៣. ចម្បេយ្យនាគចរិយាវណ្ណនា

២០. តតិយេ ចម្បេយ្យកោតិ អង្គមគធរដ្ឋានំ អន្តរេ ចម្បា នាម នទី, តស្សា ហេដ្ឋា នាគភវនម្បិ អវិទូរភវត្តា ចម្បា នាម, តត្ថ ជាតោ នាគរាជា ចម្បេយ្យកោ. តទាបិ ធម្មិកោ អាសិន្តិ តស្មិំ ចម្បេយ្យនាគរាជកាលេបិ អហំ ធម្មចារី អហោសិំ.

ពោធិសត្តោ ហិ តទា ចម្បានាគភវនេ និព្ពត្តិត្វា ចម្បេយ្យោ នាម នាគរាជា អហោសិ, មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ. សោ តត្ថ នាគរជ្ជំ ការេន្តោ ទេវរាជភោគសម្បត្តិសទិសឥស្សរិយសម្បត្តិំ អនុភវន្តោ បារមិបូរណស្ស អនោកាសភាវតោ ‘‘កិំ មេ ឥមាយ តិរច្ឆានយោនិយា, ឧបោសថវាសំ វសិត្វា ឥតោ មុច្ចិត្វា សម្មទេវ បារមិយោ បូរេស្សាមី’’តិ តតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ បាសាទេយេវ ឧបោសថកម្មំ ករោតិ. អលង្កតនាគមាណវិកា តស្ស សន្តិកំ អាគច្ឆន្តិ. សោ ‘‘ឥធ មេ សីលស្ស អន្តរាយោ ភវិស្សតី’’តិ បាសាទតោ និក្ខមិត្វា ឧយ្យានេ និសីទតិ. តត្រាបិ តា អាគច្ឆន្តិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥធ មេ សីលស្ស សំកិលេសោ ភវិស្សតិ, ឥតោ នាគភវនតោ និក្ខមិត្វា មនុស្សលោកំ គន្ត្វា ឧបោសថវាសំ វសិស្សាមី’’តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ឧបោសថទិវសេសុ នាគភវនា និក្ខមិត្វា ឯកស្ស បច្ចន្តគាមស្ស អវិទូរេ មគ្គសមីបេ វម្មិកមត្ថកេ ‘‘មម ចម្មាទីហិ អត្ថិកា ចម្មាទីនិ គណ្ហន្តុ, កីឡាសប្បំ វា កាតុកាមា កីឡាសប្បំ ករោន្តូ’’តិ សរីរំ ទានមុខេ វិស្សជ្ជេត្វា ភោគេ អាភុជិត្វា និបន្នោ ឧបោសថវាសំ វសតិ ចាតុទ្ទសិយំ បញ្ចទសិយញ្ច, បាដិបទេ នាគភវនំ គច្ឆតិ. តស្សេវំ ឧបោសថំ ករោន្តស្ស ទីឃោ អទ្ធា វីតិវត្តោ.

អថ ពោធិសត្តោ សុមនាយ នាម អត្តនោ អគ្គមហេសិយា ‘‘ទេវ, ត្វំ មនុស្សលោកំ គន្ត្វា ឧបោសថំ ឧបវសសិ, សោ ច សាសង្កោ សប្បដិភយោ’’តិ វុត្តោ មង្គលបោក្ខរណិតីរេ ឋត្វា ‘‘សចេ មំ, ភទ្ទេ, កោចិ បហរិត្វា កិលមេស្សតិ, ឥមិស្សា បោក្ខរណិយា ឧទកំ អាវិលំ ភវិស្សតិ. សចេ សុបណ្ណោ គណ្ហិស្សតិ, ឧទកំ បក្កុថិស្សតិ. សចេ អហិតុណ្ឌិកោ គណ្ហិស្សតិ, ឧទកំ លោហិតវណ្ណំ ភវិស្សតី’’តិ តីណិ និមិត្តានិ តស្សា អាចិក្ខិត្វា ចាតុទ្ទសីឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ នាគភវនា និក្ខមិត្វា តត្ថ គន្ត្វា វម្មិកមត្ថកេ និបជ្ជិ សរីរសោភាយ វម្មិកំ សោភយមានោ. សរីរញ្ហិស្ស រជតទាមំ វិយ សេតំ អហោសិ, មត្ថកោ រត្តកម្ពលគេណ្ឌុកោ វិយ, សរីរំ នង្គលសីសប្បមាណំ ភូរិទត្តកាលេ (ជា. ២.២២.៧៨៤ អាទយោ) បន ឩរុប្បមាណំ, សង្ខបាលកាលេ (ជា. ២.១៧.១៤៣ អាទយោ) ឯកទោណិកនាវប្បមាណំ.

តទា ឯកោ ពារាណសិមាណវោ តក្កសិលំ គន្ត្វា អលម្បាយនមន្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា តេន មគ្គេន អត្តនោ គាមំ គច្ឆន្តោ មហាសត្តំ ទិស្វា ‘‘កិំ មេ តុច្ឆហត្ថេន គាមំ គន្តុំ, ឥមំ នាគំ គហេត្វា គាមនិគមរាជធានីសុ កីឡាបេន្តោ ធនំ ឧប្បាទេត្វាវ គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទិព្ពោសធានិ គហេត្វា ទិព្ពមន្តំ បរិវត្តេត្វា តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ទិព្ពមន្តំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ មហាសត្តស្ស កណ្ណេសុ តត្តសលាកាបវេសនកាលោ វិយ អហោសិ, មត្ថកេ សិខរេន អភិមន្ថិយមានោ វិយ. សោ ‘‘កោ នុ ខោ ឯសោ’’តិ ភោគន្តរតោ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា ឱលោកេន្តោ អហិតុណ្ឌិកំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មម វិសំ ឧគ្គតេជំ, សចាហំ កុជ្ឈិត្វា នាសាវាតំ វិស្សជ្ជេស្សាមិ, ឯតស្ស សរីរំ ភុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរិស្សតិ, អថ មេ សីលំ ខណ្ឌំ ភវិស្សតិ, ន នំ ឱលោកេស្សាមី’’តិ. សោ អក្ខីនិ និម្មីលេត្វា សីសំ ភោគន្តរេ ឋបេសិ. អហិតុណ្ឌិកព្រាហ្មណោ ឱសធំ ខាទិត្វា មន្តំ បរិវត្តេត្វា ខេឡំ មហាសត្តស្ស សរីរេ ឱសិញ្ចិ. ឱសធានញ្ច មន្តស្ស ច អានុភាវេន ខេឡេន ផុដ្ឋផុដ្ឋដ្ឋានេ ផោដានំ ឧដ្ឋានកាលោ វិយ អហោសិ.

អថ សោ នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ទីឃសោ និបជ្ជាបេត្វា អជបទេន ទណ្ឌេន ឧប្បីឡេត្វា ទុព្ពលំ កត្វា សីសំ ទឡ្ហំ គហេត្វា និប្បីឡេសិ. មហាសត្តោ មុខំ វិវរិ. អថស្ស មុខេ ខេឡំ ឱសិញ្ចិត្វា ឱសធមន្តពលេន ទន្តេ ភិន្ទិ. មុខំ លោហិតស្ស បូរិ. មហាសត្តោ អត្តនោ សីលភេទភយេន ឯវរូបំ ទុក្ខំ អធិវាសេន្តោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ឱលោកនមត្តម្បិ នាកាសិ. សោបិ ‘‘នាគរាជានំ ទុព្ពលំ ករិស្សាមី’’តិ នង្គុដ្ឋតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋីនិ សំចុណ្ណយមានោ វិយ សកលសរីរំ មទ្ទិត្វា បដ្ដកវេឋនំ នាម វេឋេសិ, តន្តមជ្ជិតំ នាម មជ្ជិ, នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា ទុស្សបោថនំ នាម បោថេសិ. មហាសត្តស្ស សកលសរីរំ លោហិតមក្ខិតំ អហោសិ, សោ មហាវេទនំ អធិវាសេសិ.

អថស្ស ទុព្ពលភាវំ ញត្វា វល្លីហិ បេឡំ ករិត្វា តត្ថ នំ បក្ខិបិត្វា បច្ចន្តគាមំ នេត្វា មហាជនស្ស មជ្ឈេ កីឡាបេសិ. នីលាទីសុ វណ្ណេសុ វដ្ដចតុរស្សាទីសុ សណ្ឋានេសុ អណុំថូលាទីសុ បមាណេសុ យំ យំ ព្រាហ្មណោ ឥច្ឆតិ, មហាសត្តោ តំ តទេវ កត្វា នច្ចតិ, ផណសតម្បិ ផណសហស្សម្បិ ករោតិយេវ. មហាជនោ បសីទិត្វា ពហុធនមទាសិ. ឯកទិវសមេវ កហាបណសហស្សញ្ចេវ សហស្សគ្ឃនិកេ ច បរិក្ខារេ លភិ. ព្រាហ្មណោ អាទិតោវ ‘‘សហស្សំ លភិត្វា វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. តំ បន ធនំ លភិត្វា ‘‘បច្ចន្តគាមេយេវ តាវ មេ ឯត្តកំ ធនំ លទ្ធំ, រាជរាជមហាមត្តានំ ទស្សិតេ កីវ ពហុំ ធនំ លភិស្សាមី’’តិ សកដញ្ច សុខយានកញ្ច គហេត្វា សកដេ បរិក្ខារេ ឋបេត្វា សុខយានកេ និសិន្នោ ‘‘មហន្តេន បរិវារេន មហាសត្តំ គាមនិគមរាជធានីសុ កីឡាបេន្តោ ពារាណសិយំ ឧគ្គសេនរញ្ញោ សន្តិកេ កីឡាបេត្វា វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ អគមាសិ. សោ មណ្ឌូកេ មារេត្វា នាគរញ្ញោ ទេតិ. នាគរាជា ‘‘បុនប្បុនំ មំ និស្សាយ មារេស្សតី’’តិ ន ខាទតិ. អថស្ស មធុលាជេ អទាសិ. តេបិ ‘‘សចាហំ គោចរំ គណ្ហិស្សាមិ, អន្តោបេឡាយមេវ មរណំ ភវិស្សតី’’តិ ន ខាទតិ.

២១. ព្រាហ្មណោ មាសមត្តេន ពារាណសិំ បត្វា ទ្វារគាមកេ តំ កីឡាបេន្តោ ពហុធនំ លភិ. រាជាបិ នំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អម្ហាកម្បិ កីឡាបេហី’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, ទេវ, ស្វេ បន្នរសេ តុម្ហាកំ កីឡាបេស្សាមី’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ស្វេ នាគរាជា រាជង្គណេ នច្ចិស្សតិ, មហាជនោ សន្និបតិត្វា បស្សតូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា បុនទិវសេ រាជង្គណំ អលង្ការាបេត្វា ព្រាហ្មណំ បក្កោសាបេសិ. សោ រតនបេឡាយ មហាសត្តំ នេត្វា វិចិត្តត្ថរេ បេឡំ ឋបេត្វា និសីទិ. រាជាបិ បាសាទា ឱរុយ្ហ មហាជនបរិវុតោ រាជាសនេ និសីទិ. ព្រាហ្មណោ មហាសត្តំ នីហរិត្វា នច្ចាបេសិ. មហាសត្តោ តេន ចិន្តិតចិន្តិតាការំ ទស្សេសិ. មហាជនោ សកភាវេន សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ. ចេលុក្ខេបសហស្សានិ បវត្តន្តិ. ពោធិសត្តស្ស ឧបរិ រតនវស្សំ វស្សិ. តេន វុត្តំ ‘‘តទាបិ មំ ធម្មចារិ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ តទាបីតិ យទាហំ ចម្បេយ្យកោ នាគរាជា ហោមិ, តទាបិ. ធម្មចារិន្តិ ទសកុសលកម្មបថធម្មំ ឯវ ចរតិ, ន អណុមត្តម្បិ អធម្មន្តិ ធម្មចារី. ឧបវុដ្ឋឧបោសថន្តិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតស្ស អរិយុបោសថសីលស្ស រក្ខណវសេន ឧបវសិតឧបោសថំ. រាជទ្វារម្ហិ កីឡតីតិ ពារាណសិយំ ឧគ្គសេនរញ្ញោ គេហទ្វារេ កីឡាបេតិ.

២២. យំ យំ សោ វណ្ណំ ចិន្តយីតិ សោ អហិតុណ្ឌិកព្រាហ្មណោ ‘‘យំ យំ នីលាទិវណ្ណំ ហោតូ’’តិ ចិន្តេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘នីលំ វ បីតលោហិត’’ន្តិ. តត្ថ នីលំ វាតិ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ, គាថាសុខត្ថំ រស្សំ កត្វា វុត្តោ, តេន វាសទ្ទេន វុត្តាវសិដ្ឋំ ឱទាតាទិវណ្ណវិសេសញ្ចេវ វដ្ដាទិសណ្ឋានវិសេសញ្ច អណុំថូលាទិបមាណវិសេសញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តស្ស ចិត្តានុវត្តន្តោតិ តស្ស អហិតុណ្ឌិកស្ស ចិត្តំ អនុវត្តន្តោ. ចិន្តិតសន្និភោតិ តេន ចិន្តិតចិន្តិតាការេន បេក្ខជនស្ស ឧបដ្ឋហាមីតិ ទស្សេតិ.

២៣. ន កេវលញ្ច តេន ចិន្តិតាការទស្សនំ ឯវ មយ្ហំ អានុភាវោ. អបិ ច ថលំ ករេយ្យមុទកំ, ឧទកម្បិ ថលំ ករេតិ ថលំ មហាបថវិំ គហេត្វា ឧទកំ, ឧទកម្បិ គហេត្វា បថវិំ កាតុំ សក្កុណេយ្យំ ឯវំ មហានុភាវោ ច. យទិហំ តស្ស កុប្បេយ្យន្តិ តស្ស អហិតុណ្ឌិកស្ស អហំ យទិ កុជ្ឈេយ្យំ. ខណេន ឆារិកំ ករេតិ កោធុប្បាទក្ខណេ ឯវ ភស្មំ ករេយ្យំ.

២៤. ឯវំ ភគវា តទា អត្តនោ ឧប្បជ្ជនកានត្ថបដិពាហនេ សមត្ថតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យេន អធិប្បាយេន តំ បដិពាហនំ ន កតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យទិ ចិត្តវសី ហេស្ស’’ន្តិអាទិមាហ.

តស្សត្ថោ – ‘‘អយំ អហិតុណ្ឌិកោ មំ អតិវិយ ពាធតិ, ន មេ អានុភាវំ ជានាតិ, ហន្ទស្ស មេ អានុភាវំ ទស្សេស្សាមី’’តិ កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនមត្តេនាបិ យទិ ចិត្តវសី អភវិស្សំ, អថ សោ ភុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរិស្សតិ. អហំ យថាសមាទិន្នតោ បរិហាយិស្សាមិ សីលតោ. តថា ច សតិ សីលេន បរិហីនស្ស ខណ្ឌិតសីលស្ស យ្វាយំ មយា ទីបង្ករទសពលស្ស បាទមូលតោ បដ្ឋាយ អភិបត្ថិតោ, ឧត្តមត្ថោ ពុទ្ធភាវោ សោ ន សិជ្ឈតិ.

២៥. កាមំ ភិជ្ជតុយំ កាយោតិ អយំ ចាតុមហាភូតិកោ ឱទនកុម្មាសូបចយោ អនិច្ចុច្ឆាទនបរិមទ្ទនភេទនវិទ្ធំសនធម្មោ កាយោ កិញ្ចាបិ ភិជ្ជតុ វិនស្សតុ, ឥធេវ ឥមស្មិំ ឯវ ឋានេ មហាវាតេ ខិត្តភុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរីយតុ, នេវ សីលំ បភិន្ទេយ្យំ, វិកិរន្តេ ភុសំ វិយាតិ សីលំ បន ឧត្តមត្ថសិទ្ធិយា ហេតុភូតំ ឥមស្មិំ កឡេវរេ ភុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរន្តេបិ នេវ ភិន្ទេយ្យំ, កាយជីវិតេសុ និរបេក្ខោ ហុត្វា សីលបារមិំយេវ បូរេមីតិ ចិន្តេត្វា តំ តាទិសំ ទុក្ខំ តទា អធិវាសេសិន្តិ ទស្សេតិ.

អថ មហាសត្តស្ស បន អហិតុណ្ឌិកហត្ថគតស្ស មាសោ បរិបូរិ, ឯត្តកំ កាលំ និរាហារោវ អហោសិ. សុមនា ‘‘អតិចិរាយតិ មេ សាមិកោ, កោ នុ ខោ បវត្តី’’តិ បោក្ខរណិំ ឱលោកេន្តី លោហិតវណ្ណំ ឧទកំ ទិស្វា ‘‘អហិតុណ្ឌិកេន គហិតោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា នាគភវនា និក្ខមិត្វា វម្មិកសន្តិកំ គន្ត្វា មហាសត្តស្ស គហិតដ្ឋានំ កិលមិតដ្ឋានញ្ច ទិស្វា រោទិត្វា កន្ទិត្វា បច្ចន្តគាមំ គន្ត្វា បុច្ឆិត្វា តំ បវត្តិំ សុត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា រាជទ្វារេ អាកាសេ រោទមានា អដ្ឋាសិ. មហាសត្តោ នច្ចន្តោវ អាកាសំ ឧល្លោកេន្តោ តំ ទិស្វា លជ្ជិតោ បេឡំ បវិសិត្វា និបជ្ជិ.

រាជា តស្ស បេឡំ បវិដ្ឋកាលេ ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ តំ អាកាសេ ឋិតំ ទិស្វា ‘‘កា នុ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា តស្សា នាគកញ្ញាភាវំ សុត្វា ‘‘និស្សំសយំ ខោ នាគរាជា ឥមំ ទិស្វា លជ្ជិតោ បេឡំ បវិដ្ឋោ, អយញ្ច យថាទស្សិតោ ឥទ្ធានុភាវោ នាគរាជស្សេវ, ន អហិតុណ្ឌិកស្សា’’តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ‘‘ឯវំ មហានុភាវោ អយំ នាគរាជា, កថំ នាម ឥមស្ស ហត្ថំ គតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អយំ ធម្មចារី សីលវា នាគរាជា, ចាតុទ្ទសីបន្នរសីសុ ឧបោសថំ ឧបវសន្តោ អត្តនោ សរីរំ ទានមុខេ និយ្យាតេត្វា មហាមគ្គសមីបេ វម្មិកមត្ថកេ និបជ្ជតិ, តត្ថាយមេតេន គហិតោ, ឥមស្ស ទេវច្ឆរាបដិភាគា អនេកសហស្សា ឥត្ថិយោ, ទេវលោកសម្បត្តិសទិសា នាគភវនសម្បត្តិ, អយំ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ សកលបថវិំ បរិវត្តេតុំ សមត្ថោ, កេវលំ ‘សីលំ មេ ភិជ្ជិស្សតី’តិ ឯវរូបំ វិប្បការំ ទុក្ខញ្ច អនុភោតី’’តិ ច សុត្វា សំវេគប្បត្តោ តាវទេវ តស្ស អហិតុណ្ឌិកស្ស ព្រាហ្មណស្ស ពហុំ ធនំ មហន្តញ្ច យសំ ឥស្សរិយញ្ច ទត្វា – ‘‘ហន្ទ, ភោ, ឥមំ នាគរាជានំ វិស្សជ្ជេហី’’តិ វិស្សជ្ជាបេសិ.

មហាសត្តោ នាគវណ្ណំ អន្តរធាបេត្វា មាណវកវណ្ណេន ទេវកុមារោ វិយ អដ្ឋាសិ. សុមនាបិ អាកាសតោ ឱតរិត្វា តស្ស សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. នាគរាជា រញ្ញោ អញ្ជលិំ កត្វា ‘‘ឯហិ, មហារាជ, មយ្ហំ និវេសនំ បស្សិតុំ អាគច្ឆាហី’’តិ យាចិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘មុត្តោ ចម្បេយ្យកោ នាគោ, រាជានំ ឯតទព្រវិ;

‘នមោ តេ កាសិរាជត្ថុ, នមោ តេ កាសិវឌ្ឍន;

អញ្ជលិំ តេ បគ្គណ្ហាមិ, បស្សេយ្យំ មេ និវេសន’’ន្តិ.

អថ រាជា តស្ស នាគភវនគមនំ អនុជានិ. មហាសត្តោ តំ សបរិសំ គហេត្វា នាគភវនំ នេត្វា អត្តនោ ឥស្សរិយសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា កតិបាហំ តត្ថ វសាបេត្វា ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘សព្ពា រាជបរិសា យាវទិច្ឆកំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិកំ ធនំ គណ្ហតូ’’តិ. រញ្ញោ ច អនេកេហិ សកដសតេហិ ធនំ បេសេសិ. ‘‘មហារាជ, រញ្ញា នាម ទានំ ទាតព្ពំ, សីលំ រក្ខិតព្ពំ, ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តិ សព្ពត្ថ សំវិទហិតព្ពា’’តិ ទសហិ រាជធម្មកថាហិ ឱវទិត្វា វិស្សជ្ជេសិ. រាជា មហន្តេន យសេន នាគភវនា និក្ខមិត្វា ពារាណសិមេវ គតោ. តតោ បដ្ឋាយ កិរ ជម្ពុទីបតលេ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ជាតំ. មហាសត្តោ សីលានិ រក្ខិត្វា អន្វទ្ធមាសំ ឧបោសថកម្មំ កត្វា សបរិសោ សគ្គបុរំ បូរេសិ.

តទា អហិតុណ្ឌិកោ ទេវទត្តោ អហោសិ, សុមនា រាហុលមាតា, ឧគ្គសេនោ សារិបុត្តត្ថេរោ, ចម្បេយ្យកោ នាគរាជា លោកនាថោ.

តស្ស ឥធាបិ យថារហំ សេសបារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. ឥធ ពោធិសត្តស្ស អច្ឆរិយានុភាវា ហេដ្ឋា វុត្តនយា ឯវាតិ.

ចម្បេយ្យនាគចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.