១០. សង្ខបាលចរិយាវណ្ណនា

៨៥. ទសមេ សង្ខបាលោតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ទេវភោគសម្បត្តិសទិសាយ មហតិយា នាគិទ្ធិយា សមន្នាគតត្តា មហិទ្ធិកោ. ហេដ្ឋា ទ្វេ, ឧបរិ ទ្វេតិ ចតស្សោ ទាឋា អាវុធា ឯតស្សាតិ ទាឋាវុធោ. ឧគ្គតេជវិសតាយ ឃោរវិសោ. នាគយោនិសិទ្ធាហិ ទ្វីហិ ជិវ្ហាហិ សមន្នាគតោតិ ទ្វិជិវ្ហោ. មហានុភាវានម្បិ ឧរេន គមនតោ ‘‘ឧរគា’’តិ លទ្ធនាមានំ នាគានំ អធិបតិភាវតោ ឧរគាធិភូ.

៨៦. ទ្វិន្នំ មគ្គានំ វិនិវិជ្ឈិត្វា សន្ធិភាវេន គតដ្ឋានសង្ខាតេ ចតុប្បថេ. អបរាបរំ មហាជនសញ្ចរណដ្ឋានភូតេ មហាមគ្គេ. តតោ ឯវ មហាជនសមាកិណ្ណភាវេន នានាជនសមាកុលេ. ឥទានិ វក្ខមានានំ ចតុន្នំ អង្គានំ វសេន ចតុរោ អង្គេ. អធិដ្ឋាយ អធិដ្ឋហិត្វា, ចិត្តេ ឋបេត្វា. យទាហំ សង្ខបាលោ នាម យថាវុត្តរូបោ នាគរាជា ហោមិ, តទា ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេ ឋានេ វាសំ ឧបោសថវាសវសេន និវាសំ អកប្បយិំ កប្បេសិំ.

មហាសត្តោ ហិ ទានសីលាទិបុញ្ញបសុតោ ហុត្វា ពោធិបរិយេសនវសេន អបរាបរំ ទេវមនុស្សគតីសុ សំសរន្តោ កទាចិ ទេវភោគសទិសសម្បត្តិកេ នាគភវនេ និព្ពត្តិត្វា សង្ខបាលោ នាម នាគរាជា អហោសិ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ. សោ គច្ឆន្តេ កាលេ តាយ សម្បត្តិយា វិប្បដិសារី ហុត្វា មនុស្សយោនិំ បត្ថេន្តោ ឧបោសថវាសំ វសិ. អថស្ស នាគភវនេ វសន្តស្ស ឧបោសថវាសោ ន សម្បជ្ជតិ, សីលំ សំកិលិស្សតិ, តេន សោ នាគភវនា និក្ខមិត្វា កណ្ហវណ្ណាយ នទិយា អវិទូរេ មហាមគ្គស្ស ច ឯកបទិកមគ្គស្ស ច អន្តរេ ឯកំ វម្មិកំ បរិក្ខិបិត្វា ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ ចាតុទ្ទសបន្នរសេសុ សមាទិន្នសីលោ ‘‘មម ចម្មាទីនិ អត្ថិកា គណ្ហន្តូ’’តិ អត្តានំ ទានមុខេ វិស្សជ្ជេត្វា និបជ្ជតិ, បាដិបទេ នាគភវនំ គច្ឆតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បុនាបរំ យទា ហោមិ, សង្ខបាលោ’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ វុត្តោ ឯវ.

៨៧. យំ បនេត្ថ ឆវិយា ចម្មេនាតិអាទិកំ ‘‘ចតុរោ អង្គេ អធិដ្ឋាយា’’តិ វុត្តំ ចតុរង្គាធិដ្ឋានទស្សនំ. ឆវិចម្មានិ ហិ ឥធ ឯកមង្គំ. ឯវំ ឧបោសថវាសំ វសន្តស្ស មហាសត្តស្ស ទីឃោ អទ្ធា វីតិវត្តោ.

អថេកទិវសំ តស្មិំ តថា សីលំ សមាទិយិត្វា និបន្នេ សោឡស ភោជបុត្តា ‘‘មំសំ អាហរិស្សាមា’’តិ អាវុធហត្ថា អរញ្ញេ ចរន្តា កិញ្ចិ អលភិត្វា និក្ខមន្តា តំ វម្មិកមត្ថកេ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘មយំ អជ្ជ គោធាបោតកម្បិ ន លភិម្ហា, ឥមំ នាគរាជានំ វធិត្វា ខាទិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មហា ខោ បនេស គយ្ហមានោ បលាយេយ្យាតិ យថានិបន្នកំយេវ នំ ភោគេសុ សូលេហិ វិជ្ឈិត្វា ទុព្ពលំ កត្វា គណ្ហិស្សាមា’’តិ សូលានិ អាទាយ ឧបសង្កមិំសុ. ពោធិសត្តស្សាបិ សរីរំ មហន្តំ ឯកទោណិកនាវប្បមាណំ វដ្ដេត្វា ឋបិតសុមនបុប្ផទាមំ វិយ ជិញ្ជុកផលសទិសេហិ អក្ខីហិ ជយសុមនបុប្ផសទិសេន ច សីសេន សមន្នាគតំ អតិវិយ សោភតិ. សោ តេសំ សោឡសន្នំ ជនានំ បទសទ្ទេន ភោគន្តរតោ សីសំ នីហរិត្វា រត្តក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា តេ សូលហត្ថេ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ មនោរថោ មត្ថកំ បាបុណិស្សតី’’តិ អត្តានំ ទានមុខេ និយ្យាតេត្វា ‘‘ឥមេ មម សរីរំ សត្តីហិ កោដ្ដេត្វា ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ ករោន្តេ ន ឱលោកេស្សាមី’’តិ អត្តនោ សីលខណ្ឌភយេន ទឡ្ហំ អធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋហិត្វា សីសំ ភោគន្តរេ ឯវ បវេសេត្វា និបជ្ជិ.

អថ នំ តេ ឧបគន្ត្វា នង្គុដ្ឋេ គហេត្វា អាកឌ្ឍន្តា ភូមិយំ បាតេត្វា តិខិណសូលេហិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ វិជ្ឈិត្វា សកណ្ដកា កាឡវេត្តយដ្ឋិយោ បហារមុខេហិ បវេសេត្វា អដ្ឋសុ ឋានេសុ កាជេហិ អាទាយ មហាមគ្គំ បដិបជ្ជិំសុ. មហាសត្តោ សូលេហិ វិជ្ឈនតោ បដ្ឋាយ ឯកដ្ឋានេបិ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា តេ ន ឱលោកេសិ. តស្ស អដ្ឋហិ កាជេហិ អាទាយ នីយមានស្ស សីសំ ឱលម្ពិត្វា ភូមិំ បហរតិ. អថ នំ ‘‘សីសមស្ស ឱលម្ពតី’’តិ មហាមគ្គេ និបជ្ជាបេត្វា សុខុមេន សូលេន នាសាបុដេ វិជ្ឈិត្វា រជ្ជុកំ បវេសេត្វា សីសំ ឧក្ខិបិត្វា កាជកោដិយំ លគ្គេត្វា បុនបិ ឧក្ខិបិត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិំសុ. តេន វុត្តំ –

៨៨. ‘‘អទ្ទសំសុ ភោជបុត្តា, ខរា លុទ្ទា អការុណា;

ឧបគញ្ឆុំ មមំ តត្ថ, ទណ្ឌមុគ្គរបាណិនោ.

៨៩. ‘‘នាសាយ វិនិវិជ្ឈិត្វា, នង្គុដ្ឋេ បិដ្ឋិកណ្ដកេ;

កាជេ អារោបយិត្វាន, ភោជបុត្តា ហរិំសុ ម’’ន្តិ.

តត្ថ ភោជបុត្តាតិ លុទ្ទបុត្តា. ខរាតិ កក្ខឡា, ផរុសកាយវចីកម្មន្តា. លុទ្ទាតិ ទារុណា, ឃោរមានសា. អការុណាតិ និក្ករុណា. ទណ្ឌមុគ្គរបាណិនោតិ ចតុរស្សទណ្ឌហត្ថា. នាសាយ វិនិវិជ្ឈិត្វាតិ រជ្ជុកំ បវេសេតុំ សុខុមេន សូលេន នាសាបុដេ វិជ្ឈិត្វា. នង្គុដ្ឋេ បិដ្ឋិកណ្ដកេតិ នង្គុដ្ឋប្បទេសេ តត្ថ តត្ថ បិដ្ឋិកណ្ដកសមីបេ ច វិនិវិជ្ឈិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. កាជេ អារោបយិត្វានាតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ វិនិវិជ្ឈិត្វា ពទ្ធេសុ អដ្ឋសុ វេត្តលតាមណ្ឌលេសុ ឯកេកស្មិំ ឱវិជ្ឈិតំ ឯកេកំ កាជំ ទ្វេ ទ្វេ ភោជបុត្តា អត្តនោ អត្តនោ ខន្ធំ អារោបេត្វា.

៩០. សសាគរន្តំ បថវិន្តិ សមុទ្ទបរិយន្តំ មហាបថវិំ. សកាននំ សបព្ពតន្តិ សទ្ធិំ កាននេហិ បព្ពតេហិ ចាតិ សកាននំ សបព្ពតញ្ច. នាសាវាតេន ឈាបយេតិ សចាហំ ឥច្ឆមានោ ឥច្ឆន្តោ កុជ្ឈិត្វា នាសាវាតំ វិស្សជ្ជេយ្យំ, សមុទ្ទបរិយន្តំ សកាននំ សបព្ពតំ ឥមំ មហាបថវិំ ឈាបេយ្យំ, សហ នាសាវាតវិស្សជ្ជនេន ឆារិកំ ករេយ្យំ, ឯតាទិសោ តទា មយ្ហំ អានុភាវោ.

៩១. ឯវំ សន្តេបិ សូលេហិ វិនិវិជ្ឈន្តេ, កោដ្ដយន្តេបិ សត្តិភិ. ភោជបុត្តេ ន កុប្បាមីតិ ទុព្ពលភាវករណត្ថំ វេត្តលតាបវេសនត្ថញ្ច សារទារូហិ តច្ឆេត្វា កតេហិ តិខិណសូលេហិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ វិជ្ឈន្តេបិ ទុព្ពលភាវករណត្ថំ តិខិណាហិ សត្តីហិ តហិំ តហិំ កោដ្ដយន្តេបិ ភោជបុត្តានំ លុទ្ទានំ ន កុប្បាមិ. ឯសា មេ សីលបារមីតិ ឯវំ មហានុភាវស្ស តថា អធិដ្ឋហន្តស្ស យា មេ មយ្ហំ សីលខណ្ឌភយេន តេសំ អកុជ្ឈនា, ឯសា ឯកន្តេនេវ ជីវិតនិរបេក្ខភាវេន បវត្តា មយ្ហំ សីលបារមី, សីលវសេន បរមត្ថបារមីតិ អត្ថោ.

តថា បន ពោធិសត្តេ តេហិ នីយមានេ មិថិលនគរវាសី អាឡារោ នាម កុដុម្ពិកោ បញ្ចសកដសតានិ អាទាយ សុខយានកេ និសីទិត្វា គច្ឆន្តោ តេ ភោជបុត្តេ មហាសត្តំ ហរន្តេ ទិស្វា ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា តេ លុទ្ទេ បុច្ឆិ – ‘‘កិស្សាយំ នាគោ នីយតិ, នេត្វា ចិមំ កិំ ករិស្សថា’’តិ? តេ ‘‘ឥមស្ស នាគស្ស មំសំ សាទុញ្ច មុទុញ្ច ថូលញ្ច បចិត្វា ខាទិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. អថ សោ តេសំ សោឡសវាហគោណេ បសតំ បសតំ សុវណ្ណមាសកេ សព្ពេសំ និវាសនបារុបនានិ ភរិយានម្បិ តេសំ វត្ថាភរណានិ ទត្វា ‘‘សម្មា, អយំ មហានុភាវោ នាគរាជា, អត្តនោ សីលគុណេន តុម្ហាកំ ន ទុព្ភិ, ឥមំ កិលមន្តេហិ ពហុំ តុម្ហេហិ អបុញ្ញំ បសុតំ, វិស្សជ្ជេថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘អយំ អម្ហាកំ មនាបោ ភក្ខោ, ពហូ ច នោ ឧរគា ភុត្តបុព្ពា, តថាបិ តវ វចនំ អម្ហេហិ បូជេតព្ពំ, តស្មា ឥមំ នាគំ វិស្សជ្ជេស្សាមា’’តិ វិស្សជ្ជេត្វា មហាសត្តំ ភូមិយំ និបជ្ជាបេត្វា អត្តនោ កក្ខឡតាយ តា កណ្ដកាចិតា អាវុតា កាឡវេត្តលតា កោដិយំ គហេត្វា អាកឌ្ឍិតុំ អារភិំសុ.

អថ សោ នាគរាជានំ កិលមន្តំ ទិស្វា អកិលមេន្តោវ អសិនា លតា ឆិន្ទិត្វា ទារកានំ កណ្ណវេធតោ បដិហរណនិយាមេន អទុក្ខាបេន្តោ សណិកំ នីហរិ. តស្មិំ កាលេ តេ ភោជបុត្តា យំ ពន្ធនំ តស្ស នត្ថុតោ បវេសេត្វា បដិមុក្កំ, តំ ពន្ធនំ សណិកំ មោចយិំសុ. មហាសត្តោ មុហុត្តំ បាចីនាភិមុខោ គន្ត្វា អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ អាឡារំ ឱលោកេសិ. លុទ្ទា ថោកំ គន្ត្វា ‘‘ឧរគោ ទុព្ពលោ, មតកាលេ គហេត្វាវ នំ គមិស្សាមា’’តិ និលីយិំសុ. អាឡារោ មហាសត្តស្ស អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘គច្ឆេវ ខោ ត្វំ, មហានាគ, មា តំ លុទ្ទា បុន គហេសុ’’ន្តិ វទន្តោ ថោកំ តំ នាគំ អនុគន្ត្វា និវត្តិ.

ពោធិសត្តោ នាគភវនំ គន្ត្វា តត្ថ បបញ្ចំ អកត្វា មហន្តេន បរិវារេន និក្ខមិត្វា អាឡារំ ឧបសង្កមិត្វា នាគភវនស្ស វណ្ណំ កថេត្វា តំ តត្ថ នេត្វា តីហិ កញ្ញាសតេហិ សទ្ធិំ មហន្តមស្ស យសំ ទត្វា ទិព្ពេហិ កាមេហិ សន្តប្បេសិ. អាឡារោ នាគភវនេ ឯកវស្សំ វសិត្វា ទិព្ពេ កាមេ បរិភុញ្ជិត្វា ‘‘ឥច្ឆាមហំ, សម្ម, បព្ពជិតុ’’ន្តិ នាគរាជស្ស កថេត្វា បព្ពជិតបរិក្ខារេ គហេត្វា តតោ និក្ខមិត្វា ហិមវន្តប្បទេសំ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា តត្ថ ចិរំ វសិត្វា អបរភាគេ ចារិកំ ចរន្តោ ពារាណសិំ បត្វា ពារាណសិរញ្ញា សមាគតោ តេន អាចារសម្បត្តិំ និស្សាយ បសន្នេន ‘‘ត្វំ ឧឡារភោគា មញ្ញេ កុលា បព្ពជិតោ, កេន នុ ខោ ការណេន បព្ពជិតោសី’’តិ បុដ្ឋោ អត្តនោ បព្ពជ្ជាការណំ កថេន្តោ លុទ្ទានំ ហត្ថតោ ពោធិសត្តស្ស វិស្សជ្ជាបនំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ បវត្តិំ រញ្ញោ អាចិក្ខិត្វា –

‘‘ទិដ្ឋា មយា មានុសកាបិ កាមា, អសស្សតា វិបរិណាមធម្មា;

អាទីនវំ កាមគុណេសុ ទិស្វា, សទ្ធាយហំ បព្ពជិតោម្ហិ, រាជ.

‘‘ទុមប្ផលានីវ បតន្តិ មាណវា, ទហរា ច វុទ្ធា ច សរីរភេទា;

ឯតម្បិ ទិស្វា បព្ពជិតោម្ហិ រាជ, អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោ’’តិ. (ជា. ២.១៧.១៩១-១៩២) –

ឥមាហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេសិ.

តំ សុត្វា រាជា –

‘‘អទ្ធា ហវេ សេវិតព្ពា សបញ្ញា, ពហុស្សុតា យេ ពហុឋានចិន្តិនោ;

នាគញ្ច សុត្វាន តវញ្ចឡារ, កាហាមិ បុញ្ញានិ អនប្បកានី’’តិ. (ជា. ២.១៧.១៩៣) –

អាហ.

អថស្ស តាបសោ –

‘‘អទ្ធា ហវេ សេវិតព្ពា សបញ្ញា, ពហុស្សុតា យេ ពហុឋានចិន្តិនោ;

នាគញ្ច សុត្វាន មមញ្ច រាជ, ករោហិ បុញ្ញានិ អនប្បកានី’’តិ. (ជា. ២.១៧.១៩៤) –

ឯវំ ធម្មំ ទេសេត្វា តត្ថេវ ចត្តារោ វស្សានមាសេ វសិត្វា បុន ហិមវន្តំ គន្ត្វា យាវជីវំ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោកូបគោ អហោសិ. ពោធិសត្តោបិ យាវជីវំ ឧបោសថវាសំ វសិត្វា សគ្គបុរំ បូរេសិ. សោបិ រាជា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា យថាកម្មំ គតោ.

តទា អាឡារោ សារិបុត្តត្ថេរោ អហោសិ, ពារាណសិរាជា អានន្ទត្ថេរោ, សង្ខបាលនាគរាជា លោកនាថោ.

តស្ស សរីរបរិច្ចាគោ ទានបារមី, តថារូបេនបិ វិសតេជេន សមន្នាគតស្ស តថារូបាយបិ បីឡាយ សតិ សីលស្ស អភិន្នតា សីលបារមី, ទេវភោគសម្បត្តិសទិសំ ភោគំ បហាយ នាគភវនតោ និក្ខមិត្វា សមណធម្មករណំ នេក្ខម្មបារមី, ‘‘ទានាទិអត្ថំ ឥទញ្ចិទញ្ច កាតុំ វដ្ដតី’’តិ សំវិទហនំ បញ្ញាបារមី, កាមវិតក្កវិនោទនំ អធិវាសនវីរិយញ្ច វីរិយបារមី, អធិវាសនខន្តិ ខន្តិបារមី, សច្ចសមាទានំ សច្ចបារមី, អចលសមាទានាធិដ្ឋានំ អធិដ្ឋានបារមី, ភោជបុត្តេ ឧបាទាយ សព្ពសត្តេសុ មេត្តានុទ្ទយភាវោ មេត្តាបារមី, វេទនាយ សត្តសង្ខារកតវិប្បការេសុ ច មជ្ឈត្តភាវោ ឧបេក្ខាបារមីតិ ឯវំ ទស បារមិយោ លព្ភន្តិ. សីលបារមី បន អតិសយវតីតិ កត្វា សា ឯវ ទេសនំ អារុឡ្ហា. តថា ឥធ ពោធិសត្តស្ស គុណានុភាវា ‘‘យោជនសតិកេ នាគភវនដ្ឋានេ’’តិអាទិនា ភូរិទត្តចរិយាយំ (ចរិយា. ២.១១ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ យថារហំ វិភាវេតព្ពាតិ.

សង្ខបាលចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯតេតិ យេ ហត្ថិនាគចរិយាទយោ ឥមស្មិំ វគ្គេ និទ្ទិដ្ឋា អនន្តរគាថាយ ច ‘‘ហត្ថិនាគោ ភូរិទត្តោ’’តិអាទិនា ឧទ្ទានវសេន សង្គហេត្វា ទស្សិតា នវ ចរិយា, តេ សព្ពេ វិសេសតោ សីលបារមិបូរណវសេន បវត្តិយា សីលំ ពលំ ឯតេសន្តិ សីលពលា. សីលស្ស បរមត្ថបារមិភូតស្ស បរិក្ខរណតោ សន្តានស្ស ច បរិភាវនាវសេន អភិសង្ខរណតោ បរិក្ខារា. ឧក្កំសគតាយ សីលបរមត្ថបារមិយា អសម្បុណ្ណត្តា បទេសោ ឯតេសំ អត្ថិ, ន និប្បទេសោតិ បទេសិកា សប្បទេសា. កស្មាតិ ចេ? អាហ ‘‘ជីវិតំ បរិរក្ខិត្វា, សីលានិ អនុរក្ខិស’’ន្តិ, យស្មា ឯតេសុ ហត្ថិនាគចរិយាទីសុ (ចរិយា. ២.១ អាទយោ) អហំ អត្តនោ ជីវិតំ ឯកទេសេន បរិរក្ខិត្វាវ សីលានិ អនុរក្ខិំ, ជីវិតំ ន សព្ពថា បរិច្ចជិំ, ឯកន្តេនេវ បន សង្ខបាលស្ស មេ សតោ សព្ពកាលម្បិ ជីវិតំ យស្ស កស្សចិ និយ្យត្តំ, សង្ខបាលនាគរាជស្ស បន មេ មហានុភាវស្ស ឧគ្គវិសតេជស្ស សតោ សមានស្ស សព្ពកាលម្បិ តេហិ លុទ្ទេហិ សមាគមេ តតោ បុព្ពេបិ បច្ឆាបិ សតោ ឯវំ បុគ្គលវិភាគំ អកត្វា យស្ស កស្សចិ សីលានុរក្ខណត្ថមេវ ជីវិតំ ឯកំសេនេវ និយ្យត្តំ នីយាតិតំ ទានមុខេ និស្សដ្ឋំ, តស្មា សា សីលបារមីតិ យស្មា ចេតទេវំ, តស្មា តេន ការណេន សា បរមត្ថបារមិភាវំ បត្តា មយ្ហំ សីលបារមីតិ ទស្សេតីតិ.

បរមត្ថទីបនិយា ចរិយាបិដកសំវណ្ណនាយ

ទសវិធចរិយាសង្គហស្ស វិសេសតោ

សីលបារមិវិភាវនស្ស

ទុតិយវគ្គស្ស អត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.