២. ភូរិទត្តចរិយាវណ្ណនា

១១. ទុតិយេ ភូរិទត្តោតិ ភូរិសមទត្តោ. ទត្តោតិ ហិ តទា ពោធិសត្តស្ស មាតាបិតូហិ កតំ នាមំ. យស្មា បនេសោ នាគភវនេ វិរូបក្ខមហារាជភវនេ តាវតិំសភវនេ ច ឧប្បន្នេ បញ្ហេ សម្មទេវ វិនិច្ឆិនាតិ, ឯកទិវសញ្ច វិរូបក្ខមហារាជេ នាគបរិសាយ សទ្ធិំ តិទសបុរំ គន្ត្វា សក្កំ បរិវារេត្វា និសិន្នេ ទេវានមន្តរេ បញ្ហោ សមុដ្ឋាសិ. តំ កោចិ កថេតុំ នាសក្ខិ. សក្កេន បន អនុញ្ញាតោ បល្លង្កវរគតោ ហុត្វា មហាសត្តោវ កថេសិ. អថ នំ ទេវរាជា ទិព្ពគន្ធបុប្ផេហិ បូជេត្វា ‘‘ទត្ត, ត្វំ បថវិសមាយ វិបុលាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ ឥតោ បដ្ឋាយ ភូរិទត្តោ នាមា’’តិ អាហ. ភូរីតិ ហិ បថវិយា នាមំ, តស្មា ភូរិសមតាយ ភូតេ អត្ថេ រមតីតិ ច ភូរិសង្ខាតាយ មហតិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា មហាសត្តោ ‘‘ភូរិទត្តោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. មហតិយា បន នាគិទ្ធិយា សមន្នាគតត្តា មហិទ្ធិកោ ចាតិ.

អតីតេ ហិ ឥមស្មិំយេវ កប្បេ ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តោ បិតរា រដ្ឋតោ បព្ពាជិតោ វនេ វសន្តោ អញ្ញតរាយ នាគមាណវិកាយ សំវាសំ កប្បេសិ. តេសំ សំវាសមន្វាយ ទ្វេ ទារកា ជាយិំសុ – បុត្តោ ច ធីតា ច. បុត្តស្ស ‘‘សាគរព្រហ្មទត្តោ’’តិ នាមំ ករិំសុ ធីតាយ ‘‘សមុទ្ទជា’’តិ. សោ អបរភាគេ បិតុ អច្ចយេន ពារាណសិំ គន្ត្វា រជ្ជំ ការេសិ. អថ ធតរដ្ឋោ នាម នាគរាជា បញ្ចយោជនសតិកេ នាគភវនេ នាគរជ្ជំ ការេន្តោ តំ អភូតវាទិកេន ចិត្តចូឡេន នាម កច្ឆបេន ‘‘ពារាណសិរាជា អត្តនោ ធីតរំ តុយ្ហំ ទាតុកាមោ, សា ខោ បន រាជធីតា សមុទ្ទជា នាម អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា ចា’’តិ កថិតំ សុត្វា ធតរដ្ឋោ ចត្តារោ នាគមាណវកេ បេសេត្វា តំ ទាតុំ អនិច្ឆន្តំ នាគវិភិំសិកាយ ភិំសាបេត្វា ‘‘ទម្មី’’តិ វុត្តេ មហន្តំ បណ្ណាការំ បេសេត្វា មហតិយា នាគិទ្ធិយា មហន្តេន បរិវារេន តស្ស ធីតរំ នាគភវនំ នេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ.

សា អបរភាគេ ធតរដ្ឋំ បដិច្ច សុទស្សនោ, ទត្តោ, សុភោគោ, អរិដ្ឋោតិ ចត្តារោ បុត្តេ បដិលភិ. តេសុ ទត្តោ ពោធិសត្តោ, សោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ សក្កេន តុដ្ឋចិត្តេន ‘‘ភូរិទត្តោ’’តិ គហិតនាមត្តា ‘‘ភូរិទត្តោ’’ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. អថ នេសំ បិតា យោជនសតិកំ យោជនសតិកំ រជ្ជំ ភាជេត្វា អទាសិ. មហន្តោ យសោ អហោសិ. សោឡសសោឡសនាគកញ្ញាសហស្សានិ បរិវារយិំសុ. បិតុបិ ឯកយោជនសតមេវ រជ្ជំ អហោសិ. តយោ បុត្តា មាសេ មាសេ មាតាបិតរោ បស្សិតុំ អាគច្ឆន្តិ, ពោធិសត្តោ បន អន្វទ្ធមាសំ អាគច្ឆតិ.

សោ ឯកទិវសំ វិរូបក្ខមហារាជេន សទ្ធិំ សក្កស្ស ឧបដ្ឋានំ គតោ វេជយន្តបាសាទំ សុធម្មទេវសភំ បារិច្ឆត្តកកោវិឡារំ បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ទេវច្ឆរាបរិវារំ អតិមនោហរំ សក្កសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘ឯត្តកមត្តម្បិ នាគត្តភាវេ ឋិតស្ស ទុល្លភំ, កុតោ សម្មាសម្ពោធី’’តិ នាគត្តភាវំ ជិគុច្ឆិត្វា ‘‘នាគភវនំ គន្ត្វា ឧបោសថវាសំ វសិត្វា សីលមេវ បគ្គណ្ហិស្សាមិ, តំ ពោធិបរិបាចនំ ហោតិ, ឥមស្មិំ ទេវលោកេ ឧប្បត្តិការណំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា នាគភវនំ គន្ត្វា មាតាបិតរោ អាហ – ‘‘អម្មតាតា, អហំ ឧបោសថកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ. តេហិ ‘‘ឥធេវ ឧបោសថំ ឧបវសាហិ, ពហិគតានំ នាគានំ មហន្តំ ភយ’’ន្តិ វុត្តេ ឯកវារំ តថា កត្វា នាគកញ្ញាហិ ឧបទ្ទុតោ បុនវារេ មាតាបិតូនំ អនារោចេត្វា អត្តនោ ភរិយំ អាមន្តេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, អហំ មនុស្សលោកំ គន្ត្វា យមុនាតីរេ មហានិគ្រោធរុក្ខោ អត្ថិ តស្ស អវិទូរេ វម្មិកមត្ថកេ ភោគេ អាភុជិត្វា ចតុរង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ និបជ្ជិត្វា ‘‘ឧបោសថកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ នាគភវនតោ និក្ខមិត្វា តថា ករោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិរូបក្ខេន មហារញ្ញា, ទេវលោកមគញ្ឆហ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ វិរូបក្ខេន មហារញ្ញាតិ វិរូបក្ខេន នាម នាគាធិបតិមហារាជេន. ទេវលោកន្តិ តាវតិំសទេវលោកំ. អគញ្ឆហន្តិ អគញ្ឆិំ, ឧបសង្កមិំ អហំ.

១២. តត្ថាតិ តស្មិំ ទេវលោកេ. បស្សិំ ត្វាហន្តិ អទ្ទក្ខិំ អហំ តុ-សទ្ទោ និបាតមត្តោ. ឯកន្តំ សុខសមប្បិតេតិ ឯកន្តំ អច្ចន្តមេវ សុខេន សមង្គីភូតេ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឆ ផស្សាយតនិកា នាម សគ្គា. យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ សុខា សគ្គា’’តិ (ម. និ. ៣.២៥៥) ច. តំសគ្គគមនត្ថាយាតិ តស្មិំ សគ្គស្មិំ ឧប្បត្តិវសេន គមនត្ថាយ. សីលព្ពតន្តិ សីលសង្ខាតំ វតំ. អថ វា សីលព្ពតន្តិ ឧបោសថសីលញ្ចេវ ‘‘មម ចម្មំ ចម្មត្ថិកា ហរន្តូ’’តិអាទិនា អត្តនោ សរីរាវយវបរិច្ចាគសមាទិយនសង្ខាតំ វតញ្ច.

១៣. សរីរកិច្ចន្តិ មុខធោវនាទិសរីរបដិជគ្គនំ. ភុត្វា យាបនមត្តកន្តិ ឥន្ទ្រិយានិ និព្ពិសេវនានិ កាតុំ សរីរដ្ឋិតិមត្តកំ អាហារំ អាហរិត្វា. ចតុរោ អង្គេតិ ចត្តារិ អង្គានិ. អធិដ្ឋាយាតិ អធិដ្ឋហិត្វា. សេមីតិ សយាមិ.

១៤. ឆវិយាតិអាទិ តេសំ ចតុន្នំ អង្គានំ ទស្សនំ. តត្ថ ច ឆវិចម្មានំ វិស្សជ្ជនំ ឯកំ អង្គំ, សេសានិ ឯកេកមេវ, មំសគ្គហណេនេវ ចេត្ថ រុធិរម្បិ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯតេនាតិ ឯតេហិ. ហរាតុ សោតិ យស្ស ឯតេហិ ឆវិអាទីហិ ករណីយំ អត្ថិ, តស្ស មយា ទិន្នមេវេតំ. សព្ពំ សោ ហរតូតិ អត្តនោ អត្តភាវេ អនបេក្ខបវារណំ បវារេតិ.

ឯវំ មហាសត្តស្ស ឥមិនា និយាមេនេវ អន្វទ្ធមាសំ ឧបោសថកម្មំ ករោន្តស្ស ទីឃោ អទ្ធា វីតិវត្តោ. ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ ឯកទិវសំ អញ្ញតរោ នេសាទព្រាហ្មណោ សោមទត្តេន នាម អត្តនោ បុត្តេន សហ តំ ឋានំ បត្វា អរុណុគ្គមនសមយេ នាគកញ្ញាហិ បរិវារិយមានំ មហាសត្តំ ទិស្វា តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. តាវទេវ នាគកញ្ញាយោ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា នាគភវនមេវ គតា. ព្រាហ្មណោ មហាសត្តំ បុច្ឆិ – ‘‘កោ នុ ខោ ត្វំ, មារិស, ទេវោ វា យក្ខោ វា នាគោ វា’’តិ? ពោធិសត្តោ យថាភូតំ អត្តានំ អាវិ កត្វា សចាយំ ឥតោ គច្ឆេយ្យ, ឥធ មេ វាសំ មហាជនស្ស បាកដំ ករេយ្យ, តេន មេ ឧបោសថវាសស្ស អន្តរាយោបិ សិយា. យំនូនាហំ ឥតោ ឥមំ នាគភវនំ នេត្វា មហតិយា សម្បត្តិយា យោជេយ្យំ. ឯវាយំ តត្ថេវ អភិរមិស្សតិ, តេន មេ ឧបោសថកម្មំ អទ្ធនិយំ សិយាតិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ព្រាហ្មណ, មហន្តំ តេ យសំ ទស្សាមិ, រមណីយំ នាគភវនំ, ឯហិ តត្ថ គច្ឆាមា’’តិ. សាមិ, បុត្តោ មេ អត្ថិ, តស្មិំ អាគច្ឆន្តេ អាគមិស្សាមីតិ. គច្ឆ, ព្រាហ្មណ, បុត្តំ អានេហីតិ. ព្រាហ្មណោ គន្ត្វា បុត្តស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា តំ អានេសិ. មហាសត្តោ តេ ឧភោបិ អាទាយ អត្តនោ អានុភាវេន នាគភវនំ អានេសិ. តេសំ តត្ថ ទិព្ពោ អត្តភាវោ បាតុភវិ. អថ តេសំ មហាសត្តោ ទិព្ពសម្បត្តិំ ទត្វា ចត្តារិ ចត្តារិ នាគកញ្ញាសតានិ អទាសិ. តេ មហតិំ សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ.

ពោធិសត្តោបិ អប្បមត្តោ ឧបោសថកម្មំ ករោតិ. អន្វទ្ធមាសំ មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា ធម្មកថំ កថេត្វា តតោ ច ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អារោគ្យំ បុច្ឆិត្វា ‘‘យេន តេ អត្ថោ, តំ វទេយ្យាសី’’តិ អាបុច្ឆិត្វា ‘‘អនុក្កណ្ឋមានោ អភិរមា’’តិ វត្វា សោមទត្តេនបិ សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា អត្តនោ និវេសនំ គច្ឆតិ. ព្រាហ្មណោ សំវច្ឆរំ តត្ថ វសិត្វា មន្ទបុញ្ញតាយ ឧក្កណ្ឋិត្វា អនិច្ឆមានម្បិ បុត្តំ គហេត្វា ពោធិសត្តំ អាបុច្ឆិត្វា តេន ទីយមានំ ពហុំ ធនំ សព្ពកាមទទំ មណិរតនម្បិ អលក្ខិកតាយ អគ្គហេត្វា ‘‘មនុស្សលោកំ គន្ត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាហ. មហាសត្តោ នាគមាណវកេ អាណាបេត្វា តំ សបុត្តកំ មនុស្សលោកំ បាបេសិ. តេ ឧភោបិ ទិព្ពាភរណានិ ទិព្ពវត្ថានិ ច ឱមុញ្ចិត្វា ន្ហាយិតុំ ឯកំ បោក្ខរណិំ ឱតរិំសុ, តស្មិំ ខណេ តានិ អន្តរធាយិត្វា នាគភវនមេវ អគមំសុ. អថ បឋមនិវត្ថកាសាវបិលោតិកាវ សរីរេ បដិមុញ្ចិ, ធនុសរសត្តិយោ គហេត្វា អរញ្ញំ គន្ត្វា មិគេ វធិត្វា បុរិមនិយាមេនេវ ជីវិកំ កប្បេសុំ.

តេន ច សមយេន អញ្ញតរោ តាបសោ សុបណ្ណរាជតោ លទ្ធំ អលម្បាយនមន្តំ តស្ស អនុច្ឆវិកានិ ឱសធានិ មន្តូបចារញ្ច អត្តានំ ឧបដ្ឋហន្តស្ស អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស អទាសិ. សោ ‘‘លទ្ធោ មេ ជីវិកូបាយោ’’តិ កតិបាហំ វសិត្វា តាបសំ អាបុច្ឆិត្វា បក្កមន្តោ អនុបុព្ពេន យមុនាតីរំ បត្វា តំ មន្តំ សជ្ឈាយន្តោ មហាមគ្គេន គច្ឆតិ. តទា ពោធិសត្តស្ស ភវនតោ តស្ស បរិចារិកា នាគមាណវិកា តំ សព្ពកាមទទំ មណិរតនំ អាទាយ យមុនាតីរេ វាលុការាសិមត្ថកេ ឋបេត្វា តស្សោភាសេន រត្តិយំ កីឡិត្វា អរុណុគ្គមនេ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស មន្តសទ្ទំ សុត្វា ‘‘សុបណ្ណោ’’តិ សញ្ញាយ ភយតជ្ជិតា មណិរតនំ អគ្គហេត្វា បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា នាគភវនំ អគមំសុ.

ព្រាហ្មណោ តំ មណិរតនំ អាទាយ បាយាសិ. តស្មិំ ខណេ សោ នេសាទព្រាហ្មណោ បុត្តេន សទ្ធិំ មិគវធាយ អរញ្ញំ គច្ឆន្តោ តស្ស ហត្ថេ តំ មណិរតនំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ ភូរិទត្តស្ស សព្ពកាមទទំ មណិរតន’’ន្តិ សញ្ជានិត្វា តំ គណ្ហិតុកាមោ តេន សទ្ធិំ អល្លាបសល្លាបំ កត្វា មន្តវាទិភាវំ ជានិត្វា ឯវមាហ – ‘‘សចេ មេ ត្វំ ឥមំ មណិរតនំ ទស្សសិ, ឯវាហំ តេ មហានុភាវំ នាគំ ទស្សេស្សាមិ, យំ ត្វំ គហេត្វា គាមនិគមរាជធានិយោ ចរន្តោ ពហុធនំ លច្ឆសី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ទស្សេត្វា គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ តំ អាទាយ ពោធិសត្តំ ឧបោសថករណដ្ឋានេ វម្មិកមត្ថកេ ភោគេ អាភុជិត្វា និបន្នំ អវិទូរេ ឋិតោ ហត្ថំ បសារេត្វា ទស្សេសិ.

មហាសត្តោ តំ នេសាទំ ទិស្វា ‘‘អយំ ឧបោសថស្ស មេ អន្តរាយំ ករេយ្យាតិ នាគភវនំ នេត្វា មហាសម្បត្តិយំ បតិដ្ឋាបិតោបិ ន ឥច្ឆិ. តតោ អបក្កមិត្វា សយំ គន្តុកាមោ មយា ទីយមានម្បិ មណិរតនំ គណ្ហិតុំ ន ឥច្ឆិ. ឥទានិ បន អហិគុណ្ឌិកំ គហេត្វា អាគច្ឆតិ. សចាហំ ឥមស្ស មិត្តទុព្ភិនោ កុជ្ឈេយ្យំ, សីលំ មេ ខណ្ឌំ ភវិស្សតិ. មយា ខោ បន បឋមំយេវ ចតុរង្គសមន្នាគតោ ឧបោសថោ អធិដ្ឋិតោ, សោ យថាធិដ្ឋិតោវ ហោតុ. អលម្បាយនោ មំ ឆិន្ទតុ វា មា វា, នេវស្ស កុជ្ឈិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អក្ខីនិ និម្មីលេត្វា អធិដ្ឋានបារមិំ បុរេចារិកំ កត្វា ភោគន្តរេ សីសំ បក្ខិបិត្វា និច្ចលោវ ហុត្វា និបជ្ជិ. នេសាទព្រាហ្មណោបិ ‘‘ភោ អលម្បាយន, ឥមំ នាគំ គណ្ហ, មណិំ មេ ទេហី’’តិ អាហ. អលម្បាយនោ នាគំ ទិស្វា តុដ្ឋោ មណិំ កិស្មិញ្ចិ អគណេត្វា ‘‘គណ្ហ, ព្រាហ្មណា’’តិ ហត្ថេ ខិបិ. សោ តស្ស ហត្ថតោ ភស្សិត្វា បថវិយំ បតិតមត្តោវ បថវិំ បវិសិត្វា នាគភវនមេវ គតោ. នេសាទព្រាហ្មណោ មណិរតនតោ ភូរិទត្តេន សទ្ធិំ មិត្តភាវតោ ច បរិហាយិត្វា និប្បច្ចយោវ បក្កន្តោ.

១៥. អលម្បាយនោបិ មហានុភាវេហិ ឱសធេហិ អត្តនោ សរីរំ មក្ខេត្វា ថោកំ ខាទិត្វា ខេឡំ អត្តនោ កាយស្មិំ បរិភាវេត្វា ទិព្ពមន្តំ ជប្បន្តោ ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា សីសេ ទឡ្ហំ គណ្ហន្តោ មុខមស្ស វិវរិត្វា ឱសធំ ខាទិត្វា មុខេ សហខេឡំ ឱសិញ្ចិ. សុចិជាតិកោ មហាសត្តោ សីលភេទភយេន អកុជ្ឈិត្វា អក្ខីនិ ន ឧម្មីលេសិ. អថ នំ ឱសធមន្តពលេន នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា ហេដ្ឋា សីសំ កត្វា សញ្ចាលេត្វា គហិតគោចរំ ឆឌ្ឌាបេត្វា ភូមិយំ ទីឃសោ និបជ្ជាបេត្វា មសូរកំ មទ្ទន្តោ វិយ ហត្ថេហិ បរិមទ្ទិ. អដ្ឋីនិ ចុណ្ណិយមានានិ វិយ អហេសុំ.

បុន នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា ទុស្សំ បោថេន្តោ វិយ បោថេសិ. មហាសត្តោ ឯវរូបំ ទុក្ខំ អនុភោន្តោបិ នេវ កុជ្ឈិត្ថ. អញ្ញទត្ថុ អត្តនោ សីលមេវ អាវជ្ជេសិ. ឥតិ សោ មហាសត្តំ ទុព្ពលំ កត្វា វល្លីហិ បេឡំ សជ្ជេត្វា មហាសត្តំ តត្ថ បក្ខិបិ. សរីរំ បនស្ស មហន្តំ តត្ថ ន បវិសតិ. អថ នំ បណ្ហិយា កោដ្ដេន្តោ បវេសេត្វា បេឡំ អាទាយ ឯកំ គាមំ គន្ត្វា គាមមជ្ឈេ ឱតារេត្វា ‘‘នាគស្ស នច្ចំ ទដ្ឋុកាមា អាគច្ឆន្តូ’’តិ សទ្ទមកាសិ. សកលគាមវាសិនោ សន្និបតិំសុ. តស្មិំ ខណេ អលម្បាយនោ ‘‘និក្ខម មហានាគា’’តិ អាហ. មហាសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អជ្ជ មយា បរិសំ តោសេន្តេន កីឡិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អលម្បាយនោ ពហុធនំ លភិត្វា តុដ្ឋោ មំ វិស្សជ្ជេស្សតិ, យំ យំ ឯស មំ ការេតិ, តំ តំ ករិស្សាមី’’តិ.

អថ នំ សោ បេឡតោ និក្ខមន្តំ ‘‘មហា ហោហី’’តិ អាហ, សោ មហា អហោសិ. ‘‘ខុទ្ទកោ វដ្ដោ វិផណោ ឯកផណោ ទ្វិផណោ យាវ សហស្សផណោ ឧច្ចោ នីចោ ទិស្សមានកាយោ អទិស្សមានកាយោ ទិស្សមានឧបឌ្ឍកាយោ នីលោ បីតោ លោហិតោ ឱទាតោ មញ្ជិដ្ឋោ ហោហិ, ធូមំ វិស្សជ្ជេហិ, ជាលសិខំ ឧទកញ្ច វិស្សជ្ជេហី’’តិ វុត្តេ តេន វុត្តំ តំ តំ អាការំ និម្មិនិត្វា នច្ចំ ទស្សេសិ. តំ ទិស្វា មនុស្សា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ពហុំ ហិរញ្ញសុវណ្ណវត្ថាលង្ការាទិំ អទំសុ. ឥតិ តស្មិំ គាមេ សតសហស្សមត្តំ លភិ. សោ កិញ្ចាបិ មហាសត្តំ គណ្ហន្តោ ‘‘សហស្សំ លភិត្វា តំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ អាហ. តំ បន ធនំ លភិត្វា ‘‘គាមកេបិ តាវ មយា ឯត្តកំ ធនំ លទ្ធំ, នគរេ កិរ ពហុធនំ លភិស្សាមី’’តិ ធនលោភេន ន មុញ្ចិ.

សោ តស្មិំ គាមេ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា រតនមយំ បេឡំ ការេត្វា តត្ថ មហាសត្តំ បក្ខិបិត្វា សុខយានកំ អារុយ្ហ មហន្តេន បរិវារេន គាមនិគមរាជធានីសុ តំ កីឡាបេត្វា ពារាណសិំ បាបុណិ, នាគរាជស្ស មធុលាជំ ទេតិ, អពទ្ធសត្តុញ្ច ទេតិ. សោ គោចរំ ន គណ្ហិ អវិស្សជ្ជនភយេន. គោចរំ អគណ្ហន្តម្បិ ច នំ ចត្តារោ នគរទ្វារេ អាទិំ កត្វា តត្ថ តត្ថ មាសមត្តំ កីឡាបេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សំសិតោ អកតញ្ញុនា’’តិអាទិ.

តត្ថ សំសិតោតិ ឯសោ នាគោ អមុកស្ស និគ្រោធរុក្ខស្ស សមីបេ វម្មិកមត្ថកេ សយិតោតិ ឯវំ ឋានំ ទស្សេត្វា កថិតោ. អកតញ្ញុនាតិ អត្តនា កតំ ឧបការំ អជានន្តេន មិត្តទុព្ភិនា នេសាទព្រាហ្មណេនាតិ អធិប្បាយោ. អលម្បាយនោតិ អលម្បាយនវិជ្ជាបរិជប្បនេន ‘‘អលម្បាយនោ’’តិ ឯវំ លទ្ធនាមោ អហិតុណ្ឌិកព្រាហ្មណោ. មមគ្គហីតិ មំ អគ្គហេសិ. កីឡេតិ មំ តហិំ តហិន្តិ តត្ថ តត្ថ គាមនិគមរាជធានីសុ អត្តនោ ជីវិកត្ថំ មំ កីឡាបេតិ.

១៧. តិណតោបិ លហុកោ មមាតិ អត្តនោ ជីវិតបរិច្ចាគោ តិណសលាកបរិច្ចាគតោបិ លហុកោ ហុត្វា មម ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. បថវីឧប្បតនំ វិយាតិ សីលវីតិក្កមោ បន ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលាយ មហាបថវិយា បរិវត្តនំ វិយ តតោបិ តំ ភារិយតរំ ហុត្វា មយ្ហំ ឧបដ្ឋាតីតិ ទស្សេតិ.

១៨. និរន្តរំ ជាតិសតន្តិ មម ជាតីនំ អនេកសតម្បិ អនេកសតាសុបិ ជាតីសុ និរន្តរមេវ សីលស្ស អវីតិក្កមនហេតុ. មម ជីវិតំ ចជេយ្យំ ចជិតុំ សក្កោមិ. នេវ សីលំ បភិន្ទេយ្យន្តិ សីលំ បន សមាទិន្នំ ឯកម្បិ នេវ ភិន្ទេយ្យំ ន វិនាសេយ្យំ. ចតុទ្ទីបាន ហេតូតិ ចក្កវត្តិរជ្ជសិរិយាបិ ការណាតិ ទស្សេតិ.

១៩. ឥទានិ យទត្ថំ អត្តនោ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា តទា សីលមេវ រក្ខិតំ, តាយ ច សីលរក្ខាយ តថា អនត្ថការកេសុ នេសាទអលម្បាយនព្រាហ្មណេសុ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ ន កតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិ ចា’’តិ ឱសានគាថមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ.

ឯវំ បន មហាសត្តេ អហិតុណ្ឌិកហត្ថគតេ តស្ស មាតា ទុស្សុបិនំ ទិស្វា បុត្តញ្ច តត្ថ អបស្សន្តី សោកាភិភូតា អហោសិ. អថស្សា ជេដ្ឋបុត្តោ សុទស្សនោ តំ បវត្តិំ សុត្វា សុភោគំ ‘‘ហិមវន្តំ គន្ត្វា បញ្ចសុ មហានទីសុ សត្តសុ មហាសរេសុ ភូរិទត្តំ ឧបធារេត្វា ឯហី’’តិ បហិណិ. កាណារិដ្ឋំ ‘‘ទេវលោកំ គន្ត្វា សចេ ទេវតាហិ ធម្មំ សោតុកាមាហិ ភូរិទត្តោ តត្ថ នីតោ, តតោ នំ អានេហី’’តិ បហិណិ. សយំ បន ‘‘មនុស្សលោកេ គវេសិស្សាមី’’តិ តាបសវេសេន នាគភវនតោ និក្ខមិ. អច្ចិមុខី នាមស្ស វេមាតិកា ភគិនី ពោធិសត្តេ អធិមត្តសិនេហា តំ អនុពន្ធិ. តំ មណ្ឌូកច្ឆាបិំ កត្វា ជដន្តរេ បក្ខិបិត្វា មហាសត្តស្ស ឧបោសថករណដ្ឋានំ អាទិំ កត្វា សព្ពត្ថ គវេសន្តោ អនុក្កមេន ពារាណសិំ បត្វា រាជទ្វារំ អគមាសិ. តទា អលម្បាយនោ រាជង្គណេ មហាជនស្ស មជ្ឈេ រញ្ញោ ភូរិទត្តស្ស កីឡំ ទស្សេតុំ បេឡំ វិវរិត្វា ‘‘ឯហិ មហានាគា’’តិ សញ្ញមទាសិ.

មហាសត្តោ សីសំ នីហរិត្វា ឱលោកេន្តោ ជេដ្ឋភាតិកំ ទិស្វា បេឡតោ និក្ខម្ម តទភិមុខោ បាយាសិ. មហាជនោ ភីតោ បដិក្កមិ. សោ គន្ត្វា តំ អភិវាទេត្វា និវត្តិត្វា បេឡមេវ បាវិសិ. អលម្បាយនោ ‘‘ឥមិនា អយំ តាបសោ ទដ្ឋោ’’តិ សញ្ញាយ ‘‘មា ភាយិ, មា ភាយី’’តិ អាហ. សុទស្សនោ ‘‘អយំ នាគោ មយ្ហំ កិំ ករិស្សតិ, មយា សទិសោ អហិតុណ្ឌិកោ នាម នត្ថី’’តិ តេន វាទប្បដិវាទំ សមុដ្ឋាបេត្វា ‘‘ត្វំ ឥមំ នាគំ គហេត្វា គជ្ជសិ, អហំ តំ ឥមាយ មណ្ឌូកច្ឆាបិយា ឥច្ឆន្តោ នាសយិស្សាមី’’តិ ភគិនិំ បក្កោសិត្វា ហត្ថំ បសារេសិ. សា តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ជដន្តរេ និបន្នា តិក្ខត្តុំ មណ្ឌូកវស្សិតំ វស្សិត្វា និក្ខមិត្វា អំសកូដេ និសីទិត្វា ឧប្បតិត្វា តស្ស ហត្ថតលេ តីណិ វិសពិន្ទូនិ បាតេត្វា បុន តស្ស ជដន្តរមេវ បាវិសិ.

សុទស្សនោ វិសពិន្ទុំ ទស្សេត្វា ‘‘ឥទំ ពិន្ទុំ សចេ បថវិយំ បាតេស្សតិ, ឱសធិតិណវនប្បតយោ សព្ពេ នស្សិស្សន្តិ. សចេ អាកាសេ ខិបិស្សតិ, សត្តវស្សានិ ទេវោ ន វស្សិស្សតិ. សចេ ឧទកេ បាតេស្សតិ, យាវតា តត្ថ ឧទកជាតា បាណា សព្ពេ មរេយ្យុ’’ន្តិ វត្វា រាជានំ សទ្ទហាបេតុំ តយោ អាវាដេ ខណាបេត្វា ឯកំ នានាភេសជ្ជានំ បូរេសិ, ទុតិយំ គោមយស្ស, តតិយំ ទិព្ពោសធានញ្ចេវ បូរេត្វា មជ្ឈេ អាវាដេ វិសពិន្ទុំ បក្ខិបិ. តង្ខណញ្ញេវ ធូមាយិត្វា ជាលា ឧដ្ឋហិ. សា គន្ត្វា គោមយាវាដំ គណ្ហិ. តតោបិ ជាលា ឧដ្ឋាយ ទិព្ពោសធបុណ្ណំ គហេត្វា ទិព្ពោសធានិ ឈាបេត្វា និព្ពាយិ. អលម្បាយនំ តត្ថ អាវាដស្ស អវិទូរេ ឋិតំ ឧសុមា ផរិត្វា សរីរច្ឆវិំ ឧប្បាដេត្វា គតា. សេតកុដ្ឋី អហោសិ. សោ ភយតជ្ជិតោ ‘‘នាគរាជានំ វិស្សជ្ជេមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វាចំ និច្ឆារេសិ. តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ រតនបេឡាយ និក្ខមិត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតំ អត្តភាវំ មាបេត្វា ទេវលីឡាយ ឋិតោ. សុទស្សនោ ច អច្ចិមុខី ច តថេវ អដ្ឋំសុ.

តតោ សុទស្សនោ អត្តនោ ភាគិនេយ្យភាវំ រញ្ញោ អារោចេសិ. តំ សុត្វា រាជា តេ អាលិង្គិត្វា សីសេ ចុម្ពិត្វា អន្តេបុរំ នេត្វា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ កត្វា ភូរិទត្តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ ករោន្តោ ‘‘តាត, ឯវំ មហានុភាវំ តំ អលម្បាយនោ កថំ គណ្ហី’’តិ បុច្ឆិ. សោ សព្ពំ វិត្ថារេន កថេត្វា ‘‘មហារាជ, រញ្ញា នាម ឥមិនា និយាមេន រជ្ជំ ការេតុំ វដ្ដតី’’តិ មាតុលស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. អថ សុទស្សនោ ‘‘មាតុល, មម មាតា ភូរិទត្តំ អបស្សន្តី កិលមតិ, ន សក្កា អម្ហេហិ ឥធ បបញ្ចំ កាតុ’’ន្តិ មាតុលំ អាបុច្ឆិត្វា ភូរិទត្តអច្ចិមុខីហិ សទ្ធិំ នាគភវនមេវ គតោ.

អថ តត្ថ មហាបុរិសោ គិលានសេយ្យាយ និបន្នោ គិលានបុច្ឆនត្ថំ អាគតាយ មហតិយា នាគបរិសាយ វេទេ ច យញ្ញេ ច ព្រាហ្មណេ ច សម្ភាវេត្វា កាណារិដ្ឋេ កថេន្តេ តំ វាទំ ភិន្ទិត្វា នានានយេហិ ធម្មំ ទេសេត្វា សីលសម្បទាយ ទិដ្ឋិសម្បទាយ ច បតិដ្ឋាបេត្វា យាវជីវំ សីលានិ រក្ខិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា អាយុបរិយោសានេ សគ្គបុរំ បូរេសិ.

តទា មាតាបិតរោ មហារាជកុលានិ អហេសុំ. នេសាទព្រាហ្មណោ ទេវទត្តោ, សោមទត្តោ អានន្ទោ, អច្ចិមុខី ឧប្បលវណ្ណា, សុទស្សនោ សារិបុត្តោ, សុភោគោ មហាមោគ្គល្លានោ, កាណារិដ្ឋោ សុនក្ខត្តោ, ភូរិទត្តោ លោកនាថោ.

តស្ស ឥធាបិ សេសបារមិយោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ និទ្ធារេតព្ពា. ឥធាបិ យោជនសតិកេ អត្តនោ នាគភវនដ្ឋានេ សោឡសហិ នាគកញ្ញាសហស្សេហិ ចិត្តរូបំ វិយ បរិចារិយមានោ ទេវលោកសម្បត្តិសទិសេ នាគលោកិស្សរិយេ ឋិតោបិ ឥស្សរិយមទំ អកត្វា អន្វទ្ធមាសំ មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ, កុលេ ជេដ្ឋាបចាយនំ, សកលាយ នាគបរិសាយ ចាតុមហារាជិកបរិសាយ តាវតិំសបរិសាយ ច សមុដ្ឋិតបញ្ហានំ តំតំបរិសមជ្ឈេ កុមុទនាលកលាបំ វិយ សុនិសិតសត្ថេន អត្តនោ បញ្ញាសត្ថេន តាវទេវ បច្ឆិន្ទិត្វា តេសំ ចិត្តានុកូលធម្មទេសនា, វុត្តប្បការំ ភោគសម្បត្តិំ បហាយ អត្តនោ សរីរជីវិតនិរបេក្ខំ ចតុរង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថាធិដ្ឋានំ, តត្ថ ច បដិញ្ញាយ វិសំវាទនភយេន អហិតុណ្ឌិកហត្ថគមនំ, តស្មិញ្ច មុខេ វិសមិស្សខេឡបាតនំ នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា អាវិញ្ឆនំ កឌ្ឍនំ ភូមិយំ ឃំសនំ មទ្ទនំ បោថនន្តិ ឯវមាទិំ នានប្បការវិប្បការំ ករោន្តេបិ ឯវរូបំ មហាទុក្ខំ អនុភវតោបិ កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនមត្តេន តំ ឆារិកំ កាតុំ សមត្ថស្សាបិ សីលបារមិំ អាវជ្ជិត្វា សីលខណ្ឌនភយេន ឦសកម្បិ ចិត្តស្ស វិការាភាវោ, ធនំ លភាបេមីតិ វា តស្ស ចិត្តានុវត្តនំ, សុភោគេន បុនានីតស្ស អកតញ្ញុនោ មិត្តទុព្ភិស្ស នេសាទព្រាហ្មណស្ស សីលំ អនធិដ្ឋហិត្វាបិ អកុជ្ឈនំ, កាណារិដ្ឋេន កថិតំ មិច្ឆាវាទំ ភិន្ទិត្វា អនេកបរិយាយេន ធម្មំ ភាសិត្វា នាគបរិសាយ សីលេសុ សម្មាទិដ្ឋិយញ្ច បតិដ្ឋាបនន្តិ ឯវមាទយោ ពោធិសត្តស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពា. តេនេតំ វុច្ចតិ – ‘‘ឯវំ អច្ឆរិយា ហេតេ…បេ… ធម្មស្ស អនុធម្មតោ’’តិ.

ភូរិទត្តចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.