៧. មាតង្គចរិយាវណ្ណនា

៦០. សត្តមេ ជដិលោតិ ជដាវន្តោ, ជដាពន្ធកេសោតិ អត្ថោ. ឧគ្គតាបនោតិ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ តាបនតោ និគ្គណ្ហនតោ តបសង្ខាតំ ឧគ្គតាបនំ ឯតស្សាតិ ឧគ្គតាបនោ, ឃោរតបោ បរមធិតិន្ទ្រិយោតិ អត្ថោ. អថ វា នានប្បការេ ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទេ អនត្ថេ ឧគ្គិរណតោ ពហិ ឆឌ្ឌាបនតោ ឃោរភីមភយានកដ្ឋេន វា ‘‘ឧគ្គា’’តិ លទ្ធនាមេ កិលេសេ វីរិយាតបេន សន្តាបនតោ ឧគ្គេ តាបេតីតិ ឧគ្គតាបនោ. មាតង្គោ នាម នាមេនាតិ នាមេន មាតង្គោ នាម. មាតង្គកុលេ និព្ពត្តិយា ជាតិយា អាគតំ ហិស្ស ឯតំ នាមំ. សីលវាតិ សីលសម្បន្នោ សុបរិសុទ្ធសីលោ. សុសមាហិតោតិ ឧបចារប្បនាសមាធីហិ សុដ្ឋុ សមាហិតោ, ឈានសមាបត្តិលាភីតិ អត្ថោ.

តទា ហិ ពោធិសត្តោ ចណ្ឌាលយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា រូបេន ទុទ្ទសិកោ ពហិនគរេ ចណ្ឌាលគាមេ វសតិ. ‘‘មាតង្គបណ្ឌិតោ’’តិ បកាសនាមោ. អថេកទិវសំ តស្មិំ នគរេ នក្ខត្តេ ឃោសិតេ យេភុយ្យេន នាគរា នក្ខត្តំ កីឡន្តិ. អញ្ញតរាបិ ព្រាហ្មណមហាសាលកញ្ញា សោឡសបន្នរសវស្សុទ្ទេសិកា ទេវកញ្ញា វិយ រូបេន ទស្សនីយា បាសាទិកា ‘‘អត្តនោ វិភវានុរូបំ នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមី’’តិ បហូតខជ្ជភោជ្ជាទីនិ សកដេសុ អារោបេត្វា សព្ពសេតំ វឡវារថមារុយ្ហ មហតា បរិវារេន ឧយ្យានភូមិំ គច្ឆតិ. ទិដ្ឋមង្គលិកា នាមេសា, សា កិរ ទុស្សណ្ឋិតំ រូបំ ‘‘អវមង្គល’’ន្តិ តំ ទដ្ឋុំ ន ឥច្ឆតិ, តេនស្សា ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកា’’ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ.

តទា ពោធិសត្តោ កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ បដបិលោតិកំ និវាសេត្វា ជជ្ជរិតមុខភាគំ វេណុទណ្ឌំ គហេត្វា ភាជនហត្ថោ នគរំ បវិសតិ មនុស្សេ ទិស្វា ទូរតោវ តេសំ ទូរីករណត្ថំ តេន វេណុទណ្ឌេន សញ្ញំ ករោន្តោ. អថ ទិដ្ឋមង្គលិកា ‘‘ឧស្សរថ ឧស្សរថា’’តិ ឧស្សារណំ ករោន្តេហិ អត្តនោ បុរិសេហិ នីយមានា នគរទ្វារមជ្ឈេ មាតង្គំ ទិស្វា ‘‘កោ ឯសោ’’តិ អាហ. ‘‘អយ្យេ, មាតង្គចណ្ឌាលោ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ឦទិសំ ទិស្វា គតានំ កុតោ វុឌ្ឍី’’តិ យានំ និវត្តាបេសិ. មនុស្សា ‘‘យំ មយំ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ពហុំ ខជ្ជភោជ្ជាទិំ លភេយ្យាម, តស្ស នោ មាតង្គេន អន្តរាយោ កតោ’’តិ កុបិតា ‘‘គណ្ហថ, ចណ្ឌាល’’ន្តិ លេឌ្ឌូហិ បហរិត្វា វិសញ្ញីភូតំ បាតេត្វា អគមំសុ.

សោ ន ចិរេនេវ សតិំ បដិលភិត្វា វុដ្ឋាយ មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, អយ្យា, ទ្វារំ នាម សព្ពសាធារណំ, ឧទាហុ ព្រាហ្មណានំ ឯវ កត’’ន្តិ? ‘‘សព្ពេសំ សាធារណ’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ សព្ពសាធារណទ្វារេ ឯកមន្តំ អបក្កមន្តំ មំ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ មនុស្សា ឥមំ អនយព្យសនំ បាបេសុ’’ន្តិ រថិកាយ មនុស្សានំ អារោចេត្វា ‘‘ហន្ទាហំ ឥមិស្សា មានំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ តស្សា និវេសនទ្វារំ គន្ត្វា ‘‘អហំ ទិដ្ឋមង្គលិកំ អលទ្ធា ន វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ និបជ្ជិ. ទិដ្ឋមង្គលិកាយ បិតា ‘‘ឃរទ្វារេ មាតង្គោ និបន្នោ’’តិ សុត្វា ‘‘តស្ស កាកណិកំ ទេថ, តេលេន សរីរំ មក្ខេត្វា គច្ឆតូ’’តិ អាហ. សោ ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកំ អលទ្ធា ន ឧដ្ឋហិស្សាមិ’’ច្ចេវ អាហ. តតោ ព្រាហ្មណេន – ‘‘ទ្វេ កាកណិកេ ទេថ, មាសកំ បាទំ កហាបណំ ទ្វេ តីណិ យាវ កហាបណសតំ កហាបណសហស្សំ ទេថា’’តិ វុត្តេបិ ន សម្បដិច្ឆតិ ឯវ. ឯវំ តេសំ មន្តេន្តានំ ឯវ សូរិយោ អត្ថង្គតោ.

អថ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ មាតា បាសាទា ឱរុយ្ហ សាណិបាការំ បរិក្ខិបាបេត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘តាត, មាតង្គ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ អបរាធំ ខម, ទ្វេ សហស្សានិ គណ្ហាហិ យាវ សតសហស្សំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេបិ ន សម្បដិច្ឆិ, និបជ្ជិ ឯវ. តស្សេវំ ឆ ទិវសេ និបជ្ជិត្វា សត្តមេ ទិវសេ សម្បត្តេ សមន្តា សាមន្តឃរា បដិវិសកឃរា ច មនុស្សា ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘តុម្ហេ មាតង្គំ វា ឧដ្ឋាបេថ, ទារិកំ វា ទេថ, មា អម្ហេ នាសយិត្ថា’’តិ អាហំសុ. តទា កិរ អយំ តស្មិំ ទេសេ ទេសធម្មោ ‘‘យស្ស ឃរទ្វារេ ឯវំ និបជ្ជិត្វា ចណ្ឌាលោ មរតិ, តេន ឃរេន សទ្ធិំ សត្តសត្តឃរវាសិនោ ចណ្ឌាលា ហោន្តី’’តិ.

តតោ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ មាតាបិតរោ ទិដ្ឋមង្គលិកំ បដបិលោតិកំ និវាសាបេត្វា ចណ្ឌាលានុច្ឆវិកំ បរិក្ខារំ ទត្វា បរិទេវមានំ ឯវ តស្ស សន្តិកំ នេត្វា ‘‘ហន្ទ, ទានិ ទារិកំ ឧដ្ឋាយ គណ្ហាហី’’តិ អទំសុ. សា បស្សេ ឋត្វា ‘‘ឧដ្ឋាហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘អហំ អតិវិយ កិលន្តោ, ហត្ថេ គហេត្វា មំ ឧដ្ឋាបេហី’’តិ អាហ. សា តថា អកាសិ. មាតង្គោ ‘‘មយំ អន្តោនគរេ វសិតុំ ន លភាម, ឯហិ, ពហិនគរេ ចណ្ឌាលគាមំ គមិស្សាមា’’តិ តំ អបស្សាយ អត្តនោ គេហំ អគមាសិ. ‘‘តស្សា បិដ្ឋិំ អភិរុហិត្វា’’តិ ជាតកភាណកា វទន្តិ.

ឯវំ បន គេហំ គន្ត្វា ជាតិសម្ភេទវីតិក្កមំ អកត្វាវ កតិបាហំ គេហេ វសិត្វា ពលំ គហេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឥមំ ព្រាហ្មណមហាសាលកញ្ញំ មយ្ហំ ចណ្ឌាលគេហេ វាសាបេសិំ, ហន្ទ, ទានិ តំ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា បព្ពជិត្វា សត្តាហព្ភន្តរេយេវ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ចាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា ឥទ្ធិយា ចណ្ឌាលគាមទ្វារេ ឱតរិត្វា គេហទ្វារេ ឋិតោ ទិដ្ឋមង្គលិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សាមិ, កិស្ស មំ អនាថំ កត្វា បព្ពជិតោសី’’តិ បរិទេវមានំ ‘‘ត្វំ, ភទ្ទេ, មា ចិន្តយិ, តវ បោរាណកយសតោ ឥទានិ មហន្តតរំ យសំ ករិស្សាមិ, ត្វំ បន ‘មហាព្រហ្មា មេ សាមិកោ, ន មាតង្គោ, សោ ព្រហ្មលោកំ គតោ, ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ បុណ្ណមាយ ចន្ទមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា អាគមិស្សតី’តិ បរិសាសុ វទេយ្យាសី’’តិ វត្វា ហិមវន្តមេវ គតោ.

ទិដ្ឋមង្គលិកាបិ ពារាណសិយំ មហាជនមជ្ឈេ តេសុ តេសុ ឋានេសុ តថា កថេសិ. អថ បុណ្ណមទិវសេ ពោធិសត្តោ ចន្ទមណ្ឌលស្ស គគនមជ្ឈេ ឋិតកាលេ ព្រហ្មត្តភាវំ មាបេត្វា ចន្ទមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា ទ្វាទសយោជនិកំ ពារាណសិំ សកលំ កាសិរដ្ឋញ្ច ឯកោភាសំ កត្វា អាកាសតោ ឱតរិត្វា ពារាណសិយា ឧបរិ តិក្ខត្តុំ បរិព្ភមិត្វា មហាជនេន គន្ធមាលាទីហិ បូជិយមានោ ចណ្ឌាលគាមាភិមុខោ អហោសិ. ព្រហ្មភត្តា សន្និបតិត្វា តំ ចណ្ឌាលគាមកំ គន្ត្វា ទិដ្ឋមង្គលិកាយ គេហំ សុទ្ធវត្ថគន្ធមាលាទីហិ ទេវវិមានំ វិយ អលង្ករិំសុ. ទិដ្ឋមង្គលិកា ច តទា ឧតុនី ហោតិ. មហាសត្តោ តត្ថ គន្ត្វា ទិដ្ឋមង្គលិកំ អង្គុដ្ឋេន នាភិយំ បរាមសិត្វា ‘‘ភទ្ទេ, គព្ភោ តេ បតិដ្ឋិតោ, ត្វំ បុត្តំ វិជាយិស្សសិ, ត្វម្បិ បុត្តោបិ តេ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តា ភវិស្សថ, តវ សីសធោវនឧទកំ សកលជម្ពុទីបេ រាជូនំ អភិសេកោទកំ ភវិស្សតិ, ន្ហានោទកំ បន តេ អមតោទកំ ភវិស្សតិ, យេ នំ សីសេ អាសិញ្ចិស្សន្តិ, តេ សព្ពរោគេហិ មុច្ចិស្សន្តិ, កាឡកណ្ណិយា ច បរិមុច្ចិស្សន្តិ, តវ បាទបិដ្ឋេ សីសំ ឋបេត្វា វន្ទន្តា សហស្សំ ទស្សន្តិ, កថាសវនដ្ឋានេ ឋត្វា វន្ទន្តា សតំ ទស្សន្តិ, ចក្ខុបថេ ឋត្វា វន្ទន្តា ឯកេកំ កហាបណំ ទត្វា វន្ទិស្សន្តិ, អប្បមត្តា ហោហី’’តិ តំ ឱវទិត្វា គេហា និក្ខម្ម មហាជនស្ស បស្សន្តស្សេវ ចន្ទមណ្ឌលំ បាវិសិ.

ព្រហ្មភត្តា សន្និបតិត្វា ទិដ្ឋមង្គលិកំ មហន្តេន សក្ការេន នគរំ បវេសេត្វា មហន្តេន សិរិសោភគ្គេន តត្ថ វសាបេសុំ. ទេវវិមានសទិសញ្ចស្សា និវេសនំ ការេសុំ. តត្ថ នេត្វា ឧឡារំ លាភសក្ការំ ឧបនាមេសុំ. បុត្តលាភាទិ សព្ពោ ពោធិសត្តេន វុត្តសទិសោវ អហោសិ. សោឡសសហស្សា ព្រាហ្មណា ទិដ្ឋមង្គលិកាយ បុត្តេន សហ និពទ្ធំ ភុញ្ជន្តិ, សហស្សមត្តា នំ បរិវារេន្តិ, អនេកសហស្សានំ ទានំ ទីយតិ. អថ មហាសត្តោ ‘‘អយំ អដ្ឋានេ អភិប្បសន្នោ, ហន្ទស្ស ទក្ខិណេយ្យេ ជានាបេស្សាមី’’តិ ភិក្ខាយ ចរន្តោ តស្សា គេហំ គន្ត្វា តេន សទ្ធិំ សល្លបិត្វា អគមាសិ. អថ កុមារោ គាថមាហ –

‘‘កុតោ នុ អាគច្ឆសិ ទុម្មវាសី, ឱតល្លកោ បំសុបិសាចកោវ;

សង្ការចោឡំ បដិមុញ្ច កណ្ឋេ, កោ រេ តុវំ ហោសិ អទក្ខិណេយ្យោ’’តិ. (ជា. ១.១៥.១);

តេន វុត្តំ អនាចារំ អសហមានា ទេវតា តស្ស តេសញ្ច សោឡសសហស្សានំ ព្រាហ្មណានំ មុខំ វិបរិវត្តេសុំ. តំ ទិស្វា ទិដ្ឋមង្គលិកា មហាសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘តស្ស អនាចារំ អសហន្តេហិ យក្ខេហិ សោ វិប្បការោ កតោ, អបិ ច ខោ បន ឥមំ ឧច្ឆិដ្ឋបិណ្ឌកំ តេសំ មុខេ អាសិញ្ចិត្វា តំ វិប្បការំ វូបសមេហី’’តិ អាហ. សាបិ តថា កត្វា តំ វូបសមេសិ. អថ ទិដ្ឋមង្គលិកា បុត្តំ អាហ – ‘‘តាត, ឥមស្មិំ លោកេ ទក្ខិណេយ្យា នាម មាតង្គបណ្ឌិតសទិសា ភវន្តិ, ន ឥមេ ព្រាហ្មណា វិយ ជាតិមត្តេន, មន្តសជ្ឈាយនមត្តេន វា មានត្ថទ្ធា’’តិ វត្វា យេ តទា សីលាទិគុណវិសេសយុត្តា ឈានសមាបត្តិលាភិនោ ចេវ បច្ចេកពុទ្ធា ច, តត្ថេវស្ស បសាទំ ឧប្បាទេសីតិ.

តទា វេត្តវតីនគរេ ជាតិមន្តោ នាម ឯកោ ព្រាហ្មណោ បព្ពជិត្វាបិ ជាតិំ និស្សាយ មហន្តំ មានមកាសិ. មហាសត្តោ ‘‘តស្ស មានំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ តំ ឋានំ គន្ត្វា តស្សាសន្នេ ឧបរិសោតេ វាសំ កប្បេសិ. តេន វុត្តំ –

៦១. ‘‘អហញ្ច ព្រាហ្មណោ ឯកោ, គង្គាកូលេ វសាមុភោ;

អហំ វសាមិ ឧបរិ, ហេដ្ឋា វសតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ.

អថ មហាសត្តោ ឯកទិវសំ ទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា ‘‘ឥទំ ជាតិមន្តស្ស ជដាសុ លគ្គតូ’’តិ អធិដ្ឋាយ នទិយំ បាតេសិ. តំ តស្ស ឧទកំ អាចមេន្តស្ស ជដាសុ លគ្គិ, សោ តំ ទិស្វា ‘‘នស្ស វសលា’’តិ វត្វា ‘‘កុតោយំ កាឡកណ្ណី អាគតោ, ឧបធារេស្សាមិ ន’’ន្តិ ឧទ្ធំសោតំ គច្ឆន្តោ មហាសត្តំ ទិស្វា ‘‘កិំជាតិកោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ចណ្ឌាលោស្មី’’តិ. ‘‘តយា នទិយំ ទន្តកដ្ឋំ បាតិត’’ន្តិ? ‘‘អាម, មយា’’តិ. ‘‘នស្ស, វសល, ចណ្ឌាល, កាឡកណ្ណិ, មា ឥធ វសិ, ហេដ្ឋាសោតេ វសា’’តិ វត្វា ហេដ្ឋាសោតេ វសន្តេនបិ បាតិតេ ទន្តកដ្ឋេ បដិសោតំ អាគន្ត្វា ជដាសុ លគ្គន្តេ ‘‘នស្ស, វសល, សចេ ឥធ វសិស្សសិ, សត្តមេ ទិវសេ សត្តធា តេ មុទ្ធា ផលិស្សតី’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ –

៦២. ‘‘វិចរន្តោ អនុកូលម្ហិ, ឧទ្ធំ មេ អស្សមទ្ទស;

តត្ថ មំ បរិភាសេត្វា, អភិសបិ មុទ្ធផាលន’’ន្តិ.

តត្ថ វិចរន្តោ អនុកូលម្ហីតិ ឧច្ឆិដ្ឋទន្តកដ្ឋេ អត្តនោ ជដាសុ លគ្គេ តស្ស អាគមនគវេសនវសេន គង្គាយ តីរេ អនុវិចរន្តោ. ឧទ្ធំ មេ អស្សមទ្ទសាតិ អត្តនោ វសនដ្ឋានតោ ឧបរិសោតេ មម អស្សមំ បណ្ណសាលំ អទ្ទក្ខិ. តត្ថ មំ បរិភាសេត្វាតិ មម អស្សមំ អាគន្ត្វា ជាតិំ សុត្វា តតោវ បដិក្កមិត្វា សវនូបចារេ ឋត្វា ‘‘នស្ស, វសល ចណ្ឌាល, កាឡកណ្ណិ មា ឥធ វសី’’តិអាទីនិ វត្វា ភយេន សន្តជ្ជេត្វា. អភិសបិ មុទ្ធផាលនន្តិ ‘‘សចេ ជីវិតុកាមោសិ, ឯត្តោវ សីឃំ បលាយស្សូ’’តិ វត្វា ‘‘សចេ ន បក្កមិស្សតិ, ឥតោ តេ សត្តមេ ទិវសេ សត្តធា មុទ្ធា ផលតូ’’តិ មេ អភិសបំ អទាសិ.

កិំ បន តស្ស អភិសបេន មុទ្ធា ផលតីតិ? ន ផលតិ, កុហកោ បន សោ, ឯវមយំ មរណភយតជ្ជិតោ សុទូរំ បក្កមិស្សតីតិ សញ្ញាយ សន្តាសនត្ថំ តថា អាហ.

៦៣. យទិហំ តស្ស បកុប្បេយ្យន្តិ តស្ស មានត្ថទ្ធស្ស កូដជដិលស្ស អហំ យទិ កុជ្ឈេយ្យំ. យទិ សីលំ ន គោបយេតិ សីលំ យទិ ន រក្ខេយ្យំ, ឥទំ សីលំ នាម ជីវិតនិរបេក្ខំ សម្មទេវ រក្ខិតព្ពន្តិ យទិ ន ចិន្តេយ្យន្តិ អត្ថោ. ឱលោកេត្វានហំ តស្ស, ករេយ្យំ ឆារិកំ វិយាតិ សចាហំ តទា តស្ស អប្បតីតោ អភវិស្សំ. មម ចិត្តាចារំ ញត្វា មយិ អភិប្បសន្នា ទេវតា ខណេនេវ តំ ភស្មមុដ្ឋិំ វិយ វិទ្ធំសេយ្យុន្តិ អធិប្បាយោ. សត្ថា បន តទា អត្តនោ អប្បតីតភាវេ សតិ ទេវតាហិ សាធេតព្ពំ តស្ស អនត្ថំ អត្តនា កត្តព្ពំ វិយ កត្វា ទេសេសិ ‘‘ករេយ្យំ ឆារិកំ វិយា’’តិ.

វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘‘ពោធិសត្តោវ តំ ជដិលំ ឥច្ឆមានោ ឥទ្ធិយា ឆារិកំ ករេយ្យ, ឯវញ្ហិ សតិ ឥមិស្សា បាឡិយា អត្ថោ ឧជុកមេវ នីតោ ហោតី’’តិ. សោ ឯវមស្ស វចនីយោ – ‘‘ត្វំ ឥទ្ធិយា បរូបឃាតំ វទសិ, ឥទ្ធិ នាមេសា អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ, វិកុព្ពនា ឥទ្ធិ, មនោមយា ឥទ្ធិ, ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ, សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ, អរិយា ឥទ្ធិ, កម្មវិបាកជា ឥទ្ធិ, បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ, វិជ្ជាមយា ឥទ្ធិ, តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគប្បច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធីតិ ទសវិធា. តត្ថ ‘‘កតរំ ឥទ្ធិំ វទេសី’’តិ? ‘‘ភាវនាមយ’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន ភាវនាមយាយ បរូបឃាតកម្មំ ហោតី’’តិ? អាម, ឯកច្ចេ អាចរិយា ‘‘ឯកវារំ ហោតី’’តិ វទន្តិ, យថា ហិ បរំ បហរិតុកាមេន ឧទកភរិតេ ឃដេ ខិត្តេ បរោបិ បហរីយតិ, ឃដោបិ ភិជ្ជតិ, ឯវមេវ ភាវនាមយាយ ឥទ្ធិយា ឯកវារំ បរូបឃាតកម្មំ ហោតិ, តតោ បដ្ឋាយ បន សា នស្សតិ.

អថ សោ ‘‘ភាវនាមយាយ ឥទ្ធិយា នេវ ឯកវារំ ន ទ្វេវារំ បរូបឃាតកម្មំ ហោតី’’តិ វត្វា បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘កិំ ភាវនាមយា ឥទ្ធិ កុសលា អកុសលា អព្យាកតា, សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សវិតក្កសវិចារា អវិតក្កវិចារមត្តា អវិតក្កអវិចារា, កាមាវចរា រូបាវចរា អរូបាវចរា’’តិ? ជានន្តោ ‘‘ភាវនាមយា ឥទ្ធិ កុសលា អព្យាកតា វា អទុក្ខមសុខវេទនិយា អវិតក្កអវិចារា រូបាវចរា ចា’’តិ វក្ខតិ. សោ វត្តព្ពោ ‘‘បាណាតិបាតចេតនា កុសលាទីសុ កតរំ កោដ្ឋាសំ ភជតី’’តិ? ជានន្តោ វក្ខតិ ‘‘បាណាតិបាតចេតនា អកុសលាវ ទុក្ខវេទនាវ សវិតក្កសវិចារាវ កាមាវចរាវា’’តិ. ឯវំ សន្តេ ‘‘តវ បញ្ហោ នេវ កុសលត្តិកេន សមេតិ, ន វេទនាត្តិកេន ន វិតក្កត្តិកេន ន ភូមន្តរេនា’’តិ បាឡិយា វិរោធំ ទស្សេត្វា សញ្ញាបេតព្ពោ. យទិ បន សោ ‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អញ្ញិស្សា កុច្ឆិគតំ គព្ភំ បាបកេន មនសានុបេក្ខិតា ហោតិ ‘អហោ វត យំ តំ កុច្ឆិគតំ គព្ភំ ន សោត្ថិនា អភិនិក្ខមេយ្យា’តិ. ឯវម្បិ, ភិក្ខវេ, កុលុម្បស្ស ឧបឃាតោ ហោតី’’តិ សង្គីតិំ អនារុឡ្ហំ កុលុម្បសុត្តំ ឧទាហរេយ្យ. តស្សាបិ ‘‘ត្វំ អត្ថំ ន ជានាសិ. ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោតិ ហិ ឯត្ថ ន ភាវនាមយា ឥទ្ធិ អធិប្បេតា, អាថព្ពនិកា ឥទ្ធិ អធិប្បេតា. សា ហិ ឯត្ថ លព្ភមានា លព្ភតីតិ ភាវនាមយាយ ឥទ្ធិយា បរូបឃាតោ ន សម្ភវតិយេវា’’តិ សញ្ញាបេតព្ពោ. នោ ចេ សញ្ញត្តិំ ឧបេតិ, កម្មំ កត្វា ឧយ្យោជេតព្ពោ. តស្មា យថាវុត្តនយេនេវេត្ថ គាថាយ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តថា បន តេន អភិសបិតោ មហាសត្តោ ‘‘សចាហំ ឯតស្ស កុជ្ឈិស្សាមិ, សីលំ មេ អរក្ខិតំ ភវិស្សតិ, ឧបាយេនេវស្ស មានំ ភិន្ទិស្សាមិ, សា ចស្ស រក្ខា ភវិស្សតី’’តិ សត្តមេ ទិវសេ សូរិយុគ្គមនំ វារេសិ. មនុស្សា សូរិយស្ស អនុគ្គមនេន ឧព្ពាឡ្ហា ជាតិមន្តតាបសំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ សូរិយស្ស ឧគ្គន្តុំ ន ទេថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘ន មេតំ កម្មំ, គង្គាតីរេ បន ឯកោ ចណ្ឌាលតាបសោ វសតិ, តស្សេតំ កម្មំ សិយា’’តិ អាហ. មនុស្សា មហាសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ សូរិយស្ស ឧគ្គន្តុំ ន ទេថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អាមាវុសោ’’តិ. ‘‘កិំការណា’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ កុលូបកតាបសោ មំ និរបរាធំ អភិសបិ, តស្មិំ អាគន្ត្វា ខមាបនត្ថំ មម បាទេសុ បតិតេ សូរិយំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ. តេ គន្ត្វា តំ អាកឌ្ឍន្តា អានេត្វា មហាសត្តស្ស បាទមូលេ និបជ្ជាបេត្វា ខមាបេត្វា ‘‘សូរិយំ វិស្សជ្ជេថ, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. ‘‘ន សក្កា វិស្សជ្ជេតុំ, សចាហំ វិស្សជ្ជេស្សាមិ, ឥមស្ស សត្តធា មុទ្ធា ផលិស្សតី’’តិ. ‘‘អថ, ភន្តេ, កិំ ករោមា’’តិ. មហាសត្តោ ‘‘មត្តិកាបិណ្ឌំ អាហរថា’’តិ អាហរាបេត្វា ‘‘ឥមំ តាបសស្ស សីសេ ឋបេត្វា តាបសំ ឱតារេត្វា ឧទកេ ឋបេថ, យទា សូរិយោ ទិស្សតិ, តទា តាបសោ ឧទកេ និមុជ្ជតូ’’តិ វត្វា សូរិយំ វិស្សជ្ជេសិ. សូរិយរស្មីហិ ផុដ្ឋមត្តេវ មត្តិកាបិណ្ឌោ សត្តធា ភិជ្ជិ. តាបសោ ឧទកេ និមុជ្ជិ. តេន វុត្តំ –

៦៤. ‘‘យំ សោ តទា មំ អភិសបិ, កុបិតោ ទុដ្ឋមានសោ;

តស្សេវ មត្ថកេ និបតិ, យោគេន តំ បមោចយិ’’ន្តិ.

តត្ថ យំ សោ តទា មំ អភិសបីតិ សោ ជាតិមន្តជដិលោ យំ មុទ្ធផាលនំ សន្ធាយ តទា មំ អភិសបិ, មយ្ហំ សបំ អទាសិ. តស្សេវ មត្ថកេ និបតីតិ តំ មយ្ហំ ឧបរិ តេន ឥច្ឆិតំ តស្សេវ បន ឧបរិ និបតិ និបតនភាវេន អដ្ឋាសិ. ឯវញ្ហេតំ ហោតិ យថា តំ អប្បទុដ្ឋស្ស បទុស្សតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘យោ អប្បទុដ្ឋស្ស នរស្ស ទុស្សតិ…បេ… បដិវាតំវ ខិត្តោ’’តិ (ធ. ប. ១២៥; សុ. និ. ៦៦៧; ជា. ១.៥.៩៤). យោគេន តំ បមោចយិន្តិ តំ តស្ស ភាសិតំ មត្ថកផាលនំ ឧបាយេន តតោ បមោចេសិំ, តំ វា ជដិលំ តតោ បមោចេសិំ, យេន ឧបាយេន តំ ន ហោតិ, តថា អកាសិន្តិ អត្ថោ.

យញ្ហិ តេន បារមិតាបរិភាវនសមិទ្ធាហិ នានាសមាបត្តិវិហារបរិបូរិតាហិ សីលទិដ្ឋិសម្បទាហិ សុសង្ខតសន្តានេ មហាករុណាធិវាសេ មហាសត្តេ អរិយូបវាទកម្មំ អភិសបសង្ខាតំ ផរុសវចនំ បយុត្តំ, តំ មហាសត្តស្ស ខេត្តវិសេសភាវតោ តស្ស ច អជ្ឈាសយផរុសតាយ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ហុត្វា សចេ សោ មហាសត្តំ ន ខមាបេសិ, សត្តមេ ទិវសេ វិបច្ចនសភាវំ ជាតំ, ខមាបិតេ បន មហាសត្តេ បយោគសម្បត្តិបដិពាហិតត្តា អវិបាកធម្មតំ អាបជ្ជិ អហោសិកម្មភាវតោ. អយញ្ហិ អរិយូបវាទបាបស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយស្ស ច ធម្មតា. តត្ថ យំ សត្តមេ ទិវសេ ពោធិសត្តេន សូរិយុគ្គមននិវារណំ កតំ, អយមេត្ថ យោគោតិ អធិប្បេតោ ឧបាយោ. តេន ហិ ឧព្ពាឡ្ហា មនុស្សា ពោធិសត្តស្ស សន្តិកេ តាបសំ អានេត្វា ខមាបេសុំ. សោបិ ច មហាសត្តស្ស គុណេ ជានិត្វា តស្មិំ ចិត្តំ បសាទេសីតិ វេទិតព្ពំ. យំ បនស្ស មត្ថកេ មត្តិកាបិណ្ឌស្ស ឋបនំ, តស្ស ច សត្តធា ផាលនំ កតំ, តំ មនុស្សានំ ចិត្តានុរក្ខណត្ថំ, អញ្ញថា ហិ ឥមេ បព្ពជិតាបិ សមានា ចិត្តស្ស វសេ វត្តន្តិ, ន បន ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តាបេន្តីតិ មហាសត្តម្បិ តេន សទិសំ កត្វា គណ្ហេយ្យុំ. តទស្ស នេសំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយាតិ.

៦៥. ឥទានិ យទត្ថំ តទា តស្មិំ តាបសេ ចិត្តំ អទូសេត្វា សុបរិសុទ្ធំ សីលមេវ រក្ខិតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុរក្ខិំ មម សីល’’ន្តិ ឱសានគាថមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ.

តទា មណ្ឌព្យោ ឧទេនោ, មាតង្គោ លោកនាថោ.

ឥធាបិ សេសបារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. តថា និហីនជាតិកស្ស សតោ យថាធិប្បាយំ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ មាននិគ្គហោ, បព្ពជិត្វា ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកាយ អវស្សយោ ភវិស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នចិត្តោ អរញ្ញំ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា សត្តទិវសព្ភន្តរេយេវ យថាធិប្បាយំ ឈានាភិញ្ញានិព្ពត្តនំ, តតោ អាគន្ត្វា ទិដ្ឋមង្គលិកាយ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តិយា ឧបាយសម្បាទនំ, មណ្ឌព្យកុមារស្ស មាននិគ្គហោ, ជាតិមន្តតាបសស្ស មាននិគ្គហោ, តស្ស ច អជានន្តស្សេវ ភាវិនោ ជីវិតន្តរាយស្ស អបនយនំ, មហាបរាធស្សាបិ តស្ស អកុជ្ឈិត្វា អត្តនោ សីលានុរក្ខណំ, អច្ឆរិយព្ភុតបាដិហារិយករណន្តិ ឯវមាទយោ មហាសត្តស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពា.

មាតង្គចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.