៦. រុរុមិគរាជចរិយាវណ្ណនា

៤៨. ឆដ្ឋេ សុតត្តកនកសន្និភោតិ យថា សុដ្ឋុ អបគតសព្ពកាឡកោ ហោតិ, ឯវំ អគ្គិម្ហិ បក្ខិបិត្វា សុតត្តកនកសន្និភោ. មិគរាជា រុរុ នាមាតិ ជាតិសិទ្ធេន នាមេន រុរុ នាម មិគរាជា, ជាតិតោ រុរុ, មិគានញ្ច រាជាតិ អត្ថោ. បរមសីលសមាហិតោតិ ឧត្តមសីលសមាហិតោ, វិសុទ្ធសីលោ ចេវ សមាហិតចិត្តោ ច, វិសុទ្ធសីលេ វា សម្មា អាហិតចិត្តោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តទា ពោធិសត្តោ រុរុមិគយោនិយំ និព្ពត្តិ. តស្ស សរីរច្ឆវិ សុដ្ឋុ តាបេត្វា មជ្ជិតកញ្ចនបដ្ដវណ្ណោ អហោសិ, ហត្ថបាទា លាខារសបរិកម្មកតា វិយ, នង្គុដ្ឋំ ចមរីនង្គុដ្ឋំ វិយ, សិង្គានិ រជតទាមវណ្ណានិ អក្ខីនិ សុមជ្ជិតមណិគុឡិកា វិយ, មុខំ ឱទហិត្វា ឋបិតរត្តកម្ពលគេណ្ឌុកា វិយ. សោ ជនសំសគ្គំ បហាយ វិវេកវាសំ វសិតុកាមោ បរិវារំ ឆឌ្ឌេត្វា ឯកកោវ គង្គានិវត្តនេ រមណីយេ សាលមិស្សកេ សុបុប្ផិតបវនេ វសតិ. តេន វុត្តំ –

៤៩. ‘‘រម្មេ បទេសេ រមណីយេ, វិវិត្តេ អមនុស្សកេ;

តត្ថ វាសំ ឧបគញ្ឆិំ, គង្គាកូលេ មនោរមេ’’តិ.

តត្ថ រម្មេ បទេសេតិ មុត្តាតលសទិសវាលុកាចុណ្ណបណ្ឌរេហិ ភូមិភាគេហិ សិនិទ្ធហរិតតិណសញ្ចរិតេហិ វនត្ថលេហិ ចិត្តត្ថរណេហិ វិយ នានាវណ្ណវិចិត្តេហិ សិលាតលេហិ មណិក្ខន្ធនិម្មលសលិលេហិ ជលាសយេហិ ច សមន្នាគតត្តា យេភុយ្យេន ច ឥន្ទគោបកវណ្ណាយ រត្តាយ សុខសម្ផស្សាយ តិណជាតិយា សញ្ឆន្នត្តា រម្មេ អរញ្ញប្បទេសេ. រម្មណីយេតិ បុប្ផផលបល្លវាលង្កតវិបុលសាខាវិនទ្ធេហិ នានាវិធទិជគណូបកូជិតេហិ វិវិធតរុលតាវនវិរាជិតេហិ យេភុយ្យេន អម្ពសាលវនសណ្ឌមណ្ឌិតេហិ វនគហនេហិ ឧបសោភិតត្តា តត្ថ បវិដ្ឋស្ស ជនស្ស រតិជននដ្ឋេន រមណីយេ. វុត្តម្បិ ចេតំ រុរុមិគរាជជាតកេ –

‘‘ឯតស្មិំ វនសណ្ឌស្មិំ, អម្ពា សាលា ច បុប្ផិតា;

ឥន្ទគោបកសញ្ឆន្នោ, ឯត្ថេសោ តិដ្ឋតេ មិគោ’’តិ. (ជា. ១.១៣.១១៩);

វិវិត្តេតិ ជនវាសវិរហេន សុញ្ញេ. អមនុស្សកេតិ សញ្ចរណមនុស្សានម្បិ តត្ថ អភាវេន មនុស្សរហិតេ. មនោរមេតិ យថាវុត្តគុណសម្បត្តិយា វិសេសតោ បវិវេកកាមានំ មនោ រមេតីតិ មនោរមេ.

៥០. អថ ឧបរិគង្គាយាតិ ឯត្ថ អថាតិ អធិការេ និបាតោ, តេន មយិ តត្ថ តថា វសន្តេ ឥទំ អធិការន្តរំ ឧប្បន្នន្តិ ទីបេតិ. ឧបរិគង្គាយាតិ គង្គាយ នទិយា ឧបរិសោតេ. ធនិកេហិ បរិបីឡិតោតិ ឥណំ គហេត្វា តំ ទាតុំ អសក្កោន្តោ ឥណាយិកេហិ ចោទិយមានោ.

ឯកោ កិរ ពារាណសិសេដ្ឋិ អត្តនោ បុត្តំ ‘‘អយំ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តោ កិលមិស្សតី’’តិ កិញ្ចិ សិប្បំ ន ឧគ្គណ្ហាបេសិ. គីតវាទិតនច្ចខាទនភោជនតោ ឧទ្ធំ ន កិញ្ចិ អញ្ញាសិ. តំ វយប្បត្តំ បតិរូបេន ទារេន សំយោជេត្វា ធនំ និយ្យាតេត្វា មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. សោ តេសំ អច្ចយេន ឥត្ថិធុត្តសុរាធុត្តាទិបរិវុតោ នានាព្យសនមុខេហិ សព្ពំ ធនំ វិទ្ធំសេត្វា តត្ថ តត្ថ ឥណំ អាទាយ តម្បិ ទាតុំ អសក្កោន្តោ ធនិកេហិ ចោទិយមានោ ‘‘កិំ មយ្ហំ ជីវិតេន, តេនេវម្ហិ អត្តភាវេន អញ្ញោ វិយ ជាតោ, មរណំ មេ សេយ្យោ’’តិ ចិន្តេត្វា ឥណាយិកេ អាហ – ‘‘តុម្ហាកំ ឥណបណ្ណានិ គហេត្វា អាគច្ឆថ, គង្គាតីរេ មេ និហិតំ កុលសន្តកំ ធនំ អត្ថិ, តំ វោ ទស្សាមី’’តិ. តេ តេន សទ្ធិំ អគមំសុ. សោ ‘‘ឥធ ធនំ, ឯត្ថ ធន’’ន្តិ និធិដ្ឋានំ អាចិក្ខន្តោ វិយ ‘‘ឯវំ មេ ឥណមោក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ បលាយិត្វា គង្គាយំ បតិ. សោ ចណ្ឌសោតេន វុយ្ហន្តោ ការុញ្ញរវំ រវិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ឧបរិគង្គាយា’’តិអាទិ.

តត្ថ ជីវាមិ វា មរាមិ វាតិ ឥមស្មិំ គង្គាសោតេ បតិតោ ជីវាមិ វា មរាមិ វា, ជីវិតំ វា មេ ឯត្ថ ហោតុ មរណំ វា, ឧភយថាបិ ឥណាយិកបីឡា ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

៥១. មជ្ឈេ គង្គាយ គច្ឆតីតិ សោ បុរិសោ រត្តិន្ទិវំ គង្គាយ វុយ្ហមានោ ជីវិតបេមស្ស វិជ្ជមានត្តា មរណំ អប្បត្តោ មរណភយតជ្ជិតោ ហុត្វា ករុណំ រវំ រវន្តោ គង្គាយ មជ្ឈេ មហោទកេន គច្ឆតិ.

៥២. អថ មហាបុរិសោ អឌ្ឍរត្តសមយេ តស្ស តំ ករុណំ បរិទេវន្តស្ស បរិទេវិតសទ្ទំ សុត្វា ‘‘មនុស្សសទ្ទោ សូយតិ, មា មយិ ឥធ ធរន្តេ មរតុ, ជីវិតមស្ស ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សយនគុម្ពា វុដ្ឋាយ នទីតីរំ គន្ត្វា ‘‘អម្ភោ បុរិស, មា ភាយិ, ជីវិតំ តេ ទស្សាមី’’តិ វត្វា អស្សាសេត្វា សោតំ ឆិន្ទន្តោ គន្ត្វា តំ បិដ្ឋិយំ អារោបេត្វា តីរំ បាបេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ នេត្វា បរិស្សមំ វិនោទេត្វា ផលាផលានិ ទត្វា ទ្វីហតីហច្ចយេន តំ អាហ – ‘‘អម្ភោ បុរិស, អហំ តំ ពារាណសិគាមិមគ្គំ បាបេស្សាមិ, ត្វំ ‘អសុកដ្ឋានេ នាម កញ្ចនមិគោ វសតី’តិ មា កស្សចិ អារោចេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, សាមី’’តិ សម្បដិច្ឆិ. មហាសត្តោ តំ អត្តនោ បិដ្ឋិំ អារោបេត្វា ពារាណសិមគ្គេ ឱតារេត្វា និវត្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តស្សាហំ សទ្ទំ សុត្វាន, ករុណំ បរិទេវតោ’’តិអាទិ.

តត្ថ កោសិ ត្វំ នរោតិ ត្វំ កោ មនុស្សោ អសិ, កុតោ ឥធ វុយ្ហមានោ អាគតោសីតិ អត្ថោ.

៥៣. អត្តនោ ករណន្តិ អត្តនោ កិរិយំ. ធនិកេហិ ភីតោតិ ឥណាយិកេហិ ឧព្ពិគ្គោ. តសិតោតិ ឧត្រស្តោ.

៥៤. តស្ស កត្វាន ការុញ្ញំ, ចជិត្វា មម ជីវិតន្តិ ការុញ្ញំ កត្វា មហាករុណាយ សមុស្សាហិតោ មម ជីវិតំ តស្ស បុរិសស្ស បរិច្ចជិត្វា. បវិសិត្វា នីហរិំ តស្សាតិ នទិំ បវិសិត្វា សោតំ ឆិន្ទន្តោ ឧជុកមេវ គន្ត្វា មម បិដ្ឋិំ អារោបេត្វា តតោ តំ នីហរិំ. តស្សាតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. ‘‘តត្ថា’’តិបិ បាឡិ, តត្ថ នទិយន្តិ អត្ថោ. អន្ធការម្ហិ រត្តិយាតិ រត្តិយា អន្ធការសមយេ, កាឡបក្ខរត្តិយន្តិ អត្ថោ.

៥៥. អស្សត្ថកាលមញ្ញាយាតិ បរិស្សមំ អបនេត្វា ផលាផលានិ ទត្វា ទ្វីហតីហច្ចយេន កិលមថស្ស វិគតកាលំ ជានិត្វា. ឯកំ តំ វរំ យាចាមីតិ អហំ តំ ឯកំ វរំ យាចាមិ, មយ្ហំ ឯកំ វរំ ទេហីតិ អត្ថោ. កិំ តំ វរន្តិ ចេ? អាហ – មា មំ កស្សចិ បាវទាតិ ‘‘អសុកដ្ឋានេ សុវណ្ណមិគោ វសតី’’តិ កស្សចិ រញ្ញោ វា រាជមហាមត្តស្ស វា មំ មា បាវទ.

អថ តស្មិំ បុរិសេ ពារាណសិំ បវិដ្ឋទិវសេយេវ សោ រាជា ‘‘អហំ, ទេវ, សុវណ្ណវណ្ណំ មិគំ មយ្ហំ ធម្មំ ទេសេន្តំ សុបិនេន អទ្ទសំ, អហញ្ហិ សច្ចសុបិនា, អទ្ធា សោ វិជ្ជតិ, តស្មា កញ្ចនមិគស្ស ធម្មំ សោតុកាមា លភិស្សាមិ ចេ ជីវិស្សាមិ, នោ ចេ មេ ជីវិតំ នត្ថី’’តិ អគ្គមហេសិយា វុត្តោ តំ អស្សាសេត្វា ‘‘សចេ មនុស្សលោកេ អត្ថិ, លភិស្សសី’’តិ វត្វា ព្រាហ្មណេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សុវណ្ណមិគា នាម ហោន្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ទេវ, ហោន្តី’’តិ សុត្វា សហស្សត្ថវិកំ សុវណ្ណចង្កោដកេ ឋបេត្វា តំ ហត្ថិក្ខន្ធំ អារោបេត្វា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘យោ សុវណ្ណមិគំ អាចិក្ខិស្សតិ, តស្ស ហត្ថិនា សទ្ធិំ ឥមំ ទស្សាមី’’តិ. តតោ ឧត្តរិម្បិ ទាតុកាមោ ហុត្វា –

‘‘តស្ស គាមវរំ ទម្មិ, នារិយោ ច អលង្កតា;

យោ មេតំ មិគមក្ខាតិ, មិគានំ មិគមុត្តម’’ន្តិ. (ជា. ១.១៣.១១៧) –

គាថំ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខាបេត្វា សកលនគរេ វាចាបេសិ. អថ សោ សេដ្ឋិបុត្តោ តំ គាថំ សុត្វា រាជបុរិសានំ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘រញ្ញោ ឯវរូបំ មិគំ អាចិក្ខិស្សាមិ, មំ រាជានំ ទស្សេថា’’តិ អាហ. រាជបុរិសា តំ រញ្ញោ សន្តិកំ នេត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘សច្ចំ, ភោ, អទ្ទសា’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘សច្ចំ, ទេវ, មយា សទ្ធិំ អាគច្ឆតុ, អហំ តំ ទស្សេស្សាមី’’តិ អាហ. រាជា តមេវ បុរិសំ មគ្គទេសកំ កត្វា មហន្តេន បរិវារេន តំ ឋានំ គន្ត្វា តេន មិត្តទុព្ភិនា បុរិសេន ទស្សិតំ បទេសំ អាវុធហត្ថេ បុរិសេ សមន្តតោវ បរិវារេត្វា ‘‘ឧក្កុដ្ឋិំ ករោថា’’តិ វត្វា សយំ កតិបយេហិ ជនេហិ សទ្ធិំ ឯកមន្តេ អដ្ឋាសិ. សោបិ បុរិសោ អវិទូរេ អដ្ឋាសិ. មហាសត្តោ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘មហតោ ពលកាយស្ស សទ្ទោ, អទ្ធា តម្ហា មេ បុរិសា ភយេន ឧប្បន្នេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ញត្វា ឧដ្ឋាយ សកលបរិសំ ឱលោកេត្វា ‘‘រញ្ញោ ឋិតដ្ឋានេយេវ មេ សោត្ថិ ភវិស្សតី’’តិ រាជាភិមុខោ បាយាសិ. រាជា តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘នាគពលោ អវត្ថរន្តោ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ សរំ សន្នយ្ហិត្វា ‘‘ឥមំ មិគំ សន្តាសេត្វា សចេ បលាយតិ, វិជ្ឈិត្វា ទុព្ពលំ កត្វា គណ្ហិស្សាមី’’តិ ពោធិសត្តាភិមុខោ អហោសិ. មហាសត្តោ –

‘‘អាគមេហិ មហារាជ, មា មំ វិជ្ឈិ រថេសភ;

កោ នុ តេ ឥទមក្ខាសិ, ឯត្ថេសោ តិដ្ឋតេ មិគោ’’តិ. (ជា. ១.១៣.១២១) –

គាថំ អភាសិ. រាជា តស្ស មធុរកថាយ ពជ្ឈិត្វា សរំ បដិសំហរិត្វា គារវេន អដ្ឋាសិ. មហាសត្តោបិ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា មធុរបដិសន្ថារំ អកាសិ. មហាជនោបិ សព្ពាវុធានិ អបនេត្វា អាគន្ត្វា រាជានំ បរិវារេសិ. តេន វុត្តំ –

៥៦. ‘‘នគរំ គន្ត្វាន អាចិក្ខិ, បុច្ឆិតោ ធនហេតុកោ;

រាជានំ សោ គហេត្វាន, ឧបគញ្ឆិ មមន្តិក’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – យោ មិត្តទុព្ភី បាបបុរិសោ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា តថា មយា បាណសំសយតោ មោចិតោ ពារាណសិនគរំ គន្ត្វា អត្តនា លទ្ធព្ពធននិមិត្តំ រញ្ញោ មំ អាចិក្ខិ, អាចិក្ខិត្វា សោ រញ្ញោ គាហាបេតុំ មគ្គទេសកោ ហុត្វា រាជានំ គហេត្វា មម សន្តិកមុបាគមីតិ.

មហាសត្តោ សុវណ្ណកិង្កិណិកំ ចាលេន្តោ វិយ មធុរស្សរេន រាជានំ បុន បុច្ឆិ – ‘‘កោ នុ តេ ឥទមក្ខាសិ, ឯត្ថេសោ តិដ្ឋតេ មិគោ’’តិ. តស្មិំ ខណេ សោ បាបបុរិសោ ថោកំ បដិក្កមិត្វា សោតបថេ អដ្ឋាសិ. រាជា ‘‘ឥមិនា មេ ត្វំ ទស្សិតោ’’តិ តំ បុរិសំ និទ្ទិសិ. តតោ ពោធិសត្តោ –

‘‘សច្ចំ កិរេវ មាហំសុ, នរា ឯកច្ចិយា ឥធ;

កដ្ឋំ និប្លវិតំ សេយ្យោ, ន ត្វេវេកច្ចិយោ នរោ’’តិ. (ជា. ១.១៣.១២៣) –

គាថមាហ. តំ សុត្វា រាជា សំវេគជាតោ –

‘‘កិំ នុ រុរុ គរហសិ មិគានំ, កិំ បក្ខីនំ កិំ បន មានុសានំ;

ភយញ្ហិ មំ វិន្ទតិនប្បរូបំ, សុត្វាន តំ មានុសិំ ភាសមាន’’ន្តិ. (ជា. ១.១៣.១២៤) –

គាថមាហ. តតោ មហាបុរិសោ ‘‘មហារាជ, ន មិគំ ន បក្ខិំ គរហាមិ, មនុស្សំ បន គរហាមី’’តិ ទស្សេន្តោ –

‘‘យមុទ្ធរិំ វាហនេ វុយ្ហមានំ, មហោទកេ សលិលេ សីឃសោតេ;

តតោនិទានំ ភយមាគតំ មម, ទុក្ខោ ហវេ រាជ អសព្ភិ សង្គមោ’’តិ. (ជា. ១.១៣.១២៥) –

អាហ.

តត្ថ និប្លវិតន្តិ ឧទ្ធរិតំ, ឯកច្ចិយោតិ ឯកច្ចោ មិត្តទុព្ភី បាបបុរិសោ ឧទកេ បតន្តោបិ ឧត្តារិតោ នត្វេវ សេយ្យោ. កដ្ឋញ្ហិ នានប្បការេន ឧបការាយ សំវត្តតិ, មិត្តទុព្ភី បន វិនាសាយ, តស្មា តតោ កដ្ឋមេវ វរតរន្តិ. មិគានន្តិ រុរុមិគរាជ, មិគានំ កិំ អញ្ញតរំ គរហសិ, ឧទាហុ បក្ខីនំ មនុស្សានន្តិ បុច្ឆតិ. ភយញ្ហិ មំ វិន្ទតិនប្បរូបន្តិ មហន្តំ ភយំ មំ បដិលភតិ, អត្តនោ សន្តកំ វិយ ករោតីតិ អត្ថោ.

វាហនេតិ បតិតបតិតេ វហិតុំ សមត្ថេ គង្គាវហេ. មហោទកេ សលិលេតិ មហោទកីភូតេ សលិលេ. ឧភយេនាបិ គង្គាវហស្ស ពហូទកតំ ទស្សេតិ. តតោ និទានន្តិ, មហារាជ, យោ មយ្ហំ តយា ទស្សិតោ បុរិសោ, ឯសោ មយា គង្គាយ វុយ្ហមានោ អឌ្ឍរត្តសមយេ ករុណំ បរិទេវន្តោ តតោ ឧត្តារិតោ, តតោនិទានំ ឥទំ មយ្ហំ ភយមាគតំ, អសប្បុរិសេហិ សមាគមោ នាម ទុក្ខោតិ.

តំ សុត្វា រាជា តស្ស កុជ្ឈិត្វា ‘‘ឯវំ ពហូបការស្ស នាម គុណំ ន ជានាតិ, ទុក្ខំ ឧប្បាទេតិ, វិជ្ឈិត្វា នំ ជីវិតក្ខយំ បាបេស្សាមី’’តិ សរំ សន្នយ្ហិ. តេន វុត្តំ –

៥៧. ‘‘យាវតា ករណំ សព្ពំ, រញ្ញោ អារោចិតំ មយា;

រាជា សុត្វាន វចនំ, ឧសុំ តស្ស បកប្បយិ;

ឥធេវ ឃាតយិស្សាមិ, មិត្តទុព្ភិំ អនរិយ’’ន្តិ.

តត្ថ យាវតា ករណន្តិ យំ តស្ស មយា កតំ ឧបការករណំ, តំ សព្ពំ. បកប្បយីតិ សន្នយ្ហិ. មិត្តទុព្ភិន្តិ អត្តនោ មិត្តេសុ ឧបការីសុ ទុព្ភនសីលំ.

តតោ មហាសត្តោ ‘‘ឯស ពាលោ មំ និស្សាយ មា នស្សី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មហារាជ, វធោ នាមេស ពាលស្ស វា បណ្ឌិតស្ស វា ន សាធូហិ បសំសិតោ, អញ្ញទត្ថុ គរហិតោ ឯវ, តស្មា មា ឥមំ ឃាតេហិ, អយំ យថារុចិ គច្ឆតុ, យញ្ចេវ តស្ស ‘ទស្សាមី’តិ តយា បដិញ្ញាតំ, តម្បិ អហាបេត្វាវ ទេហី’’តិ អាហ. ‘‘អហញ្ច តេ យំ ឥច្ឆិតំ, តំ ករិស្សាមិ, អត្តានំ តុយ្ហំ ទម្មី’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ –

៥៨. ‘‘តមហំ អនុរក្ខន្តោ, និម្មិនិំ មម អត្តនា;

តិដ្ឋតេសោ មហារាជ, កាមការោ ភវាមិ តេ’’តិ.

តត្ថ និម្មិនិន្តិ តំ មិត្តទុព្ភិំ បាបបុគ្គលំ អនុរក្ខន្តោ មម អត្តនោ អត្តភាវេន តំ បរិវត្តេសិំ, អត្តានំ រញ្ញោ និយ្យាតេត្វា រាជហត្ថតោ បត្តំ តស្ស មរណំ និវារេសិន្តិ អត្ថោ. តិដ្ឋតេសោតិអាទិ វិនិមយាការទស្សនំ.

៥៩. ឥទានិ យទត្ថំ សោ អត្តវិនិមយោ កតោ, តំ ទស្សេតុំ ឱសានគាថមាហ. តស្សត្ថោ – តទា មំ និស្សាយ តំ មិត្តទុព្ភិំ បុរិសំ តស្មិំ រញ្ញេ ជីវិតា វោរោបេតុកាមេ អហំ អត្តានំ រញ្ញោ បរិច្ចជន្តោ មម សីលមេវ អនុរក្ខិំ, ជីវិតំ បន នារក្ខិំ. យំ បនាហមេវ អត្តនោ ជីវិតនិរបេក្ខំ សីលវា អាសិំ, តំ សម្មាសម្ពោធិយា ឯវ ការណាតិ.

អថ រាជា ពោធិសត្តេន អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា តស្ស បុរិសស្ស មរណេ និវារេន្តេ តុដ្ឋមានសោ ‘‘គច្ឆ, ភោ, មិគរាជស្ស អនុគ្គហេន មម ហត្ថតោ មរណា មុត្តោ’’តិ វត្វា យថាបដិញ្ញាយ តញ្ចស្ស ធនំ ទាបេសិ. មហាសត្តស្ស យថារុចិយាវ អនុជានិត្វា តំ នគរំ នេត្វា នគរញ្ច ពោធិសត្តញ្ច អលង្ការាបេត្វា ទេវិយា ធម្មំ ទេសាបេសិ. មហាសត្តោ ទេវិំ អាទិំ កត្វា រញ្ញោ ច រាជបរិសាយ ច មធុរាយ មនុស្សភាសាយ ធម្មំ ទេសេត្វា រាជានំ ទសហិ រាជធម្មេហិ ឱវទិត្វា មហាជនំ អនុសាសិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា មិគគណបរិវុតោ វាសំ កប្បេសិ. រាជាបិ មហាសត្តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា សព្ពសត្តានំ អភយំ ទត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សុគតិបរាយនោ អហោសិ.

តទា សេដ្ឋិបុត្តោ ទេវទត្តោ អហោសិ, រាជា អានន្ទោ, រុរុមិគរាជា លោកនាថោ.

តស្ស ឥធាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ យថារហំ សេសបារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. តថា ឥធាបិ បវិវេការាមតាយ ជនសំសគ្គំ អនិច្ឆតោ យូថំ បហាយ ឯកកវិហារោ, អឌ្ឍរត្តសមយេ នទិយា វុយ្ហមានស្ស ករុណំ បរិទេវន្តស្ស បុរិសស្ស អដ្ដស្សរំ សុត្វា សយិតដ្ឋានតោ វុដ្ឋាយ នទីតីរំ គន្ត្វា មហាគង្គាយ មហតិ ឧទកោឃេ វត្តមានេ អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា ឱតរិត្វា សោតំ បច្ឆិន្ទិត្វា តំ បុរិសំ អត្តនោ បិដ្ឋិយំ អារោបេត្វា តីរំ បាបេត្វា សមស្សាសេត្វា ផលាផលាទីនិ ទត្វា បរិស្សមវិនោទនំ, បុន តំ អត្តនោ បិដ្ឋិំ អារោបេត្វា អរញ្ញតោ នីហរិត្វា មហាមគ្គេ ឱតារណំ, សរំ សន្នយ្ហិត្វា វិជ្ឈិស្សាមីតិ អភិមុខេ ឋិតស្ស រញ្ញោ និព្ភយេន ហុត្វា បដិមុខមេវ គន្ត្វា បឋមតរំ មនុស្សភាសាយ អាលបិត្វា មធុរបដិសន្ថារករណំ, មិត្តទុព្ភី បាបបុរិសំ ហន្តុកាមំ រាជានំ ធម្មកថំ កត្វា បុនបិ អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា មរណតោ បមោចនំ, តស្ស ច រញ្ញោ យថាបដិញ្ញំ ធនទាបនំ, រញ្ញា អត្តនោ វរេ ទីយមានេ តេន សព្ពសត្តានំ អភយទាបនំ, រាជានញ្ច ទេវិញ្ច បមុខំ កត្វា មហាជនស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា ទានាទីសុ បុញ្ញេសុ តេសំ បតិដ្ឋាបនំ, លទ្ធាភយានំ មិគានំ ឱវាទំ ទត្វា មនុស្សានំ សស្សខាទនតោ និវារណំ, បណ្ណសញ្ញាយ ច តស្ស យាវជ្ជកាលា ថាវរករណន្តិ ឯវមាទយោ មហាសត្តស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពាតិ.

រុរុមិគរាជចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.