនិច្ឆមានម្បិ បុត្តំ គហេត្វា ពោធិសត្តំ អាបុច្ឆិត្វា តេន ទីយមានំ ពហុំ ធនំ សព្ពកាមទទំ មណិរតនម្បិ អលក្ខិកតាយ អគ្គហេត្វា ‘‘មនុស្សលោកំ គន្ត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាហ. មហាសត្តោ នាគមាណវកេ អាណាបេត្វា តំ សបុត្តកំ មនុស្សលោកំ បាបេសិ. តេ ឧភោបិ ទិព្ពាភរណានិ ទិព្ពវត្ថានិ ច ឱមុញ្ចិត្វា ន្ហាយិតុំ ឯកំ បោក្ខរណិំ ឱតរិំសុ, តស្មិំ ខណេ តានិ អន្តរធាយិត្វា នាគភវនមេវ អគមំសុ. អថ បឋមនិវត្ថកាសាវបិលោតិកាវ សរីរេ បដិមុញ្ចិ, ធនុសរសត្តិយោ គហេត្វា អរញ្ញំ គន្ត្វា មិគេ វធិត្វា បុរិមនិយាមេនេវ ជីវិកំ កប្បេសុំ.

តេន ច សមយេន អញ្ញតរោ តាបសោ សុបណ្ណរាជតោ លទ្ធំ អលម្បាយនមន្តំ តស្ស អនុច្ឆវិកានិ ឱសធានិ មន្តូបចារញ្ច អត្តានំ ឧបដ្ឋហន្តស្ស អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស អទាសិ. សោ ‘‘លទ្ធោ មេ ជីវិកូបាយោ’’តិ កតិបាហំ វសិត្វា តាបសំ អាបុច្ឆិត្វា បក្កមន្តោ អនុបុព្ពេន យមុនាតីរំ បត្វា តំ មន្តំ សជ្ឈាយន្តោ មហាមគ្គេន គច្ឆតិ. តទា ពោធិសត្តស្ស ភវនតោ តស្ស បរិចារិកា នាគមាណវិកា តំ សព្ពកាមទទំ មណិរតនំ អាទាយ យមុនាតីរេ វាលុការាសិមត្ថកេ ឋបេត្វា តស្សោភាសេន រត្តិយំ កីឡិត្វា អរុណុគ្គមនេ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស មន្តសទ្ទំ សុត្វា ‘‘សុបណ្ណោ’’តិ សញ្ញាយ ភយតជ្ជិតា មណិរតនំ អគ្គហេត្វា បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា នាគភវនំ អគមំសុ.

ព្រាហ្មណោ តំ មណិរតនំ អាទាយ បាយាសិ. តស្មិំ ខណេ សោ នេសាទព្រាហ្មណោ បុត្តេន សទ្ធិំ មិគវធាយ អរញ្ញំ គច្ឆន្តោ តស្ស ហត្ថេ តំ មណិរតនំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ ភូរិទត្តស្ស សព្ពកាមទទំ មណិរតន’’ន្តិ សញ្ជានិត្វា តំ គណ្ហិតុកាមោ តេន សទ្ធិំ អល្លាបសល្លាបំ កត្វា មន្តវាទិភាវំ ជានិត្វា ឯវមាហ – ‘‘សចេ មេ ត្វំ ឥមំ មណិរតនំ ទស្សសិ, ឯវាហំ តេ មហានុភាវំ នាគំ ទស្សេស្សាមិ, យំ ត្វំ គហេត្វា គាមនិគមរាជធានិយោ ចរន្តោ ពហុធនំ លច្ឆសី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ទស្សេត្វា គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ តំ អាទាយ ពោធិសត្តំ ឧបោសថករណដ្ឋានេ វម្មិកមត្ថកេ ភោគេ អាភុជិត្វា និបន្នំ អវិទូរេ ឋិតោ ហត្ថំ បសារេត្វា ទស្សេសិ.

មហាសត្តោ តំ នេសាទំ ទិស្វា ‘‘អយំ ឧបោសថស្ស មេ អន្តរាយំ ករេយ្យាតិ នាគភវនំ នេត្វា មហាសម្បត្តិយំ បតិដ្ឋាបិតោបិ ន ឥច្ឆិ. តតោ អបក្កមិត្វា សយំ គន្តុកាមោ មយា ទីយមានម្បិ មណិរតនំ គណ្ហិតុំ ន ឥច្ឆិ. ឥទានិ បន អហិគុណ្ឌិកំ គហេត្វា អាគច្ឆតិ. សចាហំ ឥមស្ស មិត្តទុព្ភិនោ កុជ្ឈេយ្យំ, សីលំ មេ ខណ្ឌំ ភវិស្សតិ. មយា ខោ បន បឋមំយេវ ចតុរង្គសមន្នាគតោ ឧបោសថោ អធិដ្ឋិតោ, សោ យថាធិដ្ឋិតោវ ហោតុ. អលម្បាយនោ មំ ឆិន្ទតុ វា មា វា, នេវស្ស កុជ្ឈិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អក្ខីនិ និម្មីលេត្វា អធិដ្ឋានបារមិំ បុរេចារិកំ កត្វា ភោគន្តរេ សីសំ បក្ខិបិត្វា និច្ចលោវ ហុត្វា និបជ្ជិ. នេសាទព្រាហ្មណោបិ ‘‘ភោ អលម្បាយន, ឥមំ នាគំ គណ្ហ, មណិំ មេ ទេហី’’តិ អាហ. អលម្បាយនោ នាគំ ទិស្វា តុដ្ឋោ មណិំ កិស្មិញ្ចិ អគណេត្វា ‘‘គណ្ហ, ព្រាហ្មណា’’តិ ហត្ថេ ខិបិ. សោ តស្ស ហត្ថតោ ភស្សិត្វា បថវិយំ បតិតមត្តោវ បថវិំ បវិសិត្វា នាគភវនមេវ គតោ. នេសាទព្រាហ្មណោ មណិរតនតោ ភូរិទត្តេន សទ្ធិំ មិត្តភាវតោ ច បរិហាយិត្វា និប្បច្ចយោវ បក្កន្តោ.

១៥. អលម្បាយនោបិ មហានុភាវេហិ ឱសធេហិ អត្តនោ សរីរំ មក្ខេត្វា ថោកំ ខាទិត្វា ខេឡំ អត្តនោ កាយស្មិំ បរិភាវេត្វា ទិព្ពមន្តំ ជប្បន្តោ ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា សីសេ ទឡ្ហំ គណ្ហន្តោ មុខមស្ស វិវរិត្វា ឱសធំ ខាទិត្វា មុខេ សហខេឡំ ឱសិញ្ចិ. សុចិជាតិកោ មហាសត្តោ សីលភេទភយេន អកុជ្ឈិត្វា អក្ខីនិ ន ឧម្មីលេសិ. អថ នំ ឱសធមន្តពលេន នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា ហេដ្ឋា សីសំ កត្វា សញ្ចាលេត្វា គហិតគោចរំ ឆឌ្ឌាបេត្វា ភូមិយំ ទីឃសោ និបជ្ជាបេត្វា មសូរកំ មទ្ទន្តោ វិយ ហត្ថេហិ បរិមទ្ទិ. អដ្ឋីនិ ចុណ្ណិយមានានិ វិយ អហេសុំ.

បុន នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា ទុស្សំ បោថេន្តោ វិយ បោថេសិ. មហាសត្តោ ឯវរូបំ ទុក្ខំ អនុភោន្តោបិ នេវ កុជ្ឈិត្ថ. អញ្ញទត្ថុ អត្តនោ សីលមេវ អាវជ្ជេសិ. ឥតិ សោ មហាសត្តំ ទុព្ពលំ កត្វា វល្លីហិ បេឡំ សជ្ជេត្វា មហាសត្តំ តត្ថ បក្ខិបិ. សរីរំ បនស្ស មហន្តំ តត្ថ ន បវិសតិ. អថ នំ បណ្ហិយា កោដ្ដេន្តោ បវេសេត្វា បេឡំ អាទាយ ឯកំ គាមំ គន្ត្វា គាមមជ្ឈេ ឱតារេត្វា ‘‘នាគស្ស នច្ចំ ទដ្ឋុកាមា អាគច្ឆន្តូ’’តិ សទ្ទមកាសិ. សកលគាមវាសិនោ សន្និបតិំសុ. តស្មិំ ខណេ អលម្បាយនោ ‘‘និក្ខម មហានាគា’’តិ អាហ. មហាសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អជ្ជ មយា បរិសំ តោសេន្តេន កីឡិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អលម្បាយនោ ពហុធនំ លភិត្វា តុដ្ឋោ មំ វិស្សជ្ជេស្សតិ, យំ យំ ឯស មំ ការេតិ, តំ តំ ករិស្សាមី’’តិ.

អថ នំ សោ បេឡតោ និក្ខមន្តំ ‘‘មហា ហោហី’’តិ អាហ, សោ មហា អហោសិ. ‘‘ខុទ្ទកោ វដ្ដោ វិផណោ ឯកផណោ ទ្វិផណោ យាវ សហស្សផណោ ឧច្ចោ នីចោ ទិស្សមានកាយោ អទិស្សមានកាយោ ទិស្សមានឧបឌ្ឍកាយោ នីលោ បីតោ លោហិតោ ឱទាតោ មញ្ជិដ្ឋោ ហោហិ, ធូមំ វិស្សជ្ជេហិ, ជាលសិខំ ឧទកញ្ច វិស្សជ្ជេហី’’តិ វុត្តេ តេន វុត្តំ តំ តំ អាការំ និម្មិនិត្វា នច្ចំ ទស្សេសិ. តំ ទិស្វា មនុស្សា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ពហុំ ហិរញ្ញសុវណ្ណវត្ថាលង្ការាទិំ អទំសុ. ឥតិ តស្មិំ គាមេ សតសហស្សមត្តំ លភិ. សោ កិញ្ចាបិ មហាសត្តំ គណ្ហន្តោ ‘‘សហស្សំ លភិត្វា តំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ អាហ. តំ បន ធនំ លភិត្វា ‘‘គាមកេបិ តាវ មយា ឯត្តកំ ធនំ លទ្ធំ, នគរេ កិរ ពហុធនំ លភិស្សាមី’’តិ ធនលោភេន ន មុញ្ចិ.

សោ តស្មិំ គាមេ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា រតនមយំ បេឡំ ការេត្វា តត្ថ មហាសត្តំ បក្ខិបិត្វា សុខយានកំ អារុយ្ហ មហន្តេន បរិវារេន គាមនិគមរាជធានីសុ តំ កីឡាបេត្វា ពារាណសិំ បាបុណិ, នាគរាជស្ស មធុលាជំ ទេតិ, អពទ្ធសត្តុញ្ច ទេតិ. សោ គោចរំ ន គណ្ហិ អវិស្សជ្ជនភយេន. គោចរំ អគណ្ហន្តម្បិ ច នំ ចត្តារោ នគរទ្វារេ អាទិំ កត្វា តត្ថ តត្ថ មាសមត្តំ កីឡាបេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សំសិតោ អកតញ្ញុនា’’តិអាទិ.

តត្ថ សំសិតោតិ ឯសោ នាគោ អមុកស្ស និគ្រោធរុក្ខស្ស សមីបេ វម្មិកមត្ថកេ សយិតោតិ ឯវំ ឋានំ ទស្សេត្វា កថិតោ. អកតញ្ញុនាតិ អត្តនា កតំ ឧបការំ អជានន្តេន មិត្តទុព្ភិនា នេសាទព្រាហ្មណេនាតិ អធិប្បាយោ. អលម្បាយនោតិ អលម្បាយនវិជ្ជាបរិជប្បនេន ‘‘អលម្បាយនោ’’តិ ឯវំ លទ្ធនាមោ អហិតុណ្ឌិកព្រាហ្មណោ. មមគ្គហីតិ មំ អគ្គហេសិ. កីឡេតិ មំ តហិំ តហិន្តិ តត្ថ តត្ថ គាមនិគមរាជធានីសុ អត្តនោ ជីវិកត្ថំ មំ កីឡាបេតិ.

១៧. តិណតោបិ លហុកោ មមាតិ អត្តនោ ជីវិតបរិច្ចាគោ តិណសលាកបរិច្ចាគតោបិ លហុកោ ហុត្វា មម ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. បថវីឧប្បតនំ វិយាតិ សីលវីតិក្កមោ បន ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលាយ មហាបថវិយា បរិវត្តនំ វិយ តតោបិ តំ ភារិយតរំ ហុត្វា មយ្ហំ ឧបដ្ឋាតីតិ ទស្សេតិ.

១៨. និរន្តរំ ជាតិសតន្តិ មម ជាតីនំ អនេកសតម្បិ អនេកសតាសុបិ ជាតីសុ និរន្តរមេវ សីលស្ស អវីតិក្កមនហេតុ. មម ជីវិតំ ចជេយ្យំ ចជិតុំ សក្កោមិ. នេវ សីលំ បភិន្ទេយ្យន្តិ សីលំ បន សមាទិន្នំ ឯកម្បិ នេវ ភិន្ទេយ្យំ ន វិនាសេយ្យំ. ចតុទ្ទីបាន ហេតូតិ ចក្កវត្តិរជ្ជសិរិយាបិ ការណាតិ ទស្សេតិ.

១៩. ឥទានិ យទត្ថំ អត្តនោ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា តទា សីលមេវ រក្ខិតំ, តាយ ច សីលរក្ខាយ តថា អនត្ថការកេសុ នេសាទអលម្បាយនព្រាហ្មណេសុ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ ន កតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិ ចា’’តិ ឱសានគាថមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ.

ឯវំ បន មហាសត្តេ អហិតុណ្ឌិកហត្ថគតេ តស្ស មាតា ទុស្សុបិនំ ទិស្វា បុត្តញ្ច តត្ថ អបស្សន្តី សោកាភិភូតា អហោសិ. អថស្សា ជេដ្ឋបុត្តោ សុទស្សនោ តំ បវត្តិំ សុត្វា សុភោគំ ‘‘ហិមវន្តំ គន្ត្វា បញ្ចសុ មហានទីសុ សត្តសុ មហាសរេសុ ភូរិទត្តំ ឧបធារេត្វា ឯហី’’តិ បហិណិ. កាណារិដ្ឋំ ‘‘ទេវលោកំ គន្ត្វា សចេ ទេវតាហិ ធម្មំ សោតុកាមាហិ ភូរិទត្តោ តត្ថ នីតោ, តតោ នំ អានេហី’’តិ បហិណិ. សយំ បន ‘‘មនុស្សលោកេ គវេសិស្សាមី’’តិ តាបសវេសេន នាគភវនតោ និក្ខមិ. អច្ចិមុខី នាមស្ស វេមាតិកា ភគិនី ពោធិសត្តេ អធិមត្តសិនេហា តំ អនុពន្ធិ. តំ មណ្ឌូកច្ឆាបិំ កត្វា ជដន្តរេ បក្ខិបិត្វា មហាសត្តស្ស ឧបោសថករណដ្ឋានំ អាទិំ កត្វា សព្ពត្ថ គវេសន្តោ អនុក្កមេន ពារាណសិំ បត្វា រាជទ្វារំ អគមាសិ. តទា អលម្បាយនោ រាជង្គណេ មហាជនស្ស មជ្ឈេ រញ្ញោ ភូរិទត្តស្ស កីឡំ ទស្សេតុំ បេឡំ វិវរិត្វា ‘‘ឯហិ មហានាគា’’តិ សញ្ញមទាសិ.

មហាសត្តោ សីសំ នីហរិត្វា ឱលោកេន្តោ ជេដ្ឋភាតិកំ ទិស្វា បេឡតោ និក្ខម្ម តទភិមុខោ បាយាសិ. មហាជនោ ភីតោ បដិក្កមិ. សោ គន្ត្វា តំ អភិវាទេត្វា និវត្តិត្វា បេឡមេវ បាវិសិ. អលម្បាយនោ ‘‘ឥមិនា អយំ តាបសោ ទដ្ឋោ’’តិ សញ្ញាយ ‘‘មា ភាយិ, មា ភាយី’’តិ អាហ. សុទស្សនោ ‘‘អយំ នាគោ មយ្ហំ កិំ ករិស្សតិ, មយា សទិសោ អហិតុណ្ឌិកោ នាម នត្ថី’’តិ តេន វាទប្បដិវាទំ សមុដ្ឋាបេត្វា ‘‘ត្វំ ឥមំ នាគំ គហេត្វា គជ្ជសិ, អហំ តំ ឥមាយ មណ្ឌូកច្ឆាបិយា ឥច្ឆន្តោ នាសយិស្សាមី’’តិ ភគិនិំ បក្កោសិត្វា ហត្ថំ បសារេសិ. សា តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ជដន្តរេ និបន្នា តិក្ខត្តុំ មណ្ឌូកវស្សិតំ វស្សិត្វា និក្ខមិត្វា អំសកូដេ និសីទិត្វា ឧប្បតិត្វា តស្ស ហត្ថតលេ តីណិ វិសពិន្ទូនិ បាតេត្វា បុន តស្ស ជដន្តរមេវ បាវិសិ.

សុទស្សនោ វិសពិន្ទុំ ទស្សេត្វា ‘‘ឥទំ ពិន្ទុំ សចេ បថវិយំ បាតេស្សតិ, ឱសធិតិណវនប្បតយោ សព្ពេ នស្សិស្សន្តិ. សចេ អាកាសេ ខិបិស្សតិ, សត្តវស្សានិ ទេវោ ន វស្សិស្សតិ. សចេ ឧទកេ បាតេស្សតិ, យាវតា តត្ថ ឧទកជាតា បាណា សព្ពេ មរេយ្យុ’’ន្តិ វត្វា រាជានំ សទ្ទហាបេតុំ តយោ អាវាដេ ខណាបេត្វា ឯកំ នានាភេសជ្ជានំ បូរេសិ, ទុតិយំ គោមយស្ស, តតិយំ ទិព្ពោសធានញ្ចេវ បូរេត្វា មជ្ឈេ អាវាដេ វិសពិន្ទុំ បក្ខិបិ. តង្ខណញ្ញេវ ធូមាយិត្វា ជាលា ឧដ្ឋហិ. សា គន្ត្វា គោមយាវាដំ គណ្ហិ. តតោបិ ជាលា ឧដ្ឋាយ ទិព្ពោសធបុណ្ណំ គហេត្វា ទិព្ពោសធានិ ឈាបេត្វា និព្ពាយិ. អលម្បាយនំ តត្ថ អាវាដស្ស អវិទូរេ ឋិតំ ឧសុមា ផរិត្វា សរីរច្ឆវិំ ឧប្បាដេត្វា គតា. សេតកុដ្ឋី អហោសិ. សោ ភយតជ្ជិតោ ‘‘នាគរាជានំ វិស្សជ្ជេមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វាចំ និច្ឆារេសិ. តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ រតនបេឡាយ និក្ខមិត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ អត្តភាវំ មាបេត្វា ទេវលីឡាយ ឋិតោ. សុទស្សនោ ច អច្ចិមុខី ច តថេវ អដ្ឋំសុ.

តតោ សុទស្សនោ អត្តនោ ភាគិនេយ្យភាវំ រញ្ញោ អារោចេសិ. តំ សុត្វា រាជា តេ អាលិង្គិត្វា សីសេ ចុម្ពិត្វា អន្តេបុរំ នេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ កត្វា ភូរិទត្តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ ករោន្តោ ‘‘តាត, ឯវំ មហានុភាវំ តំ អលម្បាយនោ កថំ គណ្ហី’’តិ បុច្ឆិ. សោ សព្ពំ វិត្ថារេន កថេត្វា ‘‘មហារាជ, រញ្ញា នាម ឥមិនា និយាមេន រជ្ជំ ការេតុំ វដ្ដតី’’តិ មាតុលស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. អថ សុទស្សនោ ‘‘មាតុល, មម មាតា ភូរិទត្តំ អបស្សន្តី កិលមតិ, ន សក្កា អម្ហេហិ ឥធ បបញ្ចំ កាតុ’’ន្តិ មាតុលំ អាបុច្ឆិត្វា ភូរិទត្តអច្ចិមុខីហិ សទ្ធិំ នាគភវនមេវ គតោ.

អថ តត្ថ មហាបុរិសោ គិលានសេយ្យាយ និបន្នោ គិលានបុច្ឆនត្ថំ អាគតាយ មហតិយា នាគបរិសាយ វេទេ ច យញ្ញេ ច ព្រាហ្មណេ ច សម្ភាវេត្វា កាណារិដ្ឋេ កថេន្តេ តំ វាទំ ភិន្ទិត្វា នានានយេហិ ធម្មំ ទេសេត្វា សីលសម្បទាយ ទិដ្ឋិសម្បទាយ ច បតិដ្ឋាបេត្វា យាវជីវំ សីលានិ រក្ខិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា អាយុបរិយោសានេ សគ្គបុរំ បូរេសិ.

តទា មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ អហេសុំ. នេសាទព្រាហ្មណោ ទេវទត្តោ, សោមទត្តោ អានន្ទោ, អច្ចិមុខី ឧប្បលវណ្ណា, សុទស្សនោ សារិបុត្តោ, សុភោគោ មហាមោគ្គល្លានោ, កាណារិដ្ឋោ សុនក្ខត្តោ, ភូរិទត្តោ លោកនាថោ.

តស្ស ឥធាបិ សេសបារមិយោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ និទ្ធារេតព្ពា. ឥធាបិ យោជនសតិកេ អត្តនោ នាគភវនដ្ឋានេ សោឡសហិ នាគកញ្ញាសហស្សេហិ ចិត្តរូបំ វិយ បរិចារិយមានោ ទេវលោកសម្បត្តិសទិសេ នាគលោកិស្សរិយេ ឋិតោបិ ឥស្សរិយមទំ អកត្វា អន្វទ្ធមាសំ មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ, កុលេ ជេដ្ឋាបចាយនំ, សកលាយ នាគបរិសាយ ចាតុមហារាជិកបរិសាយ តាវតិំសបរិសាយ ច សមុដ្ឋិតបញ្ហានំ តំតំបរិសមជ្ឈេ កុមុទនាលកលាបំ វិយ សុនិសិតសត្ថេន អត្តនោ បញ្ញាសត្ថេន តាវទេវ បច្ឆិន្ទិត្វា តេសំ ចិត្តានុកូលធម្មទេសនា, វុត្តប្បការំ ភោគសម្បត្តិំ បហាយ អត្តនោ សរីរជីវិតនិរបេក្ខំ ចតុរង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថាធិដ្ឋានំ, តត្ថ ច បដិញ្ញាយ វិសំវាទនភយេន អហិតុណ្ឌិកហត្ថគមនំ, តស្មិញ្ច មុខេ វិសមិស្សខេឡបាតនំ នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា អាវិញ្ឆនំ កឌ្ឍនំ ភូមិយំ ឃំសនំ មទ្ទនំ បោថនន្តិ ឯវមាទិំ នានប្បការវិប្បការំ ករោន្តេបិ ឯវរូបំ មហាទុក្ខំ អនុភវតោបិ កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនមត្តេន តំ ឆារិកំ កាតុំ សមត្ថស្សាបិ សីលបារមិំ អាវជ្ជិត្វា សីលខណ្ឌនភយេន ឦសកម្បិ ចិត្តស្ស វិការាភាវោ, ធនំ លភាបេមីតិ វា តស្ស ចិត្តានុវត្តនំ, សុភោគេន បុនានីតស្ស អកតញ្ញុនោ មិត្តទុព្ភិស្ស នេសាទព្រាហ្មណស្ស សីលំ អនធិដ្ឋហិត្វាបិ អកុជ្ឈនំ, កាណារិដ្ឋេន កថិតំ មិច្ឆាវាទំ ភិន្ទិត្វា អនេកបរិយាយេន ធម្មំ ភាសិត្វា នាគបរិសាយ សីលេសុ សម្មាទិដ្ឋិយញ្ច បតិដ្ឋាបនន្តិ ឯវមាទយោ ពោធិសត្តស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពា. តេនេតំ វុច្ចតិ – ‘‘ឯវំ អច្ឆរិយា ហេតេ…បេ… ធម្មស្ស អនុធម្មតោ’’តិ.

ភូរិទត្តចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ចម្បេយ្យនាគចរិយាវណ្ណនា

២០. តតិយេ ចម្បេយ្យកោតិ អង្គមគធរដ្ឋានំ អន្តរេ ចម្បា នាម នទី, តស្សា ហេដ្ឋា នាគភវនម្បិ អវិទូរភវត្តា ចម្បា នាម, តត្ថ ជាតោ នាគរាជា ចម្បេយ្យកោ. តទាបិ ធម្មិកោ អាសិន្តិ តស្មិំ ចម្បេយ្យនាគរាជកាលេបិ អហំ ធម្មចារី អហោសិំ.

ពោធិសត្តោ ហិ តទា ចម្បានាគភវនេ និព្ពត្តិត្វា ចម្បេយ្យោ នាម នាគរាជា អហោសិ, មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ. សោ តត្ថ នាគរជ្ជំ ការេន្តោ ទេវរាជភោគសម្បត្តិសទិសឥស្សរិយសម្បត្តិំ អនុភវន្តោ បារមិបូរណស្ស អនោកាសភាវតោ ‘‘កិំ មេ ឥមាយ តិរច្ឆានយោនិយា, ឧបោសថវាសំ វសិត្វា ឥតោ មុច្ចិត្វា សម្មទេវ បារមិយោ បូរេស្សាមី’’តិ តតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ បាសាទេយេវ ឧបោសថកម្មំ ករោតិ. អលង្កតនាគមាណវិកា តស្ស សន្តិកំ អាគច្ឆន្តិ. សោ ‘‘ឥធ មេ សីលស្ស អន្តរាយោ ភវិស្សតី’’តិ បាសាទតោ និក្ខមិត្វា ឧយ្យានេ និសីទតិ. តត្រាបិ តា អាគច្ឆន្តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥធ មេ សីលស្ស សំកិលេសោ ភវិស្សតិ, ឥតោ នាគភវនតោ និក្ខមិត្វា មនុស្សលោកំ គន្ត្វា ឧបោសថវាសំ វសិស្សាមី’’តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ឧបោសថទិវសេសុ នាគភវនា និក្ខមិត្វា ឯកស្ស បច្ចន្តគាមស្ស អវិទូរេ មគ្គសមីបេ វម្មិកមត្ថកេ ‘‘មម ចម្មាទីហិ អត្ថិកា ចម្មាទីនិ គណ្ហន្តុ, កីឡាសប្បំ វា កាតុកាមា កីឡាសប្បំ ករោន្តូ’’តិ សរីរំ ទានមុខេ វិស្សជ្ជេត្វា ភោគេ អាភុជិត្វា និបន្នោ ឧបោសថវាសំ វសតិ ចាតុទ្ទសិយំ បញ្ចទសិយញ្ច, បាដិបទេ នាគភវនំ គច្ឆតិ. តស្សេវំ ឧបោសថំ ករោន្តស្ស ទីឃោ អទ្ធា វីតិវត្តោ.

អថ ពោធិសត្តោ សុមនាយ នាម អត្តនោ អគ្គមហេសិយា ‘‘ទេវ, ត្វំ មនុស្សលោកំ គន្ត្វា ឧបោសថំ ឧបវសសិ, សោ ច សាសង្កោ សប្បដិភយោ’’តិ វុត្តោ មង្គលបោក្ខរណិតីរេ ឋត្វា ‘‘សចេ មំ, ភទ្ទេ, កោចិ បហរិត្វា កិលមេស្សតិ, ឥមិស្សា បោក្ខរណិយា ឧទកំ អាវិលំ ភវិស្សតិ. សចេ សុបណ្ណោ គណ្ហិស្សតិ, ឧទកំ បក្កុថិស្សតិ. សចេ អហិតុណ្ឌិកោ គណ្ហិស្សតិ, ឧទកំ លោហិតវណ្ណំ ភវិស្សតី’’តិ តីណិ និមិត្តានិ តស្សា អាចិក្ខិត្វា ចាតុទ្ទសីឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ នាគភវនា និក្ខមិត្វា តត្ថ គន្ត្វា វម្មិកមត្ថកេ និបជ្ជិ សរីរសោភាយ វម្មិកំ សោភយមានោ. សរីរញ្ហិស្ស រជតទាមំ វិយ សេតំ អហោសិ, មត្ថកោ រត្តកម្ពលគេណ្ឌុកោ វិយ, សរីរំ នង្គលសីសប្បមាណំ ភូរិទត្តកាលេ (ជា. ២.២២.៧៨៤ អាទយោ) បន ឩរុប្បមាណំ, សង្ខបាលកាលេ (ជា. ២.១៧.១៤៣ អាទយោ) ឯកទោណិកនាវប្បមាណំ.

តទា ឯកោ ពារាណសិមាណវោ តក្កសិលំ គន្ត្វា អលម្បាយនមន្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា តេន មគ្គេន អត្តនោ គាមំ គច្ឆន្តោ មហាសត្តំ ទិស្វា ‘‘កិំ មេ តុច្ឆហត្ថេន គាមំ គន្តុំ, ឥមំ នាគំ គហេត្វា គាមនិគមរាជធានីសុ កីឡាបេន្តោ ធនំ ឧប្បាទេត្វាវ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទិព្ពោសធានិ គហេត្វា ទិព្ពមន្តំ បរិវត្តេត្វា តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ទិព្ពមន្តំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ មហាសត្តស្ស កណ្ណេសុ តត្តសលាកាបវេសនកាលោ វិយ អហោសិ, មត្ថកេ សិខរេន អភិមន្ថិយមានោ វិយ. សោ ‘‘កោ នុ ខោ ឯសោ’’តិ ភោគន្តរតោ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា ឱលោកេន្តោ អហិតុណ្ឌិកំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មម វិសំ ឧគ្គតេជំ, សចាហំ កុជ្ឈិត្វា នាសាវាតំ វិស្សជ្ជេស្សាមិ, ឯតស្ស សរីរំ ភុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរិស្សតិ, អថ មេ សីលំ ខណ្ឌំ ភវិស្សតិ, ន នំ ឱលោកេស្សាមី’’តិ. សោ អក្ខីនិ និម្មីលេត្វា សីសំ ភោគន្តរេ ឋបេសិ. អហិតុណ្ឌិកព្រាហ្មណោ ឱសធំ ខាទិត្វា មន្តំ បរិវត្តេត្វា ខេឡំ មហាសត្តស្ស សរីរេ ឱសិញ្ចិ. ឱសធានញ្ច មន្តស្ស ច អានុភាវេន ខេឡេន ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេ ផោដានំ ឧដ្ឋានកាលោ វិយ អហោសិ.

អថ សោ នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ទីឃសោ និបជ្ជាបេត្វា អជបទេន ទណ្ឌេន ឧប្បីឡេត្វា ទុព្ពលំ កត្វា សីសំ ទឡ្ហំ គហេត្វា និប្បីឡេសិ. មហាសត្តោ មុខំ វិវរិ. អថស្ស មុខេ ខេឡំ ឱសិញ្ចិត្វា ឱសធមន្តពលេន ទន្តេ ភិន្ទិ. មុខំ លោហិតស្ស បូរិ. មហាសត្តោ អត្តនោ សីលភេទភយេន ឯវរូបំ ទុក្ខំ អធិវាសេន្តោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ឱលោកនមត្តម្បិ នាកាសិ. សោបិ ‘‘នាគរាជានំ ទុព្ពលំ ករិស្សាមី’’តិ នង្គុដ្ឋតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋីនិ សំចុណ្ណយមានោ វិយ សកលសរីរំ មទ្ទិត្វា បដ្ដកវេឋនំ នាម វេឋេសិ, តន្តមជ្ជិតំ នាម មជ្ជិ, នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា ទុស្សបោថនំ នាម បោថេសិ. មហាសត្តស្ស សកលសរីរំ លោហិតមក្ខិតំ អហោសិ, សោ មហាវេទនំ អធិវាសេសិ.

អថស្ស ទុព្ពលភាវំ ញត្វា វល្លីហិ បេឡំ ករិត្វា តត្ថ នំ បក្ខិបិត្វា បច្ចន្តគាមំ នេត្វា មហាជនស្ស មជ្ឈេ កីឡាបេសិ. នីលាទីសុ វណ្ណេសុ វដ្ដចតុរស្សាទីសុ សណ្ឋានេសុ អណុំថូលាទីសុ បមាណេសុ យំ យំ ព្រាហ្មណោ ឥច្ឆតិ, មហាសត្តោ តំ តទេវ កត្វា នច្ចតិ, ផណសតម្បិ ផណសហស្សម្បិ ករោតិយេវ. មហាជនោ បសីទិត្វា ពហុធនមទាសិ. ឯកទិវសមេវ កហាបណសហស្សញ្ចេវ សហស្សគ្ឃនិកេ ច បរិក្ខារេ លភិ. ព្រាហ្មណោ អាទិតោវ ‘‘សហស្សំ លភិត្វា វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. តំ បន ធនំ លភិត្វា ‘‘បច្ចន្តគាមេយេវ តាវ មេ ឯត្តកំ ធនំ លទ្ធំ, រាជរាជមហាមត្តានំ ទស្សិតេ កីវ ពហុំ ធនំ លភិស្សាមី’’តិ សកដញ្ច សុខយានកញ្ច គហេត្វា សកដេ បរិក្ខារេ ឋបេត្វា សុខយានកេ និសិន្នោ ‘‘មហន្តេន បរិវារេន មហាសត្តំ គាមនិគមរាជធានីសុ កីឡាបេន្តោ ពារាណសិយំ ឧគ្គសេនរញ្ញោ សន្តិកេ កីឡាបេត្វា វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ អគមាសិ. សោ មណ្ឌូកេ មារេត្វា នាគរញ្ញោ ទេតិ. នាគរាជា ‘‘បុនប្បុនំ មំ និស្សាយ មារេស្សតី’’តិ ន ខាទតិ. អថស្ស មធុលាជេ អទាសិ. តេបិ ‘‘សចាហំ គោចរំ គណ្ហិស្សាមិ, អន្តោបេឡាយមេវ មរណំ ភវិស្សតី’’តិ ន ខាទតិ.

២១. ព្រាហ្មណោ មាសមត្តេន ពារាណសិំ បត្វា ទ្វារគាមកេ តំ កីឡាបេន្តោ ពហុធនំ លភិ. រាជាបិ នំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អម្ហាកម្បិ កីឡាបេហី’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, ទេវ, ស្វេ បន្នរសេ តុម្ហាកំ កីឡាបេស្សាមី’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ស្វេ នាគរាជា រាជង្គណេ នច្ចិស្សតិ, មហាជនោ សន្និបតិត្វា បស្សតូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា បុនទិវសេ រាជង្គណំ អលង្ការាបេត្វា ព្រាហ្មណំ បក្កោសាបេសិ. សោ រតនបេឡាយ មហាសត្តំ នេត្វា វិចិត្តត្ថរេ បេឡំ ឋបេត្វា និសីទិ. រាជាបិ បាសាទា ឱរុយ្ហ មហាជនបរិវុតោ រាជាសនេ និសីទិ. ព្រាហ្មណោ មហាសត្តំ នីហរិត្វា នច្ចាបេសិ. មហាសត្តោ តេន ចិន្តិតចិន្តិតាការំ ទស្សេសិ. មហាជនោ សកភាវេន សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ. ចេលុក្ខេបសហស្សានិ បវត្តន្តិ. ពោធិសត្តស្ស ឧបរិ រតនវស្សំ វស្សិ. តេន វុត្តំ ‘‘តទាបិ មំ ធម្មចារិ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ តទាបីតិ យទាហំ ចម្បេយ្យកោ នាគរាជា ហោមិ, តទាបិ. ធម្មចារិន្តិ ទសកុសលកម្មបថធម្មំ ឯវ ចរតិ, ន អណុមត្តម្បិ អធម្មន្តិ ធម្មចារី. ឧបវុដ្ឋឧបោសថន្តិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតស្ស អរិយុបោសថសីលស្ស រក្ខណវសេន ឧបវសិតឧបោសថំ. រាជទ្វារម្ហិ កីឡតីតិ ពារាណសិយំ ឧគ្គសេនរញ្ញោ គេហទ្វារេ កីឡាបេតិ.

២២. យំ យំ សោ វណ្ណំ ចិន្តយីតិ សោ អហិតុណ្ឌិកព្រាហ្មណោ ‘‘យំ យំ នីលាទិវណ្ណំ ហោតូ’’តិ ចិន្តេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘នីលំ វ បីតលោហិត’’ន្តិ. តត្ថ នីលំ វាតិ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ, គាថាសុខត្ថំ រស្សំ កត្វា វុត្តោ, តេន វាសទ្ទេន វុត្តាវសិដ្ឋំ ឱទាតាទិវណ្ណវិសេសញ្ចេវ វដ្ដាទិសណ្ឋានវិសេសញ្ច អណុំថូលាទិបមាណវិសេសញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តស្ស ចិត្តានុវត្តន្តោតិ តស្ស អហិតុណ្ឌិកស្ស ចិត្តំ អនុវត្តន្តោ. ចិន្តិតសន្និភោតិ តេន ចិន្តិតចិន្តិតាការេន បេក្ខជនស្ស ឧបដ្ឋហាមីតិ ទស្សេតិ.

២៣. ន កេវលញ្ច តេន ចិន្តិតាការទស្សនំ ឯវ មយ្ហំ អានុភាវោ. អបិ ច ថលំ ករេយ្យមុទកំ, ឧទកម្បិ ថលំ ករេតិ ថលំ មហាបថវិំ គហេត្វា ឧទកំ, ឧទកម្បិ គហេត្វា បថវិំ កាតុំ សក្កុណេយ្យំ ឯវំ មហានុភាវោ ច. យទិហំ តស្ស កុប្បេយ្យន្តិ តស្ស អហិតុណ្ឌិកស្ស អហំ យទិ កុជ្ឈេយ្យំ. ខណេន ឆារិកំ ករេតិ កោធុប្បាទក្ខណេ ឯវ ភស្មំ ករេយ្យំ.

២៤. ឯវំ ភគវា តទា អត្តនោ ឧប្បជ្ជនកានត្ថបដិពាហនេ សមត្ថតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យេន អធិប្បាយេន តំ បដិពាហនំ ន កតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យទិ ចិត្តវសី ហេស្ស’’ន្តិអាទិមាហ.

តស្សត្ថោ – ‘‘អយំ អហិតុណ្ឌិកោ មំ អតិវិយ ពាធតិ, ន មេ អានុភាវំ ជានាតិ, ហន្ទស្ស មេ អានុភាវំ ទស្សេស្សាមី’’តិ កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនមត្តេនាបិ យទិ ចិត្តវសី អភវិស្សំ, អថ សោ ភុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរិស្សតិ. អហំ យថាសមាទិន្នតោ បរិហាយិស្សាមិ សីលតោ. តថា ច សតិ សីលេន បរិហីនស្ស ខណ្ឌិតសីលស្ស យ្វាយំ មយា ទីបង្ករទសពលស្ស បាទមូលតោ បដ្ឋាយ អភិបត្ថិតោ, ឧត្តមត្ថោ ពុទ្ធភាវោ សោ ន សិជ្ឈតិ.

២៥. កាមំ ភិជ្ជតុយំ កាយោតិ អយំ ចាតុមហាភូតិកោ ឱទនកុម្មាសូបចយោ អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មោ កាយោ កិញ្ចាបិ ភិជ្ជតុ វិនស្សតុ, ឥធេវ ឥមស្មិំ ឯវ ឋានេ មហាវាតេ ខិត្តភុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរីយតុ, នេវ សីលំ បភិន្ទេយ្យំ, វិកិរន្តេ ភុសំ វិយាតិ សីលំ បន ឧត្តមត្ថសិទ្ធិយា ហេតុភូតំ ឥមស្មិំ កឡេវរេ ភុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរន្តេបិ នេវ ភិន្ទេយ្យំ, កាយជីវិតេសុ និរបេក្ខោ ហុត្វា សីលបារមិំយេវ បូរេមីតិ ចិន្តេត្វា តំ តាទិសំ ទុក្ខំ តទា អធិវាសេសិន្តិ ទស្សេតិ.

អថ មហាសត្តស្ស បន អហិតុណ្ឌិកហត្ថគតស្ស មាសោ បរិបូរិ, ឯត្តកំ កាលំ និរាហារោវ អហោសិ. សុមនា ‘‘អតិចិរាយតិ មេ សាមិកោ, កោ នុ ខោ បវត្តី’’តិ បោក្ខរណិំ ឱលោកេន្តី លោហិតវណ្ណំ ឧទកំ ទិស្វា ‘‘អហិតុណ្ឌិកេន គហិតោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា នាគភវនា និក្ខមិត្វា វម្មិកសន្តិកំ គន្ត្វា មហាសត្តស្ស គហិតដ្ឋានំ កិលមិតដ្ឋានញ្ច ទិស្វា រោទិត្វា កន្ទិត្វា បច្ចន្តគាមំ គន្ត្វា បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា រាជទ្វារេ អាកាសេ រោទមានា អដ្ឋាសិ. មហាសត្តោ នច្ចន្តោវ អាកាសំ ឧល្លោកេន្តោ តំ ទិស្វា លជ្ជិតោ បេឡំ បវិសិត្វា និបជ្ជិ.

រាជា តស្ស បេឡំ បវិដ្ឋកាលេ ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ តំ អាកាសេ ឋិតំ ទិស្វា ‘‘កា នុ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា តស្សា នាគកញ្ញាភាវំ សុត្វា ‘‘និស្សំសយំ ខោ នាគរាជា ឥមំ ទិស្វា លជ្ជិតោ បេឡំ បវិដ្ឋោ, អយញ្ច យថាទស្សិតោ ឥទ្ធានុភាវោ នាគរាជស្សេវ, ន អហិតុណ្ឌិកស្សា’’តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ‘‘ឯវំ មហានុភាវោ អយំ នាគរាជា, កថំ នាម ឥមស្ស ហត្ថំ គតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អយំ ធម្មចារី សីលវា នាគរាជា, ចាតុទ្ទសីបន្នរសីសុ ឧបោសថំ ឧបវសន្តោ អត្តនោ សរីរំ ទានមុខេ និយ្យាតេត្វា មហាមគ្គសមីបេ វម្មិកមត្ថកេ និបជ្ជតិ, តត្ថាយមេតេន គហិតោ, ឥមស្ស ទេវច្ឆរាបដិភាគា អនេកសហស្សា ឥត្ថិយោ, ទេវលោកសម្បត្តិសទិសា នាគភវនសម្បត្តិ, អយំ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ សកលបថវិំ បរិវត្តេតុំ សមត្ថោ, កេវលំ ‘សីលំ មេ ភិជ្ជិស្សតី’តិ ឯវរូបំ វិប្បការំ ទុក្ខញ្ច អនុភោតី’’តិ ច សុត្វា សំវេគប្បត្តោ តាវទេវ តស្ស អហិតុណ្ឌិកស្ស ព្រាហ្មណស្ស ពហុំ ធនំ មហន្តញ្ច យសំ ឥស្សរិយញ្ច ទត្វា – ‘‘ហន្ទ, ភោ, ឥមំ នាគរាជានំ វិស្សជ្ជេហី’’តិ វិស្សជ្ជាបេសិ.

មហាសត្តោ នាគវណ្ណំ អន្តរធាបេត្វា មាណវកវណ្ណេន ទេវកុមារោ វិយ អដ្ឋាសិ. សុមនាបិ អាកាសតោ ឱតរិត្វា តស្ស សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. នាគរាជា រញ្ញោ អញ្ជលិំ កត្វា ‘‘ឯហិ, មហារាជ, មយ្ហំ និវេសនំ បស្សិតុំ អាគច្ឆាហី’’តិ យាចិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘មុត្តោ ចម្បេយ្យកោ នាគោ, រាជានំ ឯតទព្រវិ;

‘នមោ តេ កាសិរាជត្ថុ, នមោ តេ កាសិវឌ្ឍន;

អញ្ជលិំ តេ បគ្គណ្ហាមិ, បស្សេយ្យំ មេ និវេសន’’ន្តិ.

អថ រាជា តស្ស នាគភវនគមនំ អនុជានិ. មហាសត្តោ តំ សបរិសំ គហេត្វា នាគភវនំ នេត្វា អត្តនោ ឥស្សរិយសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា កតិបាហំ តត្ថ វសាបេត្វា ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘សព្ពា រាជបរិសា យាវទិច្ឆកំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិកំ ធនំ គណ្ហតូ’’តិ. រញ្ញោ ច អនេកេហិ សកដសតេហិ ធនំ បេសេសិ. ‘‘មហារាជ, រញ្ញា នាម ទានំ ទាតព្ពំ, សីលំ រក្ខិតព្ពំ, ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តិ សព្ពត្ថ សំវិទហិតព្ពា’’តិ ទសហិ រាជធម្មកថាហិ ឱវទិត្វា វិស្សជ្ជេសិ. រាជា មហន្តេន យសេន នាគភវនា និក្ខមិត្វា ពារាណសិមេវ គតោ. តតោ បដ្ឋាយ កិរ ជម្ពុទីបតលេ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ជាតំ. មហាសត្តោ សីលានិ រក្ខិត្វា អន្វទ្ធមាសំ ឧបោសថកម្មំ កត្វា សបរិសោ សគ្គបុរំ បូរេសិ.

តទា អហិតុណ្ឌិកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, សុមនា រាហុលមាតា, ឧគ្គសេនោ សារិបុត្តត្ថេរោ, ចម្បេយ្យកោ នាគរាជា លោកនាថោ.

តស្ស ឥធាបិ យថារហំ សេសបារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. ឥធ ពោធិសត្តស្ស អច្ឆរិយានុភាវា ហេដ្ឋា វុត្តនយា ឯវាតិ.

ចម្បេយ្យនាគចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចូឡពោធិចរិយាវណ្ណនា

២៦. ចតុត្ថេ ចូឡពោធីតិ មហាពោធិបរិព្ពាជកត្តភាវំ ឧបាទាយ ឥធ ‘‘ចូឡពោធី’’តិ សមញ្ញា អារោបិតា, ន បន ឥមស្មិំ ឯវ ជាតកេ (ជា. ១.១០.៤៩ អាទយោ) អត្តនោ ជេដ្ឋភាតិកាទិនោ មហាពោធិស្ស សម្ភវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សុសីលវាតិ សុដ្ឋុ សីលវា, សម្បន្នសីលោតិ អត្ថោ. ភវំ ទិស្វាន ភយតោតិ កាមាទិភវំ ភាយិតព្ពភាវេន បស្សិត្វា. នេក្ខម្មន្តិ ឯត្ថ ច-សទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ, តេន ‘‘ទិស្វានា’’តិ បទំ អាកឌ្ឍីយតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ជាតិជរាព្យាធិមរណំ អបាយទុក្ខំ អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, អនាគតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, បច្ចុប្បន្នេ អាហារបរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខន្តិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ សំវេគវត្ថូនំ បច្ចវេក្ខណេន សព្ពម្បិ កាមាទិភេទំ ភវំ សំសារភយតោ ឧបដ្ឋហមានំ ទិស្វា និព្ពានំ តស្ស ឧបាយភូតា សមថវិបស្សនា តទុបាយភូតា ច បព្ពជ្ជាតិ ឥទំ តិវិធម្បិ នេក្ខម្មំ អនុស្សវាទិសិទ្ធេន ញាណចក្ខុនា តប្បដិបក្ខតោ ទិស្វា តាបសបព្ពជ្ជូបគមនេន អនេកាទីនវាកុលា គហដ្ឋភាវា អភិនិក្ខមិត្វា គតោតិ.

២៧. ទុតិយិកាតិ បោរាណទុតិយិកា, គិហិកាលេ បជាបតិភូតា. កនកសន្និភាតិ កញ្ចនសន្និភត្តចា. វដ្ដេ អនបេក្ខាតិ សំសារេ និរាលយា. នេក្ខម្មំ អភិនិក្ខមីតិ នេក្ខម្មត្ថាយ គេហតោ និក្ខមិ, បព្ពជីតិ អត្ថោ.

២៨. អាលយន្តិ សត្តា ឯតេនាតិ អាលយោ, តណ្ហា, តទភាវេន និរាលយា. តតោ ឯវ ញាតីសុ តណ្ហាពន្ធនស្ស ឆិន្នត្តា ឆិន្នពន្ធុ. ឯវំ គិហិពន្ធនាភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បព្ពជិតានម្បិ កេសញ្ចិ យំ ហោតិ ពន្ធនំ, តស្សាបិ អភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អនបេក្ខា កុលេ គណេ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ កុលេតិ ឧបដ្ឋាកកុលេ. គណេតិ តាបសគណេ, សេសា ព្រហ្មចារិនោតិ វុច្ចន្តិ. ឧបាគមុន្តិ ឧភោបិ មយំ ឧបាគមិម្ហា.

២៩. តត្ថាតិ ពារាណសិសាមន្តេ. និបកាតិ បញ្ញវន្តោ. និរាកុលេតិ ជនសញ្ចាររហិតត្តា ជនេហិ អនាកុលេ, អប្បសទ្ទេតិ មិគបក្ខីនំ ឧដ្ឋាបនតោ តេសំ វស្សិតសទ្ទេនាបិ វិរហិតត្តា អប្បសទ្ទេ. រាជុយ្យានេ វសាមុភោតិ ពារាណសិរញ្ញោ ឧយ្យានេ មយំ ឧភោ ជនា តទា វសាម.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – អតីតេ ឥមស្មិំ ឯវ ភទ្ទកប្បេ ពោធិសត្តោ ព្រហ្មលោកតោ ចវិត្វា អញ្ញតរស្មិំ កាសិគាមេ ឯកស្ស មហាវិភវស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណសមយេ ‘‘ពោធិកុមារោ’’តិ នាមំ ករិំសុ. វយប្បត្តកាលេ បនស្ស តក្កសិលំ គន្ត្វា សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា បច្ចាគតស្ស អនិច្ឆមានកស្សេវ មាតាបិតរោ សមជាតិកំ កុលកុមារិកំ អានេសុំ. សាបិ ព្រហ្មលោកចុតាវ ឧត្តមរូបធរា ទេវច្ឆរាបដិភាគា. តេសំ អនិច្ឆមានានំ ឯវ អញ្ញមញ្ញំ អាវាហវិវាហំ ករិំសុ. ឧភិន្នម្បិ បន នេសំ កិលេសមុទាចារោ ន ភូតបុព្ពោ, សារាគវសេន អញ្ញមញ្ញំ ឱលោកនម្បិ នាហោសិ, កា បន កថា ឥតរសំសគ្គេ. ឯវំ បរិសុទ្ធសីលា អហេសុំ.

អបរភាគេ មហាសត្តោ មាតាបិតូសុ កាលំកតេសុ តេសំ សរីរកិច្ចំ កត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ត្វំ ឥមំ អសីតិកោដិធនំ គហេត្វា សុខេន ជីវាហី’’តិ អាហ. ‘‘ត្វំ បន អយ្យបុត្តា’’តិ? ‘‘មយ្ហំ ធនេន កិច្ចំ នត្ថិ, បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘កិំ បន បព្ពជ្ជា ឥត្ថីនម្បិ ន វដ្ដតី’’តិ? ‘‘វដ្ដតិ, ភទ្ទេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ មយ្ហម្បិ ធនេន កិច្ចំ នត្ថិ, អហម្បិ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. តេ ឧភោបិ សព្ពំ វិភវំ បរិច្ចជិត្វា មហាទានំ ទត្វា និក្ខមិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា បព្ពជិត្វា ឧញ្ឆាចរិយាយ ផលាផលេហិ យាបេន្តា បព្ពជ្ជាសុខេនេវ ទស សំវច្ឆរានិ វសិត្វា លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ ជនបទចារិកំ ចរន្តា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘រាជុយ្យានេ វសាមុភោ’’តិ.

៣០. អថេកទិវសំ រាជា ឧយ្យានកីឡំ គតោ. ឧយ្យានស្ស ឯកបស្សេ បព្ពជ្ជាសុខេន វីតិនាមេន្តានំ តេសំ សមីបដ្ឋានំ គន្ត្វា បរមបាសាទិកំ ឧត្តមរូបធរំ បរិព្ពាជិកំ ឱលោកេន្តោ កិលេសវសេន បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា ពោធិសត្តំ ‘‘អយំ តេ បរិព្ពាជិកា កិំ ហោតី’’តិ បុច្ឆិ. តេន ‘‘ន ច កិញ្ចិ ហោតិ, កេវលំ ឯកបព្ពជ្ជាយ បព្ពជិតា, អបិ ច ខោ បន គិហិកាលេ បាទបរិចារិកា អហោសី’’តិ វុត្តេ រាជា ‘‘អយំ កិរេតស្ស ន កិញ្ចិ ហោតិ, អបិ ច ខោ បនស្ស គិហិកាលេ បាទបរិចារិកា អហោសិ, យំនូនាហំ ឥមំ អន្តេបុរំ បវេសេយ្យំ, តេនេវស្ស ឥមិស្សា បដិបត្តិំ ជានិស្សាមី’’តិ អន្ធពាលោ តត្ថ អត្តនោ បដិពទ្ធចិត្តំ និវារេតុំ អសក្កោន្តោ អញ្ញតរំ បុរិសំ អាណាបេសិ ‘‘ឥមំ បរិព្ពាជិកំ រាជនិវេសនំ នេហី’’តិ.

សោ តស្ស បដិស្សុណិត្វា ‘‘អធម្មោ លោកេ វត្តតី’’តិអាទីនិ វត្វា បរិទេវមានំ ឯវ តំ អាទាយ បាយាសិ. ពោធិសត្តោ តស្សា បរិទេវនសទ្ទំ សុត្វា ឯកវារំ ឱលោកេត្វា បុន ន ឱលោកេសិ. ‘‘សចេ បនាហំ វារេស្សាមិ, តេសុ ចិត្តំ បទោសេត្វា មយ្ហំ សីលស្ស អន្តរាយោ ភវិស្សតី’’តិ សីលបារមិំយេវ អាវជ្ជេន្តោ និសីទិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧយ្យានទស្សនំ គន្ត្វា, រាជា អទ្ទស ព្រាហ្មណិ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ តុយ្ហេសា កា កស្ស ភរិយាតិ តុយ្ហំ តវ ឯសា កា, កិំ ភរិយា, ឧទាហុ ភគិនី វា សមានា កស្ស អញ្ញស្ស ភរិយា.

៣១. ន មយ្ហំ ភរិយា ឯសាតិ កាមញ្ចេសា មយ្ហំ គិហិកាលេ ភរិយា អហោសិ, បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន មយ្ហំ ភរិយា ឯសា, នាបិ អហំ ឯតិស្សា សាមិកោ, កេវលំ បន សហធម្មា ឯកសាសនី, អហម្បិ បរិព្ពាជកោ អយម្បិ បរិព្ពាជិកាតិ សមានធម្មា បរិព្ពាជកសាសនេន ឯកសាសនី, សព្រហ្មចារិនីតិ អត្ថោ.

៣២. តិស្សា សារត្តគធិតោតិ កាមរាគេន សារត្តោ ហុត្វា បដិពទ្ធោ. គាហាបេត្វាន ចេដកេតិ ចេដកេហិ គណ្ហាបេត្វា ចេដកេ វា អត្តនោ រាជបុរិសេ អាណាបេត្វា តំ បរិព្ពាជិកំ គណ្ហាបេត្វា. និប្បីឡយន្តោ ពលសាតិ តំ អនិច្ឆមានំ ឯវ អាកឌ្ឍនបរិកឌ្ឍនាទិនា និប្បីឡយន្តោ ពាធេន្តោ, តថាបិ អគច្ឆន្តិំ ពលសា ពលក្ការេន រាជបុរិសេហិ គណ្ហាបេត្វា អត្តនោ អន្តេបុរំ បវេសេសិ.

៣៣. ឱទបត្តកិយាតិ ឧទកបត្តំ អាមសិត្វា គហិតភរិយា ឱទបត្តិកា នាម, ឥទំ វចនំ បុរាណទុតិយិកាភាវេន ឧបលក្ខណមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ, សា បនស្ស ព្រាហ្មណវិវាហវសេន មាតាបិតូហិ សម្បដិបាទិតា, ‘‘ឱទបត្តកិយា’’តិ ច ភាវេនភាវលក្ខណេ ភុម្មំ. សហជាតិ បព្ពជ្ជាជាតិវសេន សហជាតា, តេនេវាហ ‘‘ឯកសាសនី’’តិ. ‘‘ឯកសាសនី’’តិ ច ឥទំ ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តំ, ឯកសាសនិយាតិ អត្ថោ. នយន្តិយាតិ នីយន្តិយា. កោបោ មេ ឧបបជ្ជថាតិ អយំ តេ គិហិកាលេ ភរិយា ព្រាហ្មណី សីលវតី, បព្ពជិតកាលេ ច សព្រហ្មចារិនីភាវតោ សហជាតា ភគិនី, សា តុយ្ហំ បុរតោ ពលក្ការេន អាកឌ្ឍិត្វា នីយតិ. ‘‘ពោធិព្រាហ្មណ, កិំ តេ បុរិសភាវ’’ន្តិ បុរិសមានេន ឧស្សាហិតោ ចិរកាលសយិតោ វម្មិកពិលតោ កេនចិ បុរិសេន ឃដ្ដិតោ ‘‘សុសូ’’តិ ផណំ ករោន្តោ អាសិវិសោ វិយ មេ ចិត្តតោ កោបោ សហសា វុដ្ឋាសិ.

៣៤-៥. សហកោបេ សមុប្បន្នេតិ កោបុប្បត្តិយា សហ, តស្ស ឧប្បត្តិសមនន្តរមេវាតិ អត្ថោ. សីលព្ពតមនុស្សរិន្តិ អត្តនោ សីលបារមិំ អាវជ្ជេសិំ. តត្ថេវ កោបំ និគ្គណ្ហិន្តិ តស្មិំ ឯវ អាសនេ យថានិសិន្នោវ តំ កោបំ និវារេសិំ. នាទាសិំ វឌ្ឍិតូបរីតិ តតោ ឯកវារុប្បត្តិតោ ឧបរិ ឧទ្ធំ វឌ្ឍិតុំ ន អទាសិំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កោបេ ឧប្បន្នមត្តេ ឯវ ‘‘ននុ ត្វំ, ពោធិបរិព្ពាជក, សព្ពបារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិតុកាមោ, តស្ស តេ កិមិទំ សីលមត្តេបិ ឧបក្ខលនំ, តយិទំ គុន្នំ ខុរមត្តោទកេ ឱសីទន្តស្ស មហាសមុទ្ទស្ស បរតីរំ គណ្ហិតុកាមតា វិយ ហោតី’’តិ អត្តានំ បរិភាសិត្វា បដិសង្ខានពលេន តស្មិំ ឯវ ខណេ កោបំ និគ្គហេត្វា បុន ឧប្បជ្ជនវសេនស្ស វឌ្ឍិតុំ ន អទាសិន្តិ. តេនេវាហ ‘‘យទិ នំ ព្រាហ្មណិ’’ន្តិអាទិ.

តស្សត្ថោ – តំ បរិព្ពាជិកំ ព្រាហ្មណិំ សោ រាជា វា អញ្ញោ វា កោចិ តិណ្ហាយបិ និសិតាយ សត្តិយា កោដ្ដេយ្យ, ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ យទិ ឆិន្ទេយ្យ, ឯវំ សន្តេបិ សីលំ អត្តនោ សីលបារមិំ នេវ ភិន្ទេយ្យំ. កស្មា? ពោធិយា ឯវ ការណា, សព្ពត្ថ អខណ្ឌិតសីលេនេវ សក្កា សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណិតុំ, ន ឥតរេនាតិ.

៣៦. ន មេ សា ព្រាហ្មណី ទេស្សាតិ សា ព្រាហ្មណី ជាតិយា គោត្តេន កុលប្បទេសេន អាចារសម្បត្តិយា ចិរបរិចយេន បព្ពជ្ជាទិគុណសម្បត្តិយា ចាតិ សព្ពប្បការេន ន មេ ទេស្សា ន អប្បិយា, ឯតិស្សា មម អប្បិយភាវោ កោចិ នត្ថិ. នបិ មេ ពលំ ន វិជ្ជតីតិ មយ្ហម្បិ ពលំ ន ន វិជ្ជតិ, អត្ថិ ឯវ. អហំ នាគពលោ ថាមសម្បន្នោ, ឥច្ឆមានោ សហសា វុដ្ឋហិត្វា តំ អាកឌ្ឍន្តេ បុរិសេ និប្បោថេត្វា តំ គហេត្វា យថិច្ឆិតដ្ឋានំ គន្តុំ សមត្ថោតិ ទស្សេតិ. សព្ពញ្ញុតំ បិយំ មយ្ហន្តិ តតោ បរិព្ពាជិកតោ សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ មយ្ហំ បិយំ. តស្មា សីលានុរក្ខិស្សន្តិ តេន ការណេន សីលមេវ អនុរក្ខិស្សំ.

អថ សោ រាជា ឧយ្យានេ បបញ្ចំ អកត្វាវ សីឃតរំ គន្ត្វា តំ បរិព្ពាជិកំ បក្កោសាបេត្វា មហន្តេន យសេន និមន្តេសិ. សា យសស្ស អគុណំ បព្ពជ្ជាយ គុណំ អត្តនោ ពោធិសត្តស្ស ច មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ បហាយ សំវេគេន បព្ពជិតភាវញ្ច កថេសិ. រាជា កេនចិ បរិយាយេន តស្សា មនំ អលភន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បរិព្ពាជិកា សីលវតី កល្យាណធម្មា, សោបិ បរិព្ពាជកោ ឥមាយ អាកឌ្ឍិត្វា នីយមានាយ ន កិញ្ចិ វិប្បការំ ទស្សេសិ, សព្ពត្ថ និរបេក្ខចិត្តោ, ន ខោ បន មេតំ បតិរូបំ, យំ ឯវរូបេសុ គុណវន្តេសុ វិប្បការោ, យំនូនាហំ ឥមំ បរិព្ពាជិកំ គហេត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា ឥមំ, តញ្ច បរិព្ពាជកំ ខមាបេយ្យ’’ន្តិ? ឯវំ បន ចិន្តេត្វា ‘‘បរិព្ពាជិកំ ឧយ្យានំ អានេថា’’តិ បុរិសេ អាណាបេត្វា សយំ បឋមតរំ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ភោ បព្ពជិត, កិំ មយា តាយ បរិព្ពាជិកាយ នីយមានាយ កោបោ តេ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ. មហាសត្តោ អាហ –

‘‘ឧប្បជ្ជិ មេ ន មុច្ចិត្ថ, ន មេ មុច្ចិត្ថ ជីវតោ;

រជំវ វិបុលា វុដ្ឋិ, ខិប្បមេវ និវារយិ’’ន្តិ. (ជា. ១.១០.៥២);

តំ សុត្វា រាជា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯស កោបមេវ សន្ធាយ វទតិ, ឧទាហុ អញ្ញំ កិញ្ចិ សិប្បាទិក’’ន្តិ ចិន្តេត្វា បុន បុច្ឆិ –

‘‘កិំ តេ ឧប្បជ្ជិ នោ មុច្ចិ, កិំ តេ នោ មុច្ចិ ជីវតោ;

រជំវ វិបុលា វុដ្ឋិ, កតមំ តំ និវារយី’’តិ. (ជា. ១.១០.៥៣);

តត្ថ ឧប្បជ្ជីតិ ឯកវារំ ឧប្បជ្ជិ, ន បុន ឧប្បជ្ជិ. ន មុច្ចិត្ថាតិ កាយវចីវិការុប្បាទនវសេន បន ន មុច្ចិត្ថ, ន នំ ពហិ បវត្តិតុំ វិស្សជ្ជេសិន្តិ អត្ថោ. រជំវ វិបុលា វុដ្ឋីតិ យថា នាម គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ ឧប្បន្នំ រជំ វិបុលា អកាលវុដ្ឋិធារា ឋានសោ និវារេតិ, ឯវំ តំ វូបសមេន្តោ និវារយិំ, និវារេសិន្តិ អត្ថោ.

អថស្ស មហាបុរិសោ នានប្បការេន កោធេ អាទីនវំ បកាសេន្តោ –

‘‘យម្ហិ ជាតេ ន បស្សតិ, អជាតេ សាធុ បស្សតិ;

សោ មេ ឧប្បជ្ជិ នោ មុច្ចិ, កោធោ ទុម្មេធគោចរោ.

‘‘យេន ជាតេន នន្ទន្តិ, អមិត្តា ទុក្ខមេសិនោ;

សោ មេ ឧប្បជ្ជិ នោ មុច្ចិ, កោធោ ទុម្មេធគោចរោ.

‘‘យស្មិញ្ច ជាយមានម្ហិ, សទត្ថំ នាវពុជ្ឈតិ;

សោ មេ ឧប្បជ្ជិ នោ មុច្ចិ, កោធោ ទុម្មេធគោចរោ.

‘‘យេនាភិភូតោ កុសលំ ជហាតិ, បរក្ករេ វិបុលញ្ចាបិ អត្ថំ;

ស ភីមសេនោ ពលវា បមទ្ទី, កោធោ មហារាជា ន មេ អមុច្ចថ.

‘‘កដ្ឋស្មិំ មន្ថមានស្មិំ, បាវកោ នាម ជាយតិ;

តមេវ កដ្ឋំ ឌហតិ, យស្មា សោ ជាយតេ គិនិ.

‘‘ឯវំ មន្ទស្ស បោសស្ស, ពាលស្ស អវិជានតោ;

សារម្ភា ជាយតេ កោធោ, សបិ តេនេវ ឌយ្ហតិ.

‘‘អគ្គីវ តិណកដ្ឋស្មិំ, កោធោ យស្ស បវឌ្ឍតិ;

និហីយតិ តស្ស យសោ, កាឡបក្ខេវ ចន្ទិមា.

‘‘អនិន្ធោ ធូមកេតូវ, កោធោ យស្សូបសម្មតិ;

អាបូរតិ តស្ស យសោ, សុក្កបក្ខេវ ចន្ទិមា’’តិ. (ជា. ១.១០.៥៤-៦១) –

ឥមាហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេសិ.

តត្ថ ន បស្សតីតិ អត្តត្ថម្បិ ន បស្សតិ, បគេវ បរត្ថំ. សាធុ បស្សតីតិ អត្តត្ថំ បរត្ថំ ឧភយត្ថញ្ច សម្មទេវ បស្សតិ. ទុម្មេធគោចរោតិ និប្បញ្ញានំ វិសយភូតោ, និប្បញ្ញោ វា គោចរោ អាហារោ ឥន្ធនំ ឯតស្សាតិ ទុម្មេធគោចរោ. ទុក្ខមេសិនោតិ ទុក្ខំ ឥច្ឆន្តា. សទត្ថន្តិ អត្តនោ អត្ថំ វុឌ្ឍិំ. បរក្ករេតិ អបនេយ្យ វិនាសេយ្យ. សភីមសេនោតិ សោ ភីមាយ ភយជននិយា មហតិយា កិលេសសេនាយ សមន្នាគតោ. បមទ្ទីតិ ពលវភាវេន សត្តេ បមទ្ទនសីលោ. ន មេ អមុច្ចថាតិ មម សន្តិកា មោក្ខំ ន លភិ, អព្ភន្តរេ ឯវ ទមិតោ, និព្ពិសេវនោ កតោតិ អត្ថោ. ខីរំ វិយ វា មុហុត្តំ ទធិភាវេន ចិត្តេន បតិដ្ឋហិត្ថាតិបិ អត្ថោ.

មន្ថមានស្មិន្តិ អរណិសហិតេ មថិយមានេ. ‘‘មថមានស្មិ’’ន្តិបិ បាឋោ. យស្មាតិ យតោ កដ្ឋា. គិនីតិ អគ្គិ. ពាលស្ស អវិជានតោតិ ពាលស្ស អជានន្តស្ស. សារម្ភា ជាយតេតិ ករណុត្តរិយករណលក្ខណា សារម្ភា អរណិមន្ថនតោ វិយ បាវកោ កោធោ ជាយតេ. សបិ តេនេវាតិ សោបិ ពាលោ តេនេវ កោធេន កដ្ឋំ វិយ អគ្គិនា ឌយ្ហតិ. អនិន្ធោ ធូមកេតូវាតិ អនិន្ធនោ អគ្គិ វិយ. តស្សាតិ តស្ស អធិវាសនខន្តិយា សមន្នាគតស្ស បុគ្គលស្ស សុក្កបក្ខេ ចន្ទោ វិយ លទ្ធោ, យសោ អបរាបរំ អាបូរតីតិ.

រាជា មហាសត្តស្ស ធម្មកថំ សុត្វា មហាបុរិសំ បរិព្ពាជិកម្បិ រាជគេហតោ អាគតំ ខមាបេត្វា ‘‘តុម្ហេ បព្ពជ្ជាសុខំ អនុភវន្តា ឥធេវ ឧយ្យានេ វសថ, អហំ វោ ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា វន្ទិត្វា បក្កាមិ. តេ ឧភោបិ តត្ថេវ វសិំសុ. អបរភាគេ បរិព្ពាជិកា កាលមកាសិ. ពោធិសត្តោ ហិមវន្តំ បវិសិត្វា ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា អាយុបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកបរាយនោ អហោសិ.

តទា បរិព្ពាជិកា រាហុលមាតា អហោសិ, រាជា អានន្ទត្ថេរោ, ពោធិបរិព្ពាជកោ លោកនាថោ.

តស្ស ឥធាបិ យថារហំ សេសបារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. តថា មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ មហន្តញ្ច ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហាភិនិក្ខមនសទិសំ គេហតោ និក្ខមនំ, តថា និក្ខមិត្វា បព្ពជិតស្ស ពហុជនសម្មតស្ស សតោ បរមប្បិច្ឆតាយ កុលេសុ ច គណេសុ ច អលគ្គតា, អច្ចន្តមេវ លាភសក្ការជិគុច្ឆាយ បវិវេកាភិរតិ, អតិសយវតី ច អភិសល្លេខវុត្តិ, តថារូបាយ សីលវតិយា កល្យាណធម្មាយ បរិព្ពាជិកាយ អននុញ្ញាតា អត្តនោ បុរតោ ពលក្ការេន បរាមសិយមានាយ សីលបារមិំ អាវជ្ជេត្វា វិការានាបត្តិ, កតាបរាធេ ច តស្មិំ រាជិនិ ឧបគតេ ហិតចិត្តតំ មេត្តចិត្តតំ ឧបដ្ឋបេត្វា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកេហិ សមនុសាសនន្តិ ឯវមាទយោ ឥធ មហាបុរិសស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពា. តេនេតំ វុច្ចតិ ‘‘ឯវំ អច្ឆរិយា ហេតេ…បេ… ធម្មស្ស អនុធម្មតោ’’តិ.

ចូឡពោធិចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មហិំសរាជចរិយាវណ្ណនា

៣៧. បញ្ចមេ មហិំសោ បវនចារកោតិ មហាវនចារី វនមហិំសោ យទា ហោមីតិ យោជនា. បវឌ្ឍកាយោតិ វយសម្បត្តិយា អង្គបច្ចង្គានញ្ច ថូលភាវេន អភិវឌ្ឍកាយោ. ពលវាតិ មហាពលោ ថាមសម្បន្នោ. មហន្តោតិ វិបុលសរីរោ. ហត្ថិកលភប្បមាណោ កិរ តទា ពោធិសត្តស្ស កាយោ ហោតិ. ភីមទស្សនោតិ មហាសរីរតាយ វនមហិំសជាតិតាយ ច សីលំ អជានន្តានំ ភយំ ជននតោ ភយានកទស្សនោ.

៣៨. បព្ភារេតិ ឱលម្ពកសិលាកុច្ឆិយំ. ទកាសយេតិ ជលាសយសមីបេ. ហោតេត្ថ ឋានន្តិ ឯត្ថ មហាវនេ យោ កោចិ បទេសោ វនមហិំសានំ តិដ្ឋនដ្ឋានំ ហោតិ. តហិំ តហិន្តិ តត្ថ តត្ថ.

៣៩. វិចរន្តោតិ វិហារផាសុកំ វីមំសិតុំ វិចរន្តោ. ឋានំ អទ្ទស ភទ្ទកន្តិ ឯវំ វិចរន្តោ តស្មិំ មហារញ្ញេ ភទ្ទកំ មយ្ហំ ផាសុកំ រុក្ខមូលដ្ឋានំ អទ្ទក្ខិំ. ទិស្វា ច តំ ឋានំ ឧបគន្ត្វាន, តិដ្ឋាមិ ច សយាមិ ច គោចរំ គហេត្វា ទិវា តំ រុក្ខមូលដ្ឋានំ គន្ត្វា ឋានសយនេហិ វីតិនាមេមីតិ ទស្សេតិ.

៤០. តទា កិរ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តប្បទេសេ មហិំសយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ថាមសម្បន្នោ មហាសរីរោ ហត្ថិកលភប្បមាណោ បព្ពតបាទបព្ភារគិរិទុគ្គវនឃដាទីសុ វិចរន្តោ ឯកំ ផាសុកំ មហារុក្ខមូលំ ទិស្វា គោចរំ គហេត្វា ទិវា តត្ថ វសតិ. អថេកោ លោលមក្កដោ រុក្ខា ឱតរិត្វា មហាសត្តស្ស បិដ្ឋិំ អភិរុហិត្វា ឧច្ចារបស្សាវំ កត្វា សិង្គេសុ គណ្ហិត្វា ឱលម្ពន្តោ នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា ទោលាយន្តោ កីឡិ. ពោធិសត្តោ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បទាយ តំ តស្ស អនាចារំ ន មនសាកាសិ. មក្កដោ បុនប្បុនំ តថេវ ករោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថេត្ថ កបិ មាគន្ត្វា’’តិអាទិ.

តត្ថ កបិ មាគន្ត្វាតិ កបិ អាគន្ត្វា, ម-ការោ បទសន្ធិករោ. បាបោតិ លាមកោ. អនរិយោតិ អនយេ ឥរិយនេន អយេ ច ន ឥរិយនេន អនរិយោ, និហីនាចារោតិ អត្ថោ. លហូតិ លោលោ. ខន្ធេតិ ខន្ធប្បទេសេ. មុត្តេតីតិ បស្សាវំ ករោតិ. ឱហទេតីតិ ករីសំ ឱស្សជ្ជតិ. តន្តិ តំ មំ, តទា មហិំសភូតំ មំ.

៤១. សកិម្បិ ទិវសន្តិ ឯកទិវសម្បិ ទូសេតិ មំ សព្ពកាលម្បិ. តេនាហ ‘‘ទូសេតិ មំ សព្ពកាល’’ន្តិ. ន កេវលញ្ច ទុតិយតតិយចតុត្ថទិវសមត្តំ, អថ ខោ សព្ពកាលម្បិ មំ បស្សាវាទីហិ ទូសេតិ. យទា យទា មុត្តាទីនិ កាតុកាមោ, តទា តទា មយ្ហមេវ ឧបរិ ករោតីតិ ទស្សេតិ. ឧបទ្ទុតោតិ ពាធិតោ, តេន សិង្គេសុ ឱលម្ពនាទិនា មុត្តាទិអសុចិមក្ខណេន តស្ស ច អបហរណត្ថំ អនេកវារំ សិង្គកោដីហិ វាលគ្គេន ច អនេកវារំ កទ្ទមបំសុមិស្សកំ ឧទកំ សិញ្ចិត្វា ធោវនេន ច និប្បីឡិតោ ហោមីតិ អត្ថោ.

៤២. យក្ខោតិ តស្មិំ រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា. មំ ឥទមព្រវីតិ រុក្ខក្ខន្ធេ ឋត្វា ‘‘មហិំសរាជ, កស្មា ឥមស្ស ទុដ្ឋមក្កដស្ស អវមានំ សហសី’’តិ ឥមមត្ថំ បកាសេន្តោ នាសេហេតំ ឆវំ បាបំ , សិង្គេហិ ច ខុរេហិ ចាតិ ឥទំ វចនំ មំ អភាសិ.

៤៣. ឯវំ វុត្តេ តទា យក្ខេតិ តទា តស្មិំ កាលេ តស្មិំ យក្ខេ ឯវំ វុត្តេ សតិ. អហំ តំ ឥទមព្រវិន្តិ អហំ តំ យក្ខំ ឥទំ ឥទានិ វក្ខមានំ អព្រវិំ អភាសិំ. កុណបេនាតិ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណេន សុចិជាតិកានំ សាធូនំ បរមជិគុច្ឆនីយតាយ អតិទុគ្គន្ធវាយនេន ច កុណបសទិសតាយ កុណបេន. បាបេនាតិ បាណាតិបាតបាបេន. អនរិយេនាតិ អនរិយានំ អសាធូនំ មាគវិកនេសាទាទីនំ ហីនបុរិសានំ ធម្មត្តា អនរិយេន, កិំ កេន ការណេន, ត្វំ ទេវតេ មំ មក្ខេសិ, អយុត្តំ តយា វុត្តំ មំ បាបេ និយោជេន្តិយាតិ ទស្សេតិ.

៤៤. ឥទានិ តស្មិំ បាបធម្មេ អាទីនវំ បកាសេន្តោ ‘‘យទិហ’’ន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – ភទ្ទេ ទេវតេ, អហំ តស្ស យទិ កុជ្ឈេយ្យំ, តតោបិ លាមកតរោ ភវេយ្យំ. យេន ហិ អធម្មចរណេន សោ ពាលមក្កដោ និហីនោ នាម ជាតោ, សចេ បនាហំ តតោបិ ពលវតរំ បាបធម្មំ ចរេយ្យំ, ននុ តេន តតោ បាបតរោ ភវេយ្យំ, អដ្ឋានញ្ចេតំ យទិហំ ឥធលោកបរលោកំ តទុត្តរិ ច ជានិត្វា ឋិតោ ឯកន្តេនេវ បរហិតាយ បដិបន្នោ ឯវរូបំ បាបធម្មំ ចរេយ្យន្តិ. កិញ្ច ភិយ្យោ – សីលញ្ច មេ បភិជ្ជេយ្យាតិ អហញ្ចេវ ខោ បន ឯវរូបំ បាបំ ករេយ្យំ, មយ្ហំ សីលបារមី ខណ្ឌិតា សិយា. វិញ្ញូ ច គរហេយ្យុ មន្តិ បណ្ឌិតា ច ទេវមនុស្សា មំ គរហេយ្យុំ ‘‘បស្សថ, ភោ, អយំ ពោធិសត្តោ ពោធិបរិយេសនំ ចរមានោ ឯវរូបំ បាបំ អកាសី’’តិ.