១. មាតុបោសកចរិយាវណ្ណនា

១. ទុតិយវគ្គស្ស បឋមេ កុញ្ជរោតិ ហត្ថី. មាតុបោសកោតិ អន្ធាយ ជរាជិណ្ណាយ មាតុយា បដិជគ្គនកោ. មហិយាតិ ភូមិយំ. គុណេនាតិ សីលគុណេន, តទា មម សទិសោ នត្ថិ.

ពោធិសត្តោ ហិ តទា ហិមវន្តប្បទេសេ ហត្ថិយោនិយំ និព្ពត្តិ. សោ សព្ពសេតោ អភិរូបោ លក្ខណសម្បន្នោ មហាហត្ថី អនេកហត្ថិសតសហស្សបរិវារោ អហោសិ. មាតា បនស្ស អន្ធា. សោ មធុរផលាផលានិ ហត្ថីនំ ហត្ថេសុ ទត្វា មាតុ បេសេតិ. ហត្ថិនោ តស្សា អទត្វា សយំ ខាទន្តិ. សោ បរិគ្គណ្ហន្តោ តំ បវត្តិំ ញត្វា ‘‘យូថំ បហាយ មាតរមេវ បោសេស្សាមី’’តិ រត្តិភាគេ អញ្ញេសំ ហត្ថីនំ អជានន្តានំ មាតរំ គហេត្វា ចណ្ឌោរណបព្ពតបាទំ គន្ត្វា ឯកំ នឡិនិំ ឧបនិស្សាយ ឋិតាយ បព្ពតគុហាយ មាតរំ ឋបេត្វា បោសេសិ.

២-៣. បវនេ ទិស្វា វនចរោតិ ឯកោ វនចរកោ បុរិសោ តស្មិំ មហាវនេ វិចរន្តោ មំ ទិស្វា. រញ្ញោ មំ បដិវេទយីតិ ពារាណសិរញ្ញោ មំ អារោចេសិ.

សោ ហិ មគ្គមូឡ្ហោ ទិសំ វវត្ថបេតុំ អសក្កោន្តោ មហន្តេន សទ្ទេន បរិទេវិ. ពោធិសត្តោបិ តស្ស សទ្ទំ សុត្វា ‘‘អយំ បុរិសោ អនាថោ, ន ខោ បនេតំ បតិរូបំ, យំ ឯស មយិ ឋិតេ ឥធ វិនស្សេយ្យា’’តិ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ ភយេន បលាយន្តំ ទិស្វា ‘‘អម្ភោ បុរិស, នត្ថិ តេ មំ និស្សាយ ភយំ, មា បលាយិ, កស្មា ត្វំ បរិទេវន្តោ វិចរសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សាមិ, អហំ មគ្គមូឡ្ហោ អជ្ជ មេ សត្តមោ ទិវសោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភោ បុរិស, មា ភាយិ, អហំ តំ មនុស្សបថេ ឋបេស្សាមី’’តិ តំ អត្តនោ បិដ្ឋិយំ និសីទាបេត្វា អរញ្ញតោ នីហរិត្វា និវត្តិ. សោបិ បាបោ ‘‘នគរំ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេស្សាមី’’តិ រុក្ខសញ្ញំ បព្ពតសញ្ញញ្ច ករោន្តោវ និក្ខមិត្វា ពារាណសិំ អគមាសិ. តស្មិំ កាលេ រញ្ញោ មង្គលហត្ថី មតោ. សោ បុរិសោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា មហាបុរិសស្ស អត្តនោ ទិដ្ឋភាវំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តវានុច្ឆវោ, មហារាជ, គជោ វសតិ កាននេ’’តិអាទិ.

តត្ថ តវានុច្ឆវោតិ តវ ឱបវយ្ហំ កាតុំ អនុច្ឆវិកោ យុត្តោ. ន តស្ស បរិក្ខាយត្ថោតិ តស្ស គហណេ គមនុបច្ឆេទនត្ថំ សមន្តតោ ខណិតព្ពបរិក្ខាយ វា ករេណុយា កណ្ណបុដេន អត្តានំ បដិច្ឆាទេត្វា ខិត្តបាសរជ្ជុយា ពន្ធិតព្ពអាឡកសង្ខាតអាលានេន វា យត្ថ បវិដ្ឋោ កត្ថចិ គន្តុំ ន សក្កោតិ, តាទិសវញ្ចនកាសុយា វា អត្ថោ បយោជនំ នត្ថិ. សហគហិតេតិ គហណសមកាលំ ឯវ. ឯហិតីតិ អាគមិស្សតិ.

រាជា ឥមំ មគ្គទេសកំ កត្វា អរញ្ញំ គន្ត្វា ‘‘ឥមិនា វុត្តំ ហត្ថិនាគំ អានេហី’’តិ ហត្ថាចរិយំ សហ បរិវារេន បេសេសិ. សោ តេន សទ្ធិំ គន្ត្វា ពោធិសត្តំ នឡិនិំ បវិសិត្វា គោចរំ គណ្ហន្តំ បស្សិ. តេន វុត្តំ –

៤. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, រាជាបិ តុដ្ឋមានសោ;

បេសេសិ ហត្ថិទមកំ, ឆេកាចរិយំ សុសិក្ខិតំ.

៥. ‘‘គន្ត្វា សោ ហត្ថិទមកោ, អទ្ទស បទុមស្សរេ;

ភិសមុឡាលំ ឧទ្ធរន្តំ, យាបនត្ថាយ មាតុយា’’តិ.

តត្ថ ឆេកាចរិយន្តិ ហត្ថិពន្ធនាទិវិធិម្ហិ កុសលំ ហត្ថាចរិយំ. សុសិក្ខិតន្តិ ហត្ថីនំ សិក្ខាបនវិជ្ជាយ និដ្ឋង្គមនេន សុដ្ឋុ សិក្ខិតំ.

៦. វិញ្ញាយ មេ សីលគុណន្តិ ‘‘ភទ្ទោ អយំ ហត្ថាជានីយោ ន មន្ទោ, ន ចណ្ឌោ, ន វោមិស្សសីលោ វា’’តិ មម សីលគុណំ ជានិត្វា. កថំ? លក្ខណំ ឧបធារយីតិ សុសិក្ខិតហត្ថិសិប្បត្តា មម លក្ខណំ សមន្តតោ ឧបធារេសិ. តេន សោ ឯហិ បុត្តាតិ វត្វាន, មម សោណ្ឌាយ អគ្គហិ.

៧. ពោធិសត្តោ ហត្ថាចរិយំ ទិស្វា – ‘‘ឥទំ ភយំ មយ្ហំ ឯតស្ស បុរិសស្ស សន្តិកា ឧប្បន្នំ, អហំ ខោ បន មហាពលោ ហត្ថិសហស្សម្បិ វិទ្ធំសេតុំ សមត្ថោ, បហោមិ កុជ្ឈិត្វា សរដ្ឋកំ សេនាវាហនំ នាសេតុំ, សចេ បន កុជ្ឈិស្សាមិ, សីលំ មេ ភិជ្ជិស្សតិ, តស្មា សត្តីហិ កោដ្ដិយមានោបិ ន កុជ្ឈិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ អធិដ្ឋាយ សីសំ ឱនាមេត្វា និច្ចលោវ អដ្ឋាសិ. តេនាហ ភគវា ‘‘យំ មេ តទា បាកតិកំ, សរីរានុគតំ ពល’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ បាកតិកន្តិ សភាវសិទ្ធំ. សរីរានុគតន្តិ សរីរមេវ អនុគតំ កាយពលំ, ន ឧបាយកុសលតាសង្ខាតញាណានុគតន្តិ អធិប្បាយោ. អជ្ជ នាគសហស្សានន្តិ អជ្ជកាលេ អនេកេសំ ហត្ថិសហស្សានំ សមុទិតានំ. ពលេន សមសាទិសន្តិ តេសំ សរីរពលេន សមសមមេវ ហុត្វា សទិសំ, ន ឧបមាមត្តេន. មង្គលហត្ថិកុលេ ហិ តទា ពោធិសត្តោ ឧប្បន្នោតិ.

៨. យទិហំ តេសំ បកុប្បេយ្យន្តិ មំ គហណាយ ឧបគតានំ តេសំ អហំ យទិ កុជ្ឈេយ្យំ, តេសំ ជីវិតមទ្ទនេ បដិពលោ ភវេយ្យំ. ន កេវលំ តេសញ្ញេវ, អថ ខោ យាវ រជ្ជម្បិ មានុសន្តិ យតោ រជ្ជតោ តេសំ អាគតានំ មនុស្សានំ សព្ពម្បិ រជ្ជំ បោថេត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ករេយ្យំ.

៩. អបិ ចាហំ សីលរក្ខាយាតិ ឯវំ សមត្ថោបិ ច អហំ អត្តនិ បតិដ្ឋិតាយ សីលរក្ខាយ សីលគុត្តិយា គុត្តោ ពន្ធោ វិយ. ន ករោមិ ចិត្តេ អញ្ញថត្តន្តិ តស្ស សីលស្ស អញ្ញថត្តភូតំ តេសំ សត្តានំ បោថនាទិវិធិំ មយ្ហំ ចិត្តេ ន ករោមិ, តត្ថ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេមិ. បក្ខិបន្តំ មមាឡកេតិ អាលានត្ថម្ភេ បក្ខិបន្តំ, ‘‘ទិស្វាបី’’តិ វចនសេសោ. កស្មាតិ ចេ, សីលបារមិបូរិយា ឦទិសេសុ ឋានេសុ សីលំ អខណ្ឌេន្តស្ស មេ នចិរស្សេវ សីលបារមី បរិបូរេស្សតីតិ សីលបារមិបរិបូរណត្ថំ តស្ស អញ្ញថត្តំ ចិត្តេ ន ករោមីតិ យោជនា.

១០. ‘‘យទិ តេ ម’’ន្តិ គាថាយបិ សីលរក្ខាយ ទឡ្ហំ កត្វា សីលស្ស អធិដ្ឋិតភាវមេវ ទស្សេតិ. តត្ថ កោដ្ដេយ្យុន្តិ ភិន្ទេយ្យុំ. សីលខណ្ឌភយា មមាតិ មម សីលស្ស ខណ្ឌនភយេន.

ឯវំ បន ចិន្តេត្វា ពោធិសត្តេ និច្ចលេ ឋិតេ ហត្ថាចរិយោ បទុមសរំ ឱតរិត្វា តស្ស លក្ខណសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘ឯហិ បុត្តា’’តិ រជតទាមសទិសាយ សោណ្ឌាយ គហេត្វា សត្តមេ ទិវសេ ពារាណសិំ បាបុណិ. សោ អន្តរាមគ្គេ វត្តមានោវ រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ. រាជា នគរំ អលង្ការាបេសិ. ហត្ថាចរិយោ ពោធិសត្តំ កតគន្ធបរិភណ្ឌំ អលង្កតបដិយត្តំ ហត្ថិសាលំ នេត្វា វិចិត្រសាណិយា បរិក្ខិបាបេត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា នានគ្គរសភោជនំ អាទាយ គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស ទាបេសិ. សោ ‘‘មាតរំ វិនា គោចរំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ បិណ្ឌំ ន គណ្ហិ. យាចិតោបិ អគ្គហេត្វា –

‘‘សា នូនសា កបណិកា, អន្ធា អបរិណាយិកា;

ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតិ, គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតី’’តិ. –

អាហ. តំ សុត្វា រាជា –

‘‘កា នុ តេ សា មហានាគ, អន្ធា អបរិណាយិកា;

ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតិ, គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតី’’តិ. – បុច្ឆិត្វា –

‘‘មាតា មេ សា មហារាជ, អន្ធា អបរិណាយិកា;

ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតិ, គិរិំ ចណ្ឌោរណំ បតី’’តិ. –

វុត្តេ អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ ‘‘មាតា មេ គោចរំ ន លភិត្ថា’’តិ វទតោ ឥមស្ស គោចរំ អគណ្ហន្តស្ស. តស្មា –

‘‘មុញ្ចថេតំ មហានាគំ, យោយំ ភរតិ មាតរំ;

សមេតុ មាតរា នាគោ, សហ សព្ពេហិ ញាតិភី’’តិ. – វត្វា មុញ្ចាបេសិ –

‘‘មុត្តោ ច ពន្ធនា នាគោ, មុត្តទាមាយ កុញ្ជរោ;

មុហុត្តំ អស្សាសយិត្វា, អគមា យេន បព្ពតោ’’តិ.

តត្ថ កបណិកាតិ វរាកា. ខាណុំ បាទេន ឃដ្ដេតីតិ អន្ធតាយ បុត្តវិយោគទុក្ខេន ច បរិទេវមានា តត្ថ តត្ថ រុក្ខកឡិង្គរេ បាទេន ឃដ្ដេតិ. ចណ្ឌោរណំ បតីតិ ចណ្ឌោរណបព្ពតាភិមុខី, តស្មិំ បព្ពតបាទេ បរិព្ភមមានាតិ អត្ថោ. អគមា យេន បព្ពតោតិ សោ ហត្ថិនាគោ ពន្ធនា មុត្តោ ថោកំ វិស្សមិត្វា រញ្ញោ ទសរាជធម្មគាថាហិ ធម្មំ ទេសេត្វា ‘‘អប្បមត្តោ ហោហិ, មហារាជា’’តិ ឱវាទំ ទត្វា មហាជនេន គន្ធមាលាទីហិ បូជិយមានោ នគរា និក្ខមិត្វា តទហេវ មាតរា សមាគន្ត្វា សព្ពំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. សា តុដ្ឋមានសា –

‘‘ចិរំ ជីវតុ សោ រាជា, កាសីនំ រដ្ឋវឌ្ឍនោ;

យោ មេ បុត្តំ បមោចេសិ, សទា វុទ្ធាបចាយិក’’ន្តិ. (ជា. ១.១១.១២) –

រញ្ញោ អនុមោទនំ អកាសិ. រាជា ពោធិសត្តស្ស គុណេ បសីទិត្វា នឡិនិយា អវិទូរេ គាមំ មាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស មាតុ ចស្ស និពទ្ធំ វត្តំ បដ្ឋបេសិ. អបរភាគេ ពោធិសត្តោ មាតរិ មតាយ តស្សា សរីរបរិហារំ កត្វា កុរណ្ឌកអស្សមបទំ នាម គតោ. តស្មិំ បន ឋានេ ហិមវន្តតោ ឱតរិត្វា បញ្ចសតា ឥសយោ វសិំសុ. តំ វត្តំ តេសំ ទត្វា រាជា ពោធិសត្តស្ស សមានរូបំ សិលាបដិមំ ការេត្វា មហាសក្ការំ បវត្តេសិ. ជម្ពុទីបវាសិនោ អនុសំវច្ឆរំ សន្និបតិត្វា ហត្ថិមហំ នាម ករិំសុ.

តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, ហត្ថិនី មហាមាយា, វនចរកោ ទេវទត្តោ, មាតុបោសកហត្ថិនាគោ លោកនាថោ.

ឥធាបិ ទានបារមិអាទយោ យថារហំ និទ្ធារេតព្ពា. សីលបារមី បន អតិសយវតីតិ សា ឯវ ទេសនំ អារុឡ្ហា. តថា តិរច្ឆានយោនិយំ ឧប្បន្នោបិ ព្រហ្មបុព្ពទេវបុព្ពាចរិយអាហុនេយ្យាទិភាវេន សព្ពញ្ញុពុទ្ធេនបិ បសត្ថភាវានុរូបំ មាតុយា គរុចិត្តំ ឧបដ្ឋបេត្វា ‘‘មាតា នាមេសា បុត្តស្ស ពហូបការា, តស្មា មាតុបដ្ឋានំ នាម បណ្ឌិតេន បញ្ញត្ត’’ន្តិ មនសិ កត្វា អនេកេសំ ហត្ថិសហស្សានំ ឥស្សរាធិបតិ មហានុភាវោ យូថបតិ ហុត្វា តេហិ អនុវត្តិយមានោ ឯកកវិហារេ អន្តរាយំ អគណេត្វា យូថំ បហាយ ឯកកោ ហុត្វា ឧបការិខេត្តំ បូជេស្សាមីតិ មាតុបោសនំ, មគ្គមូឡ្ហបុរិសំ ទិស្វា អនុកម្បាយ តំ គហេត្វា មនុស្សគោចរសម្បាបនំ, តេន ច កតាបរាធសហនំ, ហត្ថាចរិយប្បមុខានំ អត្តានំ ពន្ធិតុំ អាគតបុរិសានំ សមត្ថោបិ សមានោ សន្តាសនមត្តេនបិ តេសំ បីឡនា ភវិស្សតិ, មយ្ហញ្ច សីលស្ស ខណ្ឌាទិភាវោតិ តថា អកត្វា សុទន្តេន ឱបវយ្ហោ វិយ សុខេនេវ គហណូបគមនំ, មាតរំ វិនា ន កញ្ចិ អជ្ឈោហរិស្សាមីតិ សត្តាហម្បិ អនាហារតា, ឥមិនាបាហំ ពន្ធាបិតោតិ ចិត្តំ អនុប្បាទេត្វា រាជានំ មេត្តាយ ផរណំ, តស្ស ច នានានយេហិ ធម្មទេសនាតិ ឯវមាទយោ ឥធ មហាបុរិសស្ស គុណានុភាវា វិភាវេតព្ពា. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវំ អច្ឆរិយា ឯតេ, អព្ភុតា ច មហេសិនោ…បេ… ធម្មស្ស អនុធម្មតោ’’តិ.

មាតុបោសកចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.