៩. វេស្សន្តរចរិយាវណ្ណនា

៦៧. នវមេ យា មេ អហោសិ ជនិកាតិ ឯត្ថ មេតិ វេស្សន្តរភូតំ អត្តានំ សន្ធាយ សត្ថា វទតិ. តេនេវាហ – ‘‘ផុស្សតី នាម ខត្តិយា’’តិ. តទា ហិស្ស មាតា ‘‘ផុស្សតី’’តិ ឯវំនាមិកា ខត្តិយានី អហោសិ. សា អតីតាសុ ជាតីសូតិ សា តតោ អនន្តរាតីតជាតិយំ. ឯកត្ថេ ហិ ឯតំ ពហុវចនំ. សក្កស្ស មហេសី បិយា អហោសីតិ សម្ពន្ធោ. អថ វា យា មេ អហោសិ ជនិកា ឥមស្មិំ ចរិមត្តភាវេ, សា អតីតាសុ ជាតីសុ ផុស្សតី នាម, តត្ថ អតីតាយ ជាតិយា ខត្តិយា, យត្ថាហំ តស្សា កុច្ឆិម្ហិ វេស្សន្តរោ ហុត្វា និព្ពត្តិំ, តតោ អនន្តរាតីតាយ សក្កស្ស មហេសី បិយា អហោសីតិ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា –

ឥតោ ហិ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សី នាម សត្ថា លោកេ ឧទបាទិ. តស្មិំ ពន្ធុមតីនគរំ ឧបនិស្សាយ ខេមេ មិគទាយេ វិហរន្តេ ពន្ធុមា រាជា កេនចិ រញ្ញា បេសិតំ មហគ្ឃំ ចន្ទនសារំ អត្តនោ ជេដ្ឋធីតាយ អទាសិ. សា តេន សុខុមំ ចន្ទនចុណ្ណំ ការេត្វា សមុគ្គំ បូរេត្វា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថុ សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ បូជេត្វា សេសចុណ្ណានិ គន្ធកុដិយំ វិកិរិត្វា ‘‘ភន្តេ, អនាគតេ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស មាតា ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សា តតោ ចុតា តស្សា ចន្ទនចុណ្ណបូជាយ ផលេន រត្តចន្ទនបរិប្ផោសិតេន វិយ សរីរេន ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តី តាវតិំសភវនេ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ អគ្គមហេសី ហុត្វា និព្ពត្តិ. អថស្សា អាយុបរិយោសានេ បុព្ពនិមិត្តេសុ ឧប្បន្នេសុ សក្កោ ទេវរាជា តស្សា បរិក្ខីណាយុកតំ ញត្វា តស្សា អនុកម្បាយ ‘‘ភទ្ទេ, ផុស្សតិ ទស តេ វរេ ទម្មិ, តេ គណ្ហស្សូ’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ –

៦៨. ‘‘តស្សា អាយុក្ខយំ ញត្វា, ទេវិន្ទោ ឯតទព្រវិ;

‘ទទាមិ តេ ទស វរេ, វរ ភទ្ទេ យទិច្ឆសី’’’តិ.

តត្ថ វរាតិ វរស្សុ វរំ គណ្ហ. ភទ្ទេ, យទិច្ឆសីតិ, ភទ្ទេ, ផុស្សតិ យំ ឥច្ឆសិ យំ តវ បិយំ, តំ ទសហិ កោដ្ឋាសេហិ ‘‘វរំ វរស្សុ បដិគ្គណ្ហាហី’’តិ វទតិ.

៦៩. បុនិទមព្រវីតិ បុន ឥទំ សា អត្តនោ ចវនធម្មតំ អជានន្តី ‘‘កិំ នុ មេ អបរាធត្ថី’’តិអាទិកំ អភាសិ. សា ហិ បមត្តា ហុត្វា អត្តនោ អាយុក្ខយំ អជានន្តី អយំ ‘‘វរំ គណ្ហា’’តិ វទន្តោ ‘‘កត្ថចិ មម ឧប្បជ្ជនំ ឥច្ឆតី’’តិ ញត្វា ឯវមាហ. តត្ថ អបរាធត្ថីតិ អបរាធោ អត្ថិ. កិំ នុ ទេស្សា អហំ តវាតិ កិំ ការណំ អហំ តវ ទេស្សា កុជ្ឈិតព្ពា អប្បិយា ជាតា. រម្មា ចាវេសិ មំ ឋានាតិ រមណីយា ឥមស្មា ឋានា ចាវេសិ. វាតោវ ធរណីរុហន្តិ យេន ពលវា មាលុតោ វិយ រុក្ខំ ឧម្មូលេន្តោ ឥមម្ហា ទេវលោកា ចាវេតុកាមោសិ កិំ នុ ការណន្តិ តំ បុច្ឆតិ.

៧០. តស្សិទន្តិ តស្សា ឥទំ. ន ចេវ តេ កតំ បាបន្តិ ន ចេវ តយា កិញ្ចិ បាបំ កតំ យេន តេ អបរាធោ សិយា. ន ច មេ ត្វំសិ អប្បិយាតិ មម ត្វំ ន ចាបិ អប្បិយា, យេន ទេស្សា នាម មម អប្បិយាតិ អធិប្បាយោ.

៧១. ឥទានិ យេន អធិប្បាយេន វរេ ទាតុកាមោ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្តកំយេវ តេ អាយុ, ចវនកាលោ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា វរេ គណ្ហាបេន្តោ ‘‘បដិគ្គណ្ហ មយា ទិន្នេ, វរេ ទស វរុត្តមេ’’តិ អាហ.

តត្ថ វរុត្តមេតិ វរេសុ ឧត្តមេ អគ្គវរេ.

៧២. ទិន្នវរាតិ ‘‘វរេ ទស្សាមី’’តិ បដិញ្ញាទានវសេន ទិន្នវរា. តុដ្ឋហដ្ឋាតិ ឥច្ឆិតលាភបរិតោសេន តុដ្ឋា ចេវ តស្ស ច សិខាប្បត្តិទស្សនេន ហាសវសេន ហដ្ឋា ច. បមោទិតាតិ ពលវបាមោជ្ជេន បមុទិតា. មមំ អព្ភន្តរំ កត្វាតិ តេសុ វរេសុ មំ អព្ភន្តរំ ករិត្វា. ទស វរេ វរីតិ សា អត្តនោ ខីណាយុកភាវំ ញត្វា សក្កេន វរទានត្ថំ កតោកាសា សកលជម្ពុទីបតលំ ឱលោកេន្តី អត្តនោ អនុច្ឆវិកំ សិវិរញ្ញោ និវេសនំ ទិស្វា តត្ថ តស្ស អគ្គមហេសិភាវោ នីលនេត្តតា នីលភមុកតា ផុស្សតីតិនាមំ គុណវិសេសយុត្តបុត្តបដិលាភោ អនុន្នតកុច្ឆិភាវោ អលម្ពត្ថនតា អបលិតភាវោ សុខុមច្ឆវិតា វជ្ឈជនានំ មោចនសមត្ថតា ចាតិ ឥមេ ទស វរេ គណ្ហិ.

ឥតិ សា ទស វរេ គហេត្វា តតោ ចុតា មទ្ទរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ. ជាយមានា ច សា ចន្ទនចុណ្ណបរិប្ផោសិតេន វិយ សរីរេន ជាតា. តេនស្សា នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘ផុស្សតី’’ ត្វេវ នាមំ ករិំសុ. សា មហន្តេន បរិវារេន វឌ្ឍិត្វា សោឡសវស្សកាលេ ឧត្តមរូបធរា អហោសិ. អថ នំ ជេតុត្តរនគរេ សិវិមហារាជា បុត្តស្ស សញ្ជយកុមារស្សត្ថាយ អានេត្វា សេតច្ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា តំ សោឡសន្នំ ឥត្ថិសហស្សានំ ជេដ្ឋកំ កត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. តេន វុត្តំ –

៧៣. ‘‘តតោ ចុតា សា ផុស្សតី, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជថ;

ជេតុត្តរម្ហិ នគរេ, សញ្ជយេន សមាគមី’’តិ.

សា សញ្ជយរញ្ញោ បិយា អហោសិ មនាបា. អថ សក្កោ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘មយា ផុស្សតិយា ទិន្នវរេសុ នវ វរា សមិទ្ធា’’តិ ទិស្វា ‘‘បុត្តវរោ ន សមិទ្ធោ, តម្បិស្សា សមិជ្ឈាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ពោធិសត្តំ តទា តាវតិំសទេវលោកេ ខីណាយុកំ ទិស្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មារិស, តយា មនុស្សលោកេ សិវិសញ្ជយរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ តស្ស ចេវ អញ្ញេសញ្ច ចវនធម្មានំ សដ្ឋិសហស្សានំ ទេវបុត្តានំ បដិញ្ញំ គហេត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ. មហាសត្តោបិ តតោ ចវិត្វា តត្ថុប្បន្នោ. សេសា ទេវបុត្តាបិ សដ្ឋិសហស្សានំ អមច្ចានំ គេហេសុ និព្ពត្តិំសុ. មហាសត្តេ កុច្ឆិគតេ ផុស្សតិទេវី ចតូសុ នគរទ្វារេសុ នគរមជ្ឈេ និវេសនទ្វារេតិ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា ទេវសិកំ ឆសតសហស្សានិ វិស្សជ្ជេត្វា ទានំ ទាតុំ ទោហឡិនី អហោសិ. រាជា តស្សា ទោហឡំ សុត្វា នេមិត្តកេ ព្រាហ្មណេ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិត្វា ‘‘មហារាជ, ទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ ទានាភិរតោ ឧឡារោ សត្តោ ឧប្បន្នោ, ទានេន តិត្តិំ ន បាបុណិស្សតី’’តិ សុត្វា តុដ្ឋមានសោ វុត្តប្បការំ ទានំ បដ្ឋបេសិ. សមណព្រាហ្មណជិណ្ណាតុរកបណទ្ធិកវនិព្ពកយាចកេ សន្តប្បេសិ. ពោធិសត្តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ រញ្ញោ អាយស្ស បមាណំ នាហោសិ. តស្ស បុញ្ញានុភាវេន សកលជម្ពុទីបេ រាជានោ បណ្ណាការំ បហិណន្តិ. តេន វុត្តំ –

៧៤. ‘‘យទាហំ ផុស្សតិយា កុច្ឆិំ, ឱក្កន្តោ បិយមាតុយា;

មម តេជេន មេ មាតា, តទា ទានរតា អហុ.

៧៥. ‘‘អធនេ អាតុរេ ជិណ្ណេ, យាចកេ អទ្ធិកេ ជនេ;

សមណេ ព្រាហ្មណេ ខីណេ, ទេតិ ទានំ អកិញ្ចនេ’’តិ;

តត្ថ មម តេជេនាតិ មម ទានជ្ឈាសយានុភាវេន. ខីណេតិ ភោគាទីហិ បរិក្ខីណេ បារិជុញ្ញប្បត្តេ. អកិញ្ចនេតិ អបរិគ្គហេ. សព្ពត្ថ វិសយេ ភុម្មំ. អធនាទយោ ហិ ទានធម្មស្ស បវត្តិយា វិសយោ.

ទេវី មហន្តេន បរិហារេន គព្ភំ ធារេន្តី ទសមាសេ បរិបុណ្ណេ នគរំ ទដ្ឋុកាមា ហុត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ទេវនគរំ វិយ នគរំ អលង្ការាបេត្វា ទេវិំ រថវរំ អារោបេត្វា នគរំ បទក្ខិណំ ការេសិ. តស្សា វេស្សវីថិយា មជ្ឈប្បត្តកាលេ កម្មជវាតា ចលិំសុ. អមច្ចា រញ្ញោ អារោចេសុំ. សោ វេស្សវីថិយំយេវស្សា សូតិឃរំ ការេត្វា អារក្ខំ គណ្ហាបេសិ. សា តត្ថ បុត្តំ វិជាយិ. តេនាហ –

៧៦. ‘‘ទសមាសេ ធារយិត្វាន, ករោន្តេ បុរំ បទក្ខិណំ;

វេស្សានំ វីថិយា មជ្ឈេ, ជនេសិ ផុស្សតី មមំ.

៧៧. ‘‘ន មយ្ហំ មត្តិកំ នាមំ, នាបិ បេត្តិកសម្ភវំ.

ជាតេត្ថ វេស្សវីថិយំ, តស្មា វេស្សន្តរោ អហូ’’តិ.

តត្ថ ករោន្តេ បុរំ បទក្ខិណន្តិ ទេវិំ គហេត្វា សញ្ជយមហារាជេ នគរំ បទក្ខិណំ កុរុមានេ. វេស្សានន្តិ វាណិជានំ.

ន មត្តិកំ នាមន្តិ ន មាតុអាគតំ មាតាមហាទីនំ នាមំ. បេត្តិកសម្ភវន្តិ បិតុ ឥទន្តិ បេត្តិកំ, សម្ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ, តំ បេត្តិកំ សម្ភវោ ឯតស្សាតិ បេត្តិកសម្ភវំ, នាមំ. មាតាបិតុសម្ពន្ធវសេន ន កតន្តិ ទស្សេតិ. ជាតេត្ថាតិ ជាតោ ឯត្ថ. ‘‘ជាតោម្ហី’’តិបិ បាឋោ. តស្មា វេស្សន្តរោ អហូតិ យស្មា តទា វេស្សវីថិយំ ជាតោ, តស្មា វេស្សន្តរោ នាម អហោសិ, វេស្សន្តរោតិ នាមំ អកំសូតិ អត្ថោ.

មហាសត្តោ មាតុ កុច្ឆិតោ និក្ខមន្តោ វិសទោ ហុត្វា អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វាវ និក្ខមិ. និក្ខន្តមត្តេ ឯវ មាតុ ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘អម្ម, ទានំ ទស្សាមិ, អត្ថិ កិញ្ចី’’តិ អាហ. អថស្ស មាតា ‘‘តាត, យថាជ្ឈាសយំ ទានំ ទេហី’’តិ ហត្ថសមីបេ សហស្សត្ថវិកំ ឋបេសិ. ពោធិសត្តោ ហិ ឧម្មង្គជាតកេ (ជា. ២.២២.៥៩០ អាទយោ) ឥមស្មិំ ជាតកេ បច្ឆិមត្តភាវេតិ តីសុ ឋានេសុ ជាតមត្តោវ កថេសិ. រាជា មហាសត្តស្ស អតិទីឃាទិទោសវិវជ្ជិតា មធុរខីរា ចតុសដ្ឋិធាតិយោ ឧបដ្ឋាបេសិ. តេន សទ្ធិំ ជាតានំ សដ្ឋិយា ទារកសហស្សានម្បិ ធាតិយោ ទាបេសិ. សោ សដ្ឋិទារកសហស្សេហិ សទ្ធិំ មហន្តេន បរិវារេន វឌ្ឍតិ. តស្ស រាជា សតសហស្សគ្ឃនកំ កុមារបិឡន្ធនំ ការាបេត្វា អទាសិ. សោ ចតុបញ្ចវស្សិកកាលេ តំ ឱមុញ្ចិត្វា ធាតីនំ ទត្វា បុន តាហិ ទីយមានំ ន គណ្ហាតិ. តំ សុត្វា រាជា ‘‘មម បុត្តេន ទិន្នំ សុទិន្ន’’ន្តិ វត្វា អបរម្បិ ការេសិ. តម្បិ ទេតិ. ទារកកាលេយេវ ធាតីនំ នវវារេ បិឡន្ធនំ អទាសិ.

អដ្ឋវស្សិកកាលេ បន សយនបីឋេ និសិន្នោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ពាហិរកទានំ ទេមិ, ន តំ មំ បរិតោសេតិ, អជ្ឈត្តិកទានំ ទាតុកាមោម្ហិ. សចេ ហិ មំ កោចិ ហទយំ យាចេយ្យ, ហទយំ នីហរិត្វា ទទេយ្យំ. សចេ អក្ខីនិ យាចេយ្យ, អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា ទទេយ្យំ. សចេ សកលសរីរេ មំសំ រុធិរម្បិ វា យាចេយ្យ, សកលសរីរតោ មំសំ ឆិន្ទិត្វា រុធិរម្បិ អសិនា វិជ្ឈិត្វា ទទេយ្យំ. អថាបិ កោចិ ‘ទាសោ មេ ហោហី’តិ វទេយ្យ, អត្តានំ តស្ស សាវេត្វា ទទេយ្យ’’ន្តិ. តស្សេវំ សភាវំ សរសំ ចិន្តេន្តស្ស ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលា អយំ មហាបថវី ឧទកបរិយន្តំ កត្វា កម្បិ. សិនេរុបព្ពតរាជា ឱនមិត្វា ជេតុត្តរនគរាភិមុខោ អដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ –

៧៨. ‘‘យទាហំ ទារកោ ហោមិ, ជាតិយា អដ្ឋវស្សិកោ;

តទា និសជ្ជ បាសាទេ, ទានំ ទាតុំ វិចិន្តយិំ.

៧៩. ‘‘ហទយំ ទទេយ្យំ ចក្ខុំ, មំសម្បិ រុធិរម្បិ ច;

ទទេយ្យំ កាយំ សាវេត្វា, យទិ កោចិ យាចយេ មមំ.

៨០. ‘‘សភាវំ ចិន្តយន្តស្ស, អកម្បិតមសណ្ឋិតំ;

អកម្បិ តត្ថ បថវី, សិនេរុវនវដំសកា’’តិ.

តត្ថ សាវេត្វាតិ ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ អហំ ឥមស្ស ទាសោ’’តិ ទាសភាវំ សាវេត្វា. យទិ កោចិ យាចយេ មមន្តិ កោចិ មំ យទិ យាចេយ្យ. សភាវំ ចិន្តយន្តស្សាតិ អវិបរីតំ អត្តនោ យថាភូតំ សភាវំ អតិត្តិមំ យថាជ្ឈាសយំ ចិន្តេន្តស្ស មម, មយិ ចិន្តេន្តេតិ អត្ថោ. អកម្បិតន្តិ កម្បិតរហិតំ. អសណ្ឋិតន្តិ សង្កោចរហិតំ. យេន ហិ លោភាទិនា អពោធិសត្តានំ ចក្ខាទិទានេ ចិត្តុត្រាសសង្ខាតំ កម្បិតំ សង្កោចសង្ខាតំ សណ្ឋិតញ្ច សិយា, តេន វិនាតិ អត្ថោ. អកម្បីតិ អចលិ. សិនេរុវនវដំសកាតិ សិនេរុម្ហិ ឧដ្ឋិតនន្ទនវនផារុសកវនមិស្សកវនចិត្តលតាវនាទិកប្បកតរុវនំ សិនេរុវនំ. អថ វា សិនេរុ ច ជម្ពុទីបាទីសុ រមណីយវនញ្ច សិនេរុវនំ, តំ វនំ វដំសកំ ឯតិស្សាតិ សិនេរុវនវដំសកា.

ឯវញ្ច បថវិកម្បនេ វត្តមានេ មធុរគម្ភីរទេវោ គជ្ជន្តោ ខណិកវស្សំ វស្សិ, វិជ្ជុលតា និច្ឆរិំសុ, មហាសមុទ្ទោ ឧព្ភិជ្ជិ, សក្កោ ទេវរាជា អប្ផោដេសិ, មហាព្រហ្មា សាធុការមទាសិ, យាវ ព្រហ្មលោកា ឯកកោលាហលំ អហោសិ. មហាសត្តោ សោឡសវស្សកាលេយេវ សព្ពសិប្បានំ និប្ផត្តិំ បាបុណិ. តស្ស បិតា រជ្ជំ ទាតុកាមោ មាតរា សទ្ធិំ មន្តេត្វា មទ្ទរាជកុលតោ មាតុលធីតរំ មទ្ទិំ នាម រាជកញ្ញំ អានេត្វា សោឡសន្នំ ឥត្ថិសហស្សានំ ជេដ្ឋកំ អគ្គមហេសិំ កត្វា មហាសត្តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិ. មហាសត្តោ រជ្ជេ បតិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ទេវសិកំ ឆសតសហស្សានិ វិស្សជ្ជេត្វា មហាទានំ បវត្តេន្តោ អន្វទ្ធមាសំ ទានំ ឱលោកេតុំ ឧបសង្កមតិ. អបរភាគេ មទ្ទិទេវី បុត្តំ វិជាយិ. តំ កញ្ចនជាលេន សម្បដិច្ឆិំសុ, តេនស្ស ‘‘ជាលិកុមារោ’’ត្វេវ នាមំ ករិំសុ. តស្ស បទសា គមនកាលេ សា ធីតរំ វិជាយិ. តំ កណ្ហាជិនេន សម្បដិច្ឆិំសុ, តេនស្សា ‘‘កណ្ហាជិនា’’ត្វេវ នាមំ ករិំសុ. តេន វុត្តំ –

៨១. ‘‘អន្វទ្ធមាសេ បន្នរសេ, បុណ្ណមាសេ ឧបោសថេ;

បច្ចយំ នាគមារុយ្ហ, ទានំ ទាតុំ ឧបាគមិ’’ន្តិ.

តត្ថ អន្វទ្ធមាសេតិ អនុអទ្ធមាសេ, អទ្ធមាសេ អទ្ធមាសេតិ អត្ថោ. បុណ្ណមាសេតិ បុណ្ណមាសិយំ, មាសបរិបូរិយា ចន្ទបរិបូរិយា ច សមន្នាគតេ បន្នរសេ ទានំ ទាតុំ ឧបាគមិន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្រាយំ យោជនា – បច្ចយំ នាគមារុយ្ហ អទ្ធមាសេ អទ្ធមាសេ ទានំ ទាតុំ ទានសាលំ ឧបាគមិំ, ឯវំ ឧបគច្ឆន្តោ ច យទា ឯកស្មិំ បន្នរសេ បុណ្ណមាសិឧបោសថេ ទានំ ទាតុំ ឧបាគមិំ, តទា កលិង្គរដ្ឋវិសយា ព្រាហ្មណា ឧបគញ្ឆុ មន្តិ តត្ថ បច្ចយំ នាគន្តិ បច្ចយនាមកំ មង្គលហត្ថិំ. ពោធិសត្តស្ស ហិ ជាតទិវសេ ឯកា អាកាសចារិនី ករេណុកា អភិមង្គលសម្មតំ សព្ពសេតហត្ថិបោតកំ អានេត្វា មង្គលហត្ថិដ្ឋានេ ឋបេត្វា បក្កាមិ. តស្ស មហាសត្តំ បច្ចយំ កត្វា លទ្ធត្តា ‘‘បច្ចយោ’’ត្វេវ នាមំ ករិំសុ. តំ បច្ចយនាមកំ ឱបវយ្ហំ ហត្ថិនាគំ អារុយ្ហ ទានំ ទាតុំ ឧបាគមិន្តិ. តេន វុត្តំ –

៨២. ‘‘កលិង្គរដ្ឋវិសយា, ព្រាហ្មណា ឧបគញ្ឆុ មំ;

អយាចុំ មំ ហត្ថិនាគំ, ធញ្ញំ មង្គលសម្មតំ.

៨៣. ‘‘អវុដ្ឋិកោ ជនបទោ, ទុព្ភិក្ខោ ឆាតកោ មហា;

ទទាហិ បវរំ នាគំ, សព្ពសេតំ គជុត្តម’’ន្តិ.

តត្ថ ‘‘កលិង្គរដ្ឋវិសយា’’តិអាទិគាថា ហេដ្ឋា កុរុរាជចរិតេបិ (ចរិយា. ១.២១-២២) អាគតា ឯវ, តស្មា តាសំ អត្ថោ កថាមគ្គោ ច តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥធ បន មង្គលហត្ថិនោ សេតត្តា ‘‘សព្ពសេតំ គជុត្តម’’ន្តិ វុត្តំ. ពោធិសត្តោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ –

៨៤. ‘‘ទទាមិ ន វិកម្បាមិ, យំ មំ យាចន្តិ ព្រាហ្មណា;

សន្តំ នប្បដិគូហាមិ, ទានេ មេ រមតេ មនោ’’តិ. –

អត្តនោ ទានាភិរតិំ បវេទេន្តោ –

៨៥. ‘‘ន មេ យាចកមនុប្បត្តេ, បដិក្ខេបោ អនុច្ឆវោ;

មា មេ ភិជ្ជិ សមាទានំ, ទស្សាមិ វិបុលំ គជ’’ន្តិ. (ចរិយា. ១.២៣) –

បដិជានិត្វា ហត្ថិក្ខន្ធតោ ឱរុយ្ហ អនលង្កតដ្ឋានំ ឱលោកនត្ថំ អនុបរិយាយិត្វា អនលង្កតដ្ឋានំ អទិស្វា កុសុមមិស្សគន្ធោទកភរិតំ សុវណ្ណភិង្គារំ គហេត្វា ‘‘ភោន្តោ ឥតោ ឯថា’’តិ អលង្កតរជតទាមសទិសំ ហត្ថិសោណ្ឌំ តេសំ ហត្ថេ ឋបេត្វា ឧទកំ បាតេត្វា អលង្កតវារណំ អទាសិ. តេន វុត្តំ –

៨៦. ‘‘នាគំ គហេត្វា សោណ្ឌាយ, ភិង្គារេ រតនាមយេ;

ជលំ ហត្ថេ អាកិរិត្វា, ព្រាហ្មណានំ អទំ គជ’’ន្តិ. (ចរិយា. ១.២៤);

តត្ថ សន្តន្តិ វិជ្ជមានំ ទេយ្យធម្មំ. នប្បដិគូហាមីតិ ន បដិច្ឆាទេមិ. យោ ហិ អត្តនោ សន្តកំ ‘‘មយ្ហមេវ ហោតូ’’តិ ចិន្តេតិ, យាចិតោ វា បដិក្ខិបតិ, សោ យាចកានំ អភិមុខេ ឋិតម្បិ អត្ថតោ បដិច្ឆាទេតិ នាម. មហាសត្តោ បន អត្តនោ សីសំ អាទិំ កត្វា អជ្ឈត្តិកទានំ ទាតុកាមោវ, កថំ ពាហិរំ បដិក្ខិបតិ, តស្មា អាហ ‘‘សន្តំ នប្បដិគូហាមី’’តិ. តេនេវាហ ‘‘ទានេ មេ រមតេ មនោ’’តិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ.

តស្ស បន ហត្ថិនោ ចតូសុ បាទេសុ អលង្ការា ចត្តារិ សតសហស្សានិ អគ្ឃន្តិ, ឧភោសុ បស្សេសុ អលង្ការា ទ្វេ សតសហស្សានិ, ហេដ្ឋា ឧទរេ កម្ពលំ សតសហស្សំ, បិដ្ឋិយំ មុត្តាជាលំ មណិជាលំ កញ្ចនជាលន្តិ តីណិ ជាលានិ តីណិ សតសហស្សានិ, ឧភោ កណ្ណាលង្ការា ទ្វេ សតសហស្សានិ, បិដ្ឋិយំ អត្ថតកម្ពលំ សតសហស្សំ, កុម្ភាលង្ការោ សតសហស្សំ, តយោ វដំសកា តីណិ សតសហស្សានិ, កណ្ណចូឡាលង្ការោ សតសហស្សំ, ទ្វិន្នំ ទន្តានំ អលង្ការា ទ្វេ សតសហស្សានិ, សោណ្ឌាយ សោវត្ថិកាលង្ការោ សតសហស្សំ, នង្គុដ្ឋាលង្ការោ សតសហស្សំ, អារោហណនិស្សេណិ សតសហស្សំ, ភុញ្ជនកដាហំ សតសហស្សំ, ឋបេត្វា អនគ្ឃភណ្ឌំ ឥទំ តាវ ឯត្តកំ ចតុវីសតិ សតសហស្សានិ អគ្ឃតិ. ឆត្តបិណ្ឌិយំ បន មណិ, ចូឡាមណិ, មុត្តាហារេ មណិ, អង្កុសេ មណិ, ហត្ថិកណ្ឋវេឋនមុត្តាហារេ មណិ, ហត្ថិកុម្ភេ មណីតិ ឥមានិ ឆ អនគ្ឃានិ, ហត្ថីបិ អនគ្ឃោ ឯវាតិ ហត្ថិនា សទ្ធិំ សត្ត អនគ្ឃានិ, តានិ សព្ពានិ ព្រាហ្មណានំ អទាសិ. តថា ហត្ថិនោ បរិចារកានិ បញ្ច កុលសតានិ ហត្ថិមេណ្ឌហត្ថិគោបកេហិ សទ្ធិំ អទាសិ. សហ ទានេន បនស្ស ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ភូមិកម្បាទយោ អហេសុំ. តេន វុត្តំ –

៨៧. ‘‘បុនាបរំ ទទន្តស្ស, សព្ពសេតំ គជុត្តមំ;

តទាបិ បថវី កម្បិ, សិនេរុវនវដំសកា’’តិ.

ជាតកេបិ (ជា. ២.២២.១៦៧៣) វុត្តំ –

‘‘តទាសិ យំ ភិំសនកំ, តទាសិ លោមហំសនំ;

ហត្ថិនាគេ បទិន្នម្ហិ, មេទនី សម្បកម្បថា’’តិ.

៨៨. តស្ស នាគស្ស ទានេនាតិ ឆហិ អនគ្ឃេហិ សទ្ធិំ ចតុវីសតិសតសហស្សគ្ឃនិកអលង្ការភណ្ឌសហិតស្ស តស្ស មង្គលហត្ថិស្ស បរិច្ចាគេន. សិវយោតិ សិវិរាជកុមារា ចេវ សិវិរដ្ឋវាសិនោ ច. ‘‘សិវយោ’’តិ ច ទេសនាសីសមេតំ. តត្ថ ហិ អមច្ចា បារិសជ្ជា ព្រាហ្មណគហបតិកា នេគមជានបទា នាគរា សកលរដ្ឋវាសិនោ ច សញ្ជយមហារាជំ ផុស្សតិទេវិំ មទ្ទិទេវិញ្ច ឋបេត្វា សព្ពេ ឯវ. កុទ្ធាតិ ទេវតាវត្តនេន ពោធិសត្តស្ស កុទ្ធា. សមាគតាតិ សន្និបតិតា. តេ កិរ ព្រាហ្មណា ហត្ថិំ លភិត្វា តំ អភិរុហិត្វា មហាទ្វារេន បវិសិត្វា នគរមជ្ឈេន បាយិំសុ. មហាជនេន ច ‘‘អម្ភោ ព្រាហ្មណា, អម្ហាកំ ហត្ថី កុតោ អភិរុឡ្ហោ’’តិ វុត្តេ ‘‘វេស្សន្តរមហារាជេន នោ ហត្ថី ទិន្នោ, កេ តុម្ហេ’’តិ ហត្ថវិការាទីហិ ឃដ្ដេន្តា អគមំសុ. អថ អមច្ចេ អាទិំ កត្វា មហាជនា រាជទ្វារេ សន្និបតិត្វា ‘‘រញ្ញា នាម ព្រាហ្មណានំ ធនំ វា ធញ្ញំ វា ខេត្តំ វា វត្ថុ វា ទាសិទាសបរិចារិកា វា ទាតព្ពា សិយា, កថញ្ហិ នាមាយំ វេស្សន្តរមហារាជា រាជារហំ មង្គលហត្ថិំ ទស្សតិ, ន ឥទានិ ឯវំ រជ្ជំ វិនាសេតុំ ទស្សាមា’’តិ ឧជ្ឈាយិត្វា សញ្ជយមហារាជស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា តេន អនុនីយមានា អននុយន្តា អគមំសុ. កេវលំ បន –

‘‘មា នំ ទណ្ឌេន សត្ថេន, ន ហិ សោ ពន្ធនារហោ;

បព្ពាជេហិ ច នំ រដ្ឋា, វង្កេ វសតុ បព្ពតេ’’តិ. (ជា. ២.២២.១៦៨៧) –

វទិំសុ. តេន វុត្តំ –

‘‘បព្ពាជេសុំ សកា រដ្ឋា, វង្កំ គច្ឆតុ បព្ពត’’ន្តិ.

តត្ថ បព្ពាជេសុន្តិ រជ្ជតោ ពហិ វាសត្ថាយ ឧស្សុក្កមកំសុ; –

រាជាបិ ‘‘មហា ខោ អយំ បដិបក្ខោ, ហន្ទ មម បុត្តោ កតិបាហំ រជ្ជតោ ពហិ វសតូ’’តិ ចិន្តេត្វា –

‘‘ឯសោ ចេ សិវីនំ ឆន្ទោ, ឆន្ទំ នប្បនុទាមសេ;

ឥមំ សោ វសតុ រត្តិំ, កាមេ ច បរិភុញ្ជតុ.

‘‘តតោ រត្យា វិវសានេ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ;

សមគ្គា សិវយោ ហុត្វា, រដ្ឋា បព្ពាជយន្តុ ន’’ន្តិ. (ជា. ២.២២.១៦៨៨-១៦៨៩) –

វត្វា បុត្តស្ស សន្តិកេ កត្តារំ បេសេសិ ‘‘ឥមំ បវត្តិំ មម បុត្តស្ស អារោចេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ.

មហាសត្តោបិ តំ សុត្វា –

‘‘កិស្មិំ មេ សិវយោ កុទ្ធា, នាហំ បស្សាមិ ទុក្កដំ;

តំ មេ កត្តេ វិយាចិក្ខ, កស្មា បព្ពាជយន្តិ ម’’ន្តិ. (ជា. ២.២២.១៧០១) –

ការណំ បុច្ឆិ. តេន ‘‘តុម្ហាកំ ហត្ថិទានេនា’’តិ វុត្តេ សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា –

‘‘ហទយំ ចក្ខុម្បហំ ទជ្ជំ, កិំ មេ ពាហិរកំ ធនំ;

ហិរញ្ញំ វា សុវណ្ណំ វា, មុត្តា វេឡុរិយា មណិ.

‘‘ទក្ខិណំ វាបហំ ពាហុំ, ទិស្វា យាចកមាគតេ;

ទទេយ្យំ ន វិកម្បេយ្យំ, ទានេ មេ រមតេ មនោ.

‘‘កាមំ មំ សិវយោ សព្ពេ, បព្ពាជេន្តុ ហនន្តុ វា;

នេវ ទានា វិរមិស្សំ, កាមំ ឆិន្ទន្តុ សត្តធា’’តិ. (ជា. ២.២២.១៧០៣-១៧០៥) –

វត្វា ‘‘នាគរា មេ ឯកទិវសំ ទានំ ទាតុំ ឱកាសំ ទេន្តុ, ស្វេ ទានំ ទត្វា តតិយទិវសេ គមិស្សាមី’’តិ វត្វា កត្តារំ តេសំ សន្តិកេ បេសេត្វា ‘‘អហំ ស្វេ សត្តសតកំ នាម មហាទានំ ទស្សាមិ, សត្តហត្ថិសតានិ សត្តអស្សសតានិ សត្តរថសតានិ សត្តឥត្ថិសតានិ សត្តទាសសតានិ សត្តទាសិសតានិ សត្តធេនុសតានិ បដិយាទេហិ, នានប្បការញ្ច អន្នបានាទិំ សព្ពំ ទាតព្ពយុត្តកំ ឧបដ្ឋបេហី’’តិ សព្ពកម្មិកំ អមច្ចំ អាណាបេត្វា ឯកកោវ មទ្ទិទេវិយា វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘ភទ្ទេ មទ្ទិ, អនុគាមិកនិធិំ និទហមានា, សីលវន្តេសុ ទទេយ្យាសី’’តិ តម្បិ ទានេ និយោជេត្វា តស្សា អត្តនោ គមនការណំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘អហំ វនំ វសនត្ថាយ គមិស្សាមិ, ត្វំ ឥធេវ អនុក្កណ្ឋិតា វសាហី’’តិ អាហ. សា ‘‘នាហំ, មហារាជ, តុម្ហេហិ វិនា ឯកទិវសម្បិ វសិស្សាមី’’តិ អាហ.

ទុតិយទិវសេ សត្តសតកំ មហាទានំ បវត្តេសិ. តស្ស សត្តសតកំ ទានំ ទេន្តស្សេវ សាយំ អហោសិ. អលង្កតរថេន មាតាបិតូនំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘អហំ ស្វេ គមិស្សាមី’’តិ តេ អាបុច្ឆិត្វា អកាមកានំ តេសំ អស្សុមុខានំ រោទន្តានំយេវ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តតោ និក្ខមិត្វា តំ ទិវសំ អត្តនោ និវេសនេ វសិត្វា បុនទិវសេ ‘‘គមិស្សាមី’’តិ បាសាទតោ ឱតរិ. មទ្ទិទេវី សស្សុសសុរេហិ នានានយេហិ យាចិត្វា និវត្តិយមានាបិ តេសំ វចនំ អនាទិយិត្វា តេ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សេសិត្ថិយោ អបលោកេត្វា ទ្វេ បុត្តេ អាទាយ វេស្សន្តរស្ស បឋមតរំ គន្ត្វា រថេ អដ្ឋាសិ.

មហាបុរិសោ រថំ អភិរុហិត្វា រថេ ឋិតោ មហាជនំ អាបុច្ឆិត្វា ‘‘អប្បមត្តា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោថា’’តិ ឱវាទមស្ស ទត្វា នគរតោ និក្ខមិ. ពោធិសត្តស្ស មាតា ‘‘បុត្តោ មេ ទានវិត្តកោ ទានំ ទេតូ’’តិ អាភរណេហិ សទ្ធិំ សត្តរតនបូរានិ សកដានិ ឧភោសុ បស្សេសុ បេសេសិ. សោបិ អត្តនោ កាយារុឡ្ហមេវ អាភរណភណ្ឌំ សម្បត្តយាចកានំ អដ្ឋារស វារេ ទត្វា សេសំ សព្ពមទាសិ. នគរា និក្ខមិត្វាវ និវត្តិត្វា ឱលោកេតុកាមោ អហោសិ. អថស្ស បុញ្ញានុភាវេន រថប្បមាណេ ឋានេ មហាបថវី ភិជ្ជិត្វា បរិវត្តិត្វា រថំ នគរាភិមុខំ អកាសិ. សោ មាតាបិតូនំ វសនដ្ឋានំ ឱលោកេសិ. តេន ការុញ្ញេន បថវិកម្បោ អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តេសំ និច្ឆុភមានាន’’ន្តិអាទិ.

៨៩-៩០. តត្ថ និច្ឆុភមានានន្តិ តេសុ សិវីសុ និក្កឌ្ឍន្តេសុ, បព្ពាជេន្តេសូតិ អត្ថោ. តេសំ វា និក្ខមន្តានំ. មហាទានំ បវត្តេតុន្តិ សត្តសតកមហាទានំ ទាតុំ. អាយាចិស្សន្តិ យាចិំ. សាវយិត្វាតិ ឃោសាបេត្វា. កណ្ណភេរិន្តិ យុគលមហាភេរិំ. ទទាមហន្តិ ទទាមិ អហំ.

៩១. អថេត្ថាតិ អថេវំ ទានេ ទីយមានេ ឯតស្មិំ ទានគ្គេ. តុមូលោតិ ឯកកោលាហលីភូតោ. ភេរវោតិ ភយាវហោ. មហាសត្តញ្ហិ ឋបេត្វា អញ្ញេសំ សោ ភយំ ជនេតិ, តស្ស ភយជននាការំ ទស្សេតុំ. ‘‘ទានេនិម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឥមំ វេស្សន្តរមហារាជានំ ទានេន ហេតុនា សិវយោ រដ្ឋតោ នីហរន្តិ បព្ពាជេន្តិ, តថាបិ បុន ច ឯវរូបំ ទានំ ទេតិ អយន្តិ.

៩២-៩៤. ឥទានិ តំ ទានំ ទស្សេតុំ ‘‘ហត្ថិ’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ គវន្តិ ធេនុំ. ចតុវាហិំ រថំ ទត្វាតិ វហន្តីតិ វាហិនោ, អស្សា, ចតុរោ អាជញ្ញសិន្ធវេ រថញ្ច ព្រាហ្មណានំ ទត្វាតិ អត្ថោ. មហាសត្តោ ហិ តថា នគរតោ និក្ខមន្តោ សហជាតេ សដ្ឋិសហស្សេ អមច្ចេ សេសជនញ្ច អស្សុបុណ្ណមុខំ អនុពទ្ធន្តំ និវត្តេត្វា រថំ បាជេន្តោ មទ្ទិំ អាហ – ‘‘សចេ, ភទ្ទេ, បច្ឆតោ យាចកា អាគច្ឆន្តិ, ឧបធារេយ្យាសី’’តិ. សា ឱលោកេន្តី និសីទិ. អថស្ស សត្តសតកមហាទានំ គមនកាលេ កតទានញ្ច សម្បាបុណិតុំ អសក្កោន្តា ចត្តារោ ព្រាហ្មណា អាគន្ត្វា ‘‘វេស្សន្តរោ កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ទានំ ទត្វា រថេន គតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អស្សេ យាចិស្សាមា’’តិ អនុពន្ធិំសុ. មទ្ទី តេ អាគច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘យាចកា, ទេវា’’តិ អារោចេសិ. មហាសត្តោ រថំ ឋបេសិ. តេ អាគន្ត្វា អស្សេ យាចិំសុ. មហាសត្តោ អស្សេ អទាសិ. តេ តេ គហេត្វា គតា. អស្សេសុ បន ទិន្នេសុ រថធុរំ អាកាសេយេវ អដ្ឋាសិ. អថ ចត្តារោ ទេវបុត្តា រោហិតមិគវណ្ណេនាគន្ត្វា រថធុរំ សម្បដិច្ឆិត្វា អគមំសុ. មហាសត្តោ តេសំ ទេវបុត្តភាវំ ញត្វា –

‘‘ឥង្ឃ មទ្ទិ និសាមេហិ, ចិត្តរូបំវ ទិស្សតិ;

មិគរោហិច្ចវណ្ណេន, ទក្ខិណស្សា វហន្តិ ម’’ន្តិ. (ជា. ២.២២.១៨៦៤) –

មទ្ទិយា អាហ.

តត្ថ ចិត្តរូបំវាតិ អច្ឆរិយរូបំ វិយ. ទក្ខិណស្សាតិ សុសិក្ខិតអស្សា វិយ មំ វហន្តិ.

អថ នំ ឯវំ គច្ឆន្តំ អបរោ ព្រាហ្មណោ អាគន្ត្វា រថំ យាចិ. មហាសត្តោ បុត្តទារំ ឱតារេត្វា រថំ អទាសិ. រថេ បន ទិន្នេ ទេវបុត្តា អន្តរធាយិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ បន សព្ពេបិ បត្តិកាវ អហេសុំ. អថ មហាសត្តោ ‘‘មទ្ទិ, ត្វំ កណ្ហាជិនំ គណ្ហាហិ, អហំ ជាលិកុមារំ គណ្ហាមី’’តិ ឧភោបិ ទ្វេ ទារកេ អង្កេនាទាយ អញ្ញមញ្ញំ បិយសល្លាបា បដិបថំ អាគច្ឆន្តេ មនុស្សេ វង្កបព្ពតស្ស មគ្គំ បុច្ឆន្តា សយមេវ ឱនតេសុ ផលរុក្ខេសុ ផលានិ ទារកានំ ទទន្តា អត្ថកាមាហិ ទេវតាហិ មគ្គស្ស សង្ខិបិតត្តា តទហេវ ចេតរដ្ឋំ សម្បាបុណិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘ចតុវាហិំ រថំ ទត្វា’’តិអាទិ.

តត្ថ ឋត្វា ចាតុម្មហាបថេតិ អត្តនោ គមនមគ្គេន បស្សតោ អាគតេន តេន ព្រាហ្មណេន អាគតមគ្គេន ច វិនិវិជ្ឈិត្វា គតដ្ឋានត្តា ចតុក្កសង្ខាតេ ចតុមហាបថេ ឋត្វា តស្ស ព្រាហ្មណស្ស រថំ ទត្វា. ឯកាកិយោតិ អមច្ចសេវកាទិសហាយាភាវេន ឯកកោ. តេនេវាហ ‘‘អទុតិយោ’’តិ. មទ្ទិទេវិំ ឥទមព្រវីតិ មទ្ទិទេវិំ ឥទំ អភាសិ.

៩៦-៩៩. បទុមំ បុណ្ឌរីកំវាតិ បទុមំ វិយ, បុណ្ឌរីកំ វិយ ច. កណ្ហាជិនគ្គហីតិ កណ្ហាជិនំ អគ្គហេសិ. អភិជាតាតិ ជាតិសម្បន្នា. វិសមំ សមន្តិ វិសមំ សមញ្ច ភូមិប្បទេសំ. ឯន្តីតិ អាគច្ឆន្តិ. អនុមគ្គេ បដិប្បថេតិ អនុមគ្គេ វា បដិបថេ វាតិ វា-សទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. ករុណន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, ករុណាយិតត្តន្តិ អត្ថោ. ទុក្ខំ តេ បដិវេទេន្តីតិ ឥមេ ឯវំ សុខុមាលា បទសា គច្ឆន្តិ, ទូរេវ ឥតោ វង្កបព្ពតោតិ តេ តទា អម្ហេសុ ការុញ្ញវសេន អត្តនា ទុក្ខំ បដិលភន្តិ, តថា អត្តនោ ឧប្បន្នទុក្ខំ បដិវេទេន្តិ វាតិ អត្ថោ.

១០០-១. បវនេតិ មហាវនេ. ផលិនេតិ ផលវន្តេ. ឧព្ពិទ្ធាតិ ឧទ្ធំ ឧគ្គតា ឧច្ចា. ឧបគច្ឆន្តិ ទារកេតិ យថា ផលានិ ទារកានំ ហត្ថូបគយ្ហកានិ ហោន្តិ, ឯវំ រុក្ខា សយមេវ សាខាហិ ឱនមិត្វា ទារកេ ឧបេន្តិ.

១០២. អច្ឆរិយន្តិ អច្ឆរាយោគ្គំ, អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តំ. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អព្ភុតំ. លោមានំ ហំសនសមត្ថតាយ លោមហំសនំ. សាហុការន្តិ សាធុការំ, អយមេវ វា បាឋោ. ឥត្ថិរតនភាវេន សព្ពេហិ អង្គេហិ អវយវេហិ សោភតីតិ សព្ពង្គសោភនា.

១០៣-៤. អច្ឆេរំ វតាតិ អច្ឆរិយំ វត. វេស្សន្តរស្ស តេជេនាតិ វេស្សន្តរស្ស បុញ្ញានុភាវេន. សង្ខិបិំសុ បថំ យក្ខាតិ ទេវតា មហាសត្តស្ស បុញ្ញតេជេន ចោទិតា តំ មគ្គំ បរិក្ខយំ បាបេសុំ, អប្បកំ អកំសុ, តំ បន ទារកេសុ ករុណាយ កតំ វិយ កត្វា វុត្តំ ‘‘អនុកម្បាយ ទារកេ’’តិ. ជេតុត្តរនគរតោ ហិ សុវណ្ណគិរិតាលោ នាម បព្ពតោ បញ្ច យោជនានិ, តតោ កោន្តិមារា នាម នទី បញ្ច យោជនានិ, តតោ មារញ្ជនាគិរិ នាម បព្ពតោ បញ្ច យោជនានិ, តតោ ទណ្ឌព្រាហ្មណគាមោ នាម បញ្ច យោជនានិ, តតោ មាតុលនគរំ ទស យោជនានិ, ឥតិ តំ រដ្ឋំ ជេតុត្តរនគរតោ តិំស យោជនានិ ហោតិ. ទេវតា ពោធិសត្តស្ស បុញ្ញតេជេន ចោទិតា មគ្គំ បរិក្ខយំ បាបេសុំ. តំ សព្ពំ ឯកាហេនេវ អតិក្កមិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘និក្ខន្តទិវសេនេវ, ចេតរដ្ឋមុបាគមុ’’ន្តិ.

ឯវំ មហាសត្តោ សាយន្ហសមយំ ចេតរដ្ឋេ មាតុលនគរំ បត្វា តស្ស នគរស្ស ទ្វារសមីបេ សាលាយំ និសីទិ. អថស្ស មទ្ទិទេវី បាទេសុ រជំ បុញ្ឆិត្វា បាទេ សម្ពាហិត្វា ‘‘វេស្សន្តរស្ស អាគតភាវំ ជានាបេស្សាមី’’តិ សាលតោ និក្ខមិត្វា តស្ស ចក្ខុបថេ សាលទ្វារេ អដ្ឋាសិ. នគរំ បវិសន្តិយោ ច និក្ខមន្តិយោ ច ឥត្ថិយោ តំ ទិស្វា បរិវារេសុំ. មហាជនោ តញ្ច វេស្សន្តរញ្ច បុត្តេ ចស្ស តថា អាគតេ ទិស្វា រាជូនំ អាចិក្ខិ. សដ្ឋិសហស្សា រាជានោ រោទន្តា បរិទេវន្តា តស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា មគ្គបរិស្សមំ វិនោទេត្វា តថា អាគមនការណំ បុច្ឆិំសុ.

មហាសត្តោ ហត្ថិទានំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ កថេសិ. តំ សុត្វា តេ អត្តនោ រជ្ជេន និមន្តយិំសុ. មហាបុរិសោ ‘‘មយា តុម្ហាកំ រជ្ជំ បដិគ្គហិតមេវ ហោតុ, រាជា បន មំ រដ្ឋា បព្ពាជេតិ, តស្មា វង្កបព្ពតមេវ គមិស្សាមី’’តិ វត្វា តេហិ នានប្បការំ តត្ថ វាសំ យាចិយមានោបិ តំ អនលង្ករិត្វា តេហិ គហិតារក្ខោ តំ រត្តិំ សាលាយមេវ វសិត្វា បុនទិវសេ បាតោវ នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិត្វា តេហិ បរិវុតោ និក្ខមិត្វា បន្នរសយោជនមគ្គំ គន្ត្វា វនទ្វារេ ឋត្វា តេ និវត្តេត្វា បុរតោ បន្នរសយោជនមគ្គំ តេហិ អាចិក្ខិតនិយាមេនេវ អគមាសិ. តេន វុត្តំ –

១០៥. ‘‘សដ្ឋិរាជសហស្សានិ, តទា វសន្តិ មាតុលេ;

សព្ពេ បញ្ជលិកា ហុត្វា, រោទមានា ឧបាគមុំ.

១០៦. ‘‘តត្ថ វត្តេត្វា សល្លាបំ, ចេតេហិ ចេតបុត្តេហិ;

តេ តតោ និក្ខមិត្វាន, វង្កំ អគមុ បព្ពត’’ន្តិ.

តត្ថ តត្ថ វត្តេត្វា សល្លាបន្តិ តត្ថ តេហិ រាជូហិ សមាគមេហិ សទ្ធិំ បដិសម្មោទមានា កថំ បវត្តេត្វា. ចេតបុត្តេហីតិ ចេតរាជបុត្តេហិ. តេ តតោ និក្ខមិត្វានាតិ តេ រាជានោ តតោ វនទ្វារដ្ឋានេ និវត្តេត្វា. វង្កំ អគមុ បព្ពតន្តិ អម្ហេ ចត្តារោ ជនា វង្កបព្ពតំ ឧទ្ទិស្ស អគមម្ហា.

អថ មហាសត្តោ តេហិ អាចិក្ខិតមគ្គេន គច្ឆន្តោ គន្ធមាទនបព្ពតំ បត្វា តំ ទិវសំ តត្ថ វសិត្វា តតោ ឧត្តរទិសាភិមុខោ វេបុល្លបព្ពតបាទេន គន្ត្វា កេតុមតីនទីតីរេ និសីទិត្វា វនចរកេន ទិន្នំ មធុមំសំ ខាទិត្វា តស្ស សុវណ្ណសូចិំ ទត្វា ន្ហត្វា បិវិត្វា បដិប្បស្សទ្ធទរថោ នទិំ ឧត្តរិត្វា សានុបព្ពតសិខរេ ឋិតស្ស និគ្រោធស្ស មូលេ ថោកំ និសីទិត្វា ឧដ្ឋាយ គច្ឆន្តោ នាលិកបព្ពតំ បរិហរន្តោ មុចលិន្ទសរំ គន្ត្វា សរតីរេន បុព្ពុត្តរកណ្ណំ បត្វា ឯកបទិកមគ្គេនេវ វនឃដំ បវិសិត្វា តំ អតិក្កម្ម គិរិវិទុគ្គានំ នទីបភវានំ បុរតោ ចតុរស្សបោក្ខរណិំ បាបុណិ.

១០៧. តស្មិំ ខណេ សក្កោ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘មហាសត្តោ ហិមវន្តំ បវិដ្ឋោ, វសនដ្ឋានំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា វិស្សកម្មំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ វង្កបព្ពតកុច្ឆិម្ហិ រមណីយេ ឋានេ អស្សមបទំ មាបេហី’’តិ. សោ តត្ថ ទ្វេ បណ្ណសាលាយោ ទ្វេ ចង្កមេ ទ្វេ ច រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ មាបេត្វា តេសុ តេសុ ឋានេសុ នានាបុប្ផវិចិត្តេ រុក្ខេ ផលិតេ រុក្ខេ បុប្ផគច្ឆេ កទលិវនាទីនិ ច ទស្សេត្វា សព្ពេ បព្ពជិតបរិក្ខារេ បដិយាទេត្វា ‘‘យេកេចិ បព្ពជិតុកាមា, តេ គណ្ហន្តូ’’តិ អក្ខរានិ លិខិត្វា អមនុស្សេ ច ភេរវសទ្ទេ មិគបក្ខិនោ ច បដិក្កមាបេត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ.

មហាសត្តោ ឯកបទិកមគ្គំ ទិស្វា ‘‘បព្ពជិតានំ វសនដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ មទ្ទិញ្ច បុត្តេ ច តត្ថេវ ឋបេត្វា អស្សមបទំ បវិសិត្វា អក្ខរានិ ឱលោកេត្វា ‘‘សក្កេន ទិន្នោស្មី’’តិ បណ្ណសាលទ្វារំ វិវរិត្វា បវិដ្ឋោ ខគ្គញ្ច ធនុញ្ច អបនេត្វា សាដកេ ឱមុញ្ចិត្វា ឥសិវេសំ គហេត្វា កត្តរទណ្ឌំ អាទាយ និក្ខមិត្វា បច្ចេកពុទ្ធសទិសេន ឧបសមេន ទារកានំ សន្តិកំ អគមាសិ. មទ្ទិទេវីបិ មហាសត្តំ ទិស្វា បាទេសុ បតិត្វា រោទិត្វា តេនេវ សទ្ធិំ អស្សមំ បវិសិត្វា អត្តនោ បណ្ណសាលំ គន្ត្វា ឥសិវេសំ គណ្ហិ. បច្ឆា បុត្តេបិ តាបសកុមារកេ ករិំសុ. ពោធិសត្តោ មទ្ទិំ វរំ យាចិ ‘‘មយំ ឥតោ បដ្ឋាយ បព្ពជិតា នាម, ឥត្ថី ច នាម ព្រហ្មចរិយស្ស មលំ, មា ទានិ អកាលេ មម សន្តិកំ អាគច្ឆា’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា មហាសត្តម្បិ វរំ យាចិ ‘‘ទេវ, តុម្ហេ បុត្តេ គហេត្វា ឥធេវ ហោថ, អហំ ផលាផលំ អាហរិស្សាមី’’តិ. សា តតោ បដ្ឋាយ អរញ្ញតោ ផលាផលានិ អាហរិត្វា តយោ ជនេ បដិជគ្គិ. ឥតិ ចត្តារោ ខត្តិយា វង្កបព្ពតកុច្ឆិយំ សត្តមាសមត្តំ វសិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘អាមន្តយិត្វា ទេវិន្ទោ, វិស្សកម្មំ មហិទ្ធិក’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ អាមន្តយិត្វាតិ បក្កោសាបេត្វា. មហិទ្ធិកន្តិ មហតិយា ទេវិទ្ធិយា សមន្នាគតំ. អស្សមំ សុកតន្តិ អស្សមបទំ សុកតំ កត្វា. រម្មំ វេស្សន្តរស្ស វសនានុច្ឆវិកំ បណ្ណសាលំ. សុមាបយាតិ សុដ្ឋុ មាបយ. អាណាបេសីតិ វចនសេសោ. សុមាបយីតិ សម្មា មាបេសិ.

១១១. អសុញ្ញោតិ យថា សោ អស្សមោ អសុញ្ញោ ហោតិ, ឯវំ តស្ស អសុញ្ញភាវករណេន អសុញ្ញោ ហោមិ. ‘‘អសុញ្ញេ’’តិ វា បាឋោ, មម វសនេនេវ អសុញ្ញេ អស្សមេ ទារកេ អនុរក្ខន្តោ វសាមិ តត្ថ តិដ្ឋាមិ. ពោធិសត្តស្ស មេត្តានុភាវេន សមន្តា តិយោជនេ សព្ពេ តិរច្ឆានាបិ មេត្តំ បដិលភិំសុ.

ឯវំ តេសុ តត្ថ វសន្តេសុ កលិង្គរដ្ឋវាសី ជូជកោ នាម ព្រាហ្មណោ អមិត្តតាបនាយ នាម ភរិយាយ ‘‘នាហំ តេ និច្ចំ ធញ្ញកោដ្ដនឧទកាហរណយាគុភត្តបចនាទីនិ កាតុំ សក្កោមិ, បរិចារកំ មេ ទាសំ វា ទាសិំ វា អានេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘កុតោហំ តេ ភោតិ ទុគ្គតោ ទាសំ វា ទាសិំ វា លភិស្សាមី’’តិ វត្វា តាយ ‘‘ឯស វេស្សន្តរោ រាជា វង្កបព្ពតេ វសតិ. តស្ស បុត្តេ មយ្ហំ បរិចារកេ យាចិត្វា អានេហី’’តិ វុត្តេ កិលេសវសេន តស្សា បដិពទ្ធចិត្តតាយ តស្សា វចនំ អតិក្កមិតុំ អសក្កោន្តោ បាថេយ្យំ បដិយាទាបេត្វា អនុក្កមេន ជេតុត្តរនគរំ បត្វា ‘‘កុហិំ វេស្សន្តរមហារាជា’’តិ បុច្ឆិ.

មហាជនោ ‘‘ឥមេសំ យាចកានំ អតិទានេន អម្ហាកំ រាជា រដ្ឋា បព្ពាជិតោ, ឯវំ អម្ហាកំ រាជានំ នាសេត្វា បុនបិ ឥធេវ អាគច្ឆតី’’តិ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទិហត្ថោ ឧបក្កោសន្តោ ព្រាហ្មណំ អនុពន្ធិ. សោ ទេវតាវិគ្គហិតោ ហុត្វា តតោ និក្ខមិត្វា វង្កបព្ពតគាមិមគ្គំ អភិរុឡ្ហោ អនុក្កមេន វនទ្វារំ បត្វា មហាវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា មគ្គមូឡ្ហោ ហុត្វា វិចរន្តោ តេហិ រាជូហិ ពោធិសត្តស្ស អារក្ខណត្ថាយ ឋបិតេន ចេតបុត្តេន សមាគញ្ឆិ. តេន ‘‘កហំ, ភោ ព្រាហ្មណ, គច្ឆសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘វេស្សន្តរមហារាជស្ស សន្តិក’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អទ្ធា អយំ ព្រាហ្មណោ តស្ស បុត្តេ វា ទេវិំ វា យាចិតុំ គច្ឆតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មា ខោ, ត្វំ ព្រាហ្មណ, តត្ថ គញ្ឆិ, សចេ គច្ឆសិ, ឯត្ថេវ តេ សីសំ ឆិន្ទិត្វា មយ្ហំ សុនខានំ ឃាសំ ករិស្សាមី’’តិ តេន សន្តជ្ជិតោ មរណភយភីតោ ‘‘អហមស្ស បិតរា បេសិតោ ទូតោ, ‘តំ អានេស្សាមី’តិ អាគតោ’’តិ មុសាវាទំ អភាសិ. តំ សុត្វា ចេតបុត្តោ តុដ្ឋហដ្ឋោ ព្រាហ្មណស្ស សក្ការសម្មានំ កត្វា វង្កបព្ពតគាមិមគ្គំ អាចិក្ខិ. សោ តតោ បរំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អច្ចុតេន នាម តាបសេន សទ្ធិំ សមាគន្ត្វា តម្បិ មគ្គំ បុច្ឆិត្វា តេនាបិ មគ្គេ អាចិក្ខិតេ តេន អាចិក្ខិតសញ្ញាយ មគ្គំ គច្ឆន្តោ អនុក្កមេន ពោធិសត្តស្ស អស្សមបទដ្ឋានសមីបំ គន្ត្វា មទ្ទិទេវិយា ផលាផលត្ថំ គតកាលេ ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឧភោ ទារកេ យាចិ. តេន វុត្តំ –

១១២. ‘‘បវនេ វសមានស្ស, អទ្ធិកោ មំ ឧបាគមិ;

អយាចិ បុត្តកេ មយ្ហំ, ជាលិំ កណ្ហាជិនំ ចុភោ’’តិ.

ឯវំ ព្រាហ្មណេន ទារកេសុ យាចិតេសុ មហាសត្តោ ‘‘ចិរស្សំ វត មេ យាចកោ អធិគតោ, អជ្ជាហំ អនវសេសតោ ទានបារមិំ បូរេស្សាមី’’តិ អធិប្បាយេន សោមនស្សជាតោ បសារិតហត្ថេ សហស្សត្ថវិកំ ឋបេន្តោ វិយ ព្រាហ្មណស្ស ចិត្តំ បរិតោសេន្តោ សកលញ្ច តំ បព្ពតកុច្ឆិំ ឧន្នាទេន្តោ ‘‘ទទាមិ តវ មយ្ហំ បុត្តកេ, អបិ ច មទ្ទិទេវី បន បាតោវ ផលាផលត្ថាយ វនំ គន្ត្វា សាយំ អាគមិស្សតិ, តាយ អាគតាយ តេ បុត្តកេ ទស្សេត្វា ត្វញ្ច មូលផលាផលំ ខាទិត្វា ឯករត្តិំ វសិត្វា វិគតបរិស្សមោ បាតោវ គមិស្សសី’’តិ អាហ. ព្រាហ្មណោ ‘‘កាមញ្ចេស ឧឡារជ្ឈាសយតាយ បុត្តកេ ទទាតិ, មាតា បន វច្ឆគិទ្ធា អាគន្ត្វា ទានស្ស អន្តរាយម្បិ ករេយ្យ, យំនូនាហំ ឥមំ និប្បីឡេត្វា ទារកេ គហេត្វា អជ្ជេវ គច្ឆេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘បុត្តា ចេ តេ មយ្ហំ ទិន្នា, កិំ ទានិ មាតរំ ទស្សេត្វា បេសិតេហិ, ទារកេ គហេត្វា អជ្ជេវ គមិស្សាមី’’តិ អាហ. ‘‘សចេ, ត្វំ ព្រាហ្មណ, រាជបុត្តិំ មាតរំ ទដ្ឋុំ ន ឥច្ឆសិ, ឥមេ ទារកេ គហេត្វា ជេតុត្តរនគរំ គច្ឆ, តត្ថ សញ្ជយមហារាជា ទារកេ គហេត្វា មហន្តំ តេ ធនំ ទស្សតិ, តេន ទាសទាសិយោ គណ្ហិស្សសិ, សុខញ្ច ជីវិស្សសិ, អញ្ញថា ឥមេ សុខុមាលា រាជទារកា, កិំ តេ វេយ្យាវច្ចំ ករិស្សន្តី’’តិ អាហ.

ព្រាហ្មណោ ‘‘ឯវម្បិ មយា ន សក្កា កាតុំ, រាជទណ្ឌតោ ភាយាមិ, មយ្ហមេវ គាមំ នេស្សាមី’’តិ អាហ. ឥមំ តេសំ កថាសល្លាបំ សុត្វា ទារកា ‘‘បិតា នោ ខោ អម្ហេ ព្រាហ្មណស្ស ទាតុកាមោ’’តិ បក្កមិត្វា បោក្ខរណិំ គន្ត្វា បទុមិនិគច្ឆេ និលីយិំសុ. ព្រាហ្មណោ តេ អទិស្វាវ ‘‘ត្វំ ‘ទារកេ ទទាមី’តិ វត្វា តេ អបក្កមាបេសិ, ឯសោ តេ សាធុភាវោ’’តិ អាហ. អថ មហាសត្តោ សហសាវ ឧដ្ឋហិត្វា ទារកេ គវេសន្តោ បទុមិនិគច្ឆេ និលីនេ ទិស្វា ‘‘ឯថ, តាតា, មា មយ្ហំ ទានបារមិយា អន្តរាយំ អកត្ថ, មម ទានជ្ឈាសយំ មត្ថកំ បាបេថ, អយញ្ច ព្រាហ្មណោ តុម្ហេ គហេត្វា តុម្ហាកំ អយ្យកស្ស សញ្ជយមហារាជស្ស សន្តិកំ គមិស្សតិ, តាត ជាលិ, ត្វំ ភុជិស្សោ ហោតុកាមោ ព្រាហ្មណស្ស និក្ខសហស្សំ ទត្វា ភុជិស្សោ ភវេយ្យាសិ, កណ្ហាជិនេ ត្វំ ទាសសតំ ទាសិសតំ ហត្ថិសតំ អស្សសតំ ឧសភសតំ និក្ខសតន្តិ សព្ពសតំ ទត្វា ភុជិស្សា ភវេយ្យាសី’’តិ កុមារេ អគ្ឃាបេត្វា សមស្សាសេត្វា គហេត្វា អស្សមបទំ គន្ត្វា កមណ្ឌលុនា ឧទកំ គហេត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បច្ចយំ កត្វា ព្រាហ្មណស្ស ហត្ថេ ឧទកំ បាតេត្វា អតិវិយ បីតិសោមនស្សជាតោ ហុត្វា បថវិំ ឧន្នាទេន្តោ បិយបុត្តទានំ អទាសិ. ឥធាបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ បថវិកម្បាទយោ អហេសុំ. តេន វុត្តំ –

១១៣. ‘‘យាចកំ ឧបគតំ ទិស្វា, ហាសោ មេ ឧបបជ្ជថ;

ឧភោ បុត្តេ គហេត្វាន, អទាសិំ ព្រាហ្មណេ តទា.

១១៤. ‘‘សកេ បុត្តេ ចជន្តស្ស, ជូជកេ ព្រាហ្មណេ យទា;

តទាបិ បថវី កម្បិ, សិនេរុវនវដំសកា’’តិ.

អថ ព្រាហ្មណោ ទារកេ អគន្តុកាមេ លតាយ ហត្ថេសុ ពន្ធិត្វា អាកឌ្ឍិ. តេសំ ពន្ធដ្ឋានេ ឆវិំ ឆិន្ទិត្វា លោហិតំ បគ្ឃរិ. សោ លតាទណ្ឌេន បហរន្តោ អាកឌ្ឍិ. តេ បិតរំ ឱលោកេត្វា.

‘‘អម្មា ច តាត និក្ខន្តា, ត្វញ្ច នោ តាត ទស្សសិ;

មា នោ ត្វំ តាត អទទា, យាវ អម្មាបិ ឯតុ នោ;

តទាយំ ព្រាហ្មណោ កាមំ, វិក្កិណាតុ ហនាតុ វា’’តិ. (ជា. ២.២២.២១២៦) –

វត្វា បុនបិ អយំ ឯវរូបោ ឃោរទស្សនោ កុរូរកម្មន្តោ –

‘‘មនុស្សោ ឧទាហុ យក្ខោ, មំសលោហិតភោជនោ;

គាមា អរញ្ញមាគម្ម, ធនំ តំ តាត យាចតិ;

នីយមានេ បិសាចេន, កិំ នុ តាត ឧទិក្ខសី’’តិ. (ជា. ២.២២.២១៣០-២១៣១) –

អាទីនិ វទន្តា បរិទេវិំសុ. តត្ថ ធនន្តិ បុត្តធនំ.

ជូជកោ ទារកេ តថា បរិទេវន្តេយេវ បោថេន្តោវ គហេត្វា បក្កាមិ. មហាសត្តស្ស ទារកានំ ករុណំ បរិទេវិតេន តស្ស ច ព្រាហ្មណស្ស អការុញ្ញភាវេន ពលវសោកោ ឧប្បជ្ជិ, វិប្បដិសារោ ច ឧទបាទិ. សោ តង្ខណញ្ញេវ ពោធិសត្តានំ បវេណិំ អនុស្សរិ. ‘‘សព្ពេវ ហិ ពោធិសត្តា បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជិត្វា ពុទ្ធា ភវិស្សន្តិ, អហម្បិ តេសំ អព្ភន្តរោ, បុត្តទានញ្ច មហាបរិច្ចាគានំ អញ្ញតរំ, តស្មា វេស្សន្តរ ទានំ ទត្វា បច្ឆានុតាបោ ន តេ អនុច្ឆវិកោ’’តិ អត្តានំ បរិភាសេត្វា ‘‘ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ មម តេ ន កិញ្ចិ ហោន្តី’’តិ អត្តានំ ឧបត្ថម្ភេត្វា ទឡ្ហសមាទានំ អធិដ្ឋាយ បណ្ណសាលទ្វារេ បាសាណផលកេ កញ្ចនបដិមា វិយ និសីទិ.

អថ មទ្ទិទេវី អរញ្ញតោ ផលាផលំ គហេត្វា និវត្តន្តី ‘‘មា មហាសត្តស្ស ទានន្តរាយោ ហោតូ’’តិ វាឡមិគរូបធរាហិ ទេវតាហិ ឧបរុទ្ធមគ្គា តេសុ អបគតេសុ ចិរេន អស្សមំ បត្វា ‘‘អជ្ជ មេ ទុស្សុបិនំ ទិដ្ឋំ, ទុន្និមិត្តានិ ច ឧប្បន្នានិ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តី អស្សមំ បវិសិត្វា បុត្តកេ អបស្សន្តី ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវ, ន ខោ អម្ហាកំ បុត្តកេ បស្សាមិ, កុហិំ តេ គតា’’តិ អាហ. សោ តុណ្ហី អហោសិ. សា បុត្តកេ ឧបធារេន្តី តហិំ តហិំ ឧបធាវិត្វា គវេសន្តី អទិស្វា បុនបិ គន្ត្វា បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘កក្ខឡកថាយ នំ បុត្តសោកំ ជហាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា –

‘‘នូន មទ្ទី វរារោហា, រាជបុត្តី យសស្សិនី;

បាតោ គតាសិ ឧញ្ឆាយ, កិមិទំ សាយមាគតា’’តិ. (ជា. ២.២២.២២២៥) –

វត្វា តាយ ចិរាយនការណេ កថិតេ បុនបិ ទារកេ សន្ធាយ ន កិញ្ចិ អាហ. សា បុត្តសោកេន តេ ឧបធារេន្តី បុនបិ វាតវេគេន វនានិ វិចរិ. តាយ ឯករត្តិយំ វិចរិតដ្ឋានំ បរិគ្គណ្ហន្តំ បន្នរសយោជនមត្តំ អហោសិ. អថ វិភាតាយ រត្តិយា មហាសត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឋិតា ទារកានំ អទស្សនេន ពលវសោកាភិភូតា តស្ស បាទមូលេ ឆិន្នកទលី វិយ ភូមិយំ វិសញ្ញី ហុត្វា បតិ. សោ ‘‘មតា’’តិ សញ្ញាយ កម្បមានោ ឧប្បន្នពលវសោកោបិ សតិំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ‘‘ជានិស្សាមិ តាវ ជីវតិ, ន ជីវតី’’តិ សត្តមាសេ កាយសំសគ្គំ អនាបន្នបុព្ពោបិ អញ្ញស្ស អភាវេន តស្សា សីសំ ឧក្ខិបិត្វា ឩរូសុ ឋបេត្វា ឧទកេន បរិប្ផោសិត្វា ឧរញ្ច មុខញ្ច ហទយញ្ច បរិមជ្ជិ. មទ្ទីបិ ខោ ថោកំ វីតិនាមេត្វា សតិំ បដិលភិត្វា ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ‘‘ទេវ, ទារកា តេ កុហិំ គតា’’តិ បុច្ឆិ. សោ អាហ – ‘‘ទេវិ, ឯកស្ស មេ ព្រាហ្មណស្ស មំ យាចិត្វា អាគតស្ស ទាសត្ថាយ ទិន្នា’’តិ វត្វា តាយ ‘‘កស្មា, ទេវ, បុត្តេ ព្រាហ្មណស្ស ទត្វា មម សព្ពរត្តិំ បរិទេវិត្វា វិចរន្តិយា នាចិក្ខី’’តិ វុត្តេ ‘‘បឋមមេវ វុត្តេ តវ ចិត្តទុក្ខំ ពហុ ភវិស្សតិ, ឥទានិ បន សរីរទុក្ខេន តនុកំ ភវិស្សតី’’តិ វត្វា –

‘‘មំ បស្ស មទ្ទិ មា បុត្តេ, មា ពាឡ្ហំ បរិទេវសិ;

លច្ឆាម បុត្តេ ជីវន្តា, អរោគា ច ភវាមសេ’’តិ. (ជា. ២.២២.២២៦០) –

សោ សមស្សាសេត្វា បុន –

‘‘បុត្តេ បសុញ្ច ធញ្ញញ្ច, យញ្ច អញ្ញំ ឃរេ ធនំ;

ទជ្ជា សប្បុរិសោ ទានំ, ទិស្វា យាចកមាគតំ;

អនុមោទាហិ មេ មទ្ទិ, បុត្តកេ ទានមុត្តម’’ន្តិ. (ជា. ២.២២.២២៦១) –

វត្វា អត្តនោ បុត្តទានំ តំ អនុមោទាបេសិ.

សាបិ –

‘‘អនុមោទាមិ តេ ទេវ, បុត្តកេ ទានមុត្តមំ;

ទត្វា ចិត្តំ បសាទេហិ, ភិយ្យោ ទានំ ទទោ ភវា’’តិ. (ជា. ២.២២.២២៦២) –

វត្វា អនុមោទិ.

ឯវំ តេសុ អញ្ញមញ្ញំ សម្មោទនីយំ កថំ កថេន្តេសុ សក្កោ ចិន្តេសិ – ‘‘មហាបុរិសោ ហិយ្យោ ជូជកស្ស បថវិំ ឧន្នាទេត្វា ទារកេ អទាសិ. ឥទានិ នំ កោចិ ហីនបុរិសោ ឧបសង្កមិត្វា មទ្ទិទេវិំ យាចិត្វា គហេត្វា គច្ឆេយ្យ, តតោ រាជា និប្បច្ចយោ ភវេយ្យ, ហន្ទាហំ ព្រាហ្មណវណ្ណេន នំ ឧបសង្កមិត្វា មទ្ទិំ យាចិត្វា បារមិកូដំ គាហាបេត្វា កស្សចិ អវិស្សជ្ជិយំ កត្វា បុន នំ តស្សេវ ទត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ. សោ សូរិយុគ្គមនវេលាយំ ព្រាហ្មណវណ្ណេន តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. តំ ទិស្វា មហាបុរិសោ ‘‘អតិថិ នោ អាគតោ’’តិ បីតិសោមនស្សជាតោ តេន សទ្ធិំ មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ, កេនត្ថេន ឥធាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. អថ នំ សក្កោ មទ្ទិទេវិំ យាចិ. តេន វុត្តំ –

១១៥. ‘‘បុនទេវ សក្កោ ឱរុយ្ហ, ហុត្វា ព្រាហ្មណសន្និភោ;

អយាចិ មំ មទ្ទិទេវិំ, សីលវន្តិំ បតិព្ពត’’ន្តិ.

តត្ថ បុនទេវាតិ ទារកេ ទិន្នទិវសតោ បច្ឆា ឯវ. តទនន្តរមេវាតិ អត្ថោ. ឱរុយ្ហាតិ ទេវលោកតោ ឱតរិត្វា. ព្រាហ្មណសន្និភោតិ ព្រាហ្មណសមានវណ្ណោ.

អថ មហាសត្តោ ‘‘ហិយ្យោ មេ ទ្វេបិ ទារកេ ព្រាហ្មណស្ស ទិន្នា, អហម្បិ អរញ្ញេ ឯកកោវ, កថំ តេ មទ្ទិំ សីលវន្តិំ បតិព្ពតំ ទស្សាមី’’តិ អវត្វាវ បសារិតហត្ថេ អនគ្ឃរតនំ ឋបេន្តោ វិយ អសជ្ជិត្វា អពជ្ឈិត្វា អនោលីនមានសោ ‘‘អជ្ជ មេ ទានបារមី មត្ថកំ បាបុណិស្សតី’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ គិរិំ ឧន្នាទេន្តោ វិយ –