១. អកិត្តិវគ្គោ

១. អកិត្តិចរិយាវណ្ណនា

៣. ឯវំ ភគវា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សទេវមនុស្សាយ ច បរិសាយ អត្តនោ បុព្ពចរិយាយ សវនេ ឧស្សាហំ ជនេត្វា ឥទានិ តំ បុព្ពចរិតំ ភវន្តរបដិច្ឆន្នំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បច្ចក្ខំ ករោន្តោ ‘‘យទា អហំ ព្រហារញ្ញេ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យទាតិ យស្មិំ កាលេ. ព្រហារញ្ញេតិ មហាអរញ្ញេ, អរញ្ញានិយំ, មហន្តេ វនេតិ អត្ថោ. សុញ្ញេតិ ជនវិវិត្តេ. វិបិនកាននេតិ វិបិនភូតេ កាននេ, បទទ្វយេនាបិ តស្ស អរញ្ញស្ស គហនភាវមេវ ទីបេតិ, សព្ពមេតំ ការទីបំ សន្ធាយ វុត្តំ. អជ្ឈោគាហេត្វាតិ អនុបវិសិត្វា. វិហរាមីតិ ទិព្ពព្រហ្មអរិយអានេញ្ជវិហារេហិ សមុប្បាទិតសុខវិសេសេន ឥរិយាបថវិហារេន សរីរទុក្ខំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ហរាមិ អត្តភាវំ បវត្តេមិ. អកិត្តិ នាម តាបសោតិ ឯវំនាមកោ តាបសោ ហុត្វា យទា អហំ តស្មិំ អរញ្ញេ វិហរាមីតិ អត្ថោ. សត្ថា តទា អត្តនោ អកិត្តិតាបសភាវំ ធម្មសេនាបតិស្ស វទតិ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា –

អតីតេ កិរ ឥមស្មិំយេវ ភទ្ទកប្បេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ នាម រាជិនិ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អសីតិកោដិវិភវស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស កុលេ និព្ពត្តិ, ‘‘អកិត្តី’’តិស្ស នាមំ ករិំសុ. តស្ស បទសា គមនកាលេ ភគិនីបិ ជាយិ. ‘‘យសវតី’’តិស្សា នាមំ ករិំសុ. សោ សោឡសវស្សកាលេ តក្កសិលំ គន្ត្វា សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គហេត្វា បច្ចាគមាសិ. អថស្ស មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. សោ តេសំ បេតកិច្ចានិ ការេត្វា កតិបយទិវសាតិក្កមេន រតនាវលោកនំ អាយុត្តកបុរិសេហិ ការយមានោ ‘‘ឯត្តកំ មត្តិកំ, ឯត្តកំ បេត្តិកំ, ឯត្តកំ បិតាមហ’’ន្តិ សុត្វា សំវិគ្គមានសោ ហុត្វា ‘‘ឥទំ ធនមេវ បញ្ញាយតិ, ន ធនស្ស សំហារកា, សព្ពេ ឥមំ ធនំ បហាយេវ គតា, អហំ បន នំ អាទាយ គមិស្សាមី’’តិ រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘ធនេន អត្ថិកា អកិត្តិបណ្ឌិតស្ស គេហំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ.

សោ សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា ធនេ អខីយមានេ ‘‘កិំ មេ ឥមាយ ធនកីឡាយ, អត្ថិកា គណ្ហិស្សន្តី’’តិ និវេសនទ្វារំ វិវរិត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិភរិតេ សារគព្ភេ វិវរាបេត្វា ‘‘ទិន្នំយេវ ហរន្តូ’’តិ គេហំ បហាយ ញាតិបរិវដ្ដស្ស បរិទេវន្តស្ស ភគិនិំ គហេត្វា ពារាណសិតោ និក្ខមិត្វា នទិំ ឧត្តរិត្វា ទ្វេ តីណិ យោជនានិ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា រមណីយេ ភូមិភាគេ បណ្ណសាលំ ករិត្វា វសតិ. យេន បន ទ្វារេន តទា និក្ខមិ, តំ អកិត្តិទ្វារំ នាម ជាតំ. យេន តិត្ថេន នទិំ ឱតិណ្ណោ, តំ អកិត្តិតិត្ថំ នាម ជាតំ. តស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ពហូ មនុស្សា គាមនិគមរាជធានិវាសិនោ តស្ស គុណេហិ អាកឌ្ឍិយមានហទយា អនុបព្ពជិំសុ. មហាបរិវារោ អហោសិ, មហាលាភសក្ការោ និព្ពត្តិ, ពុទ្ធុប្បាទោ វិយ អហោសិ. អថ មហាសត្តោ ‘‘អយំ លាភសក្ការោ មហា, បរិវារោបិ មហន្តោ, កាយវិវេកមត្តម្បិ ឥធ ន លភតិ, មយា ឯកាកិនា វិហរិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា បរមប្បិច្ឆភាវតោ វិវេកនិន្នតាយ ច កស្សចិ អជានាបេត្វា ឯកកោវ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ទមិឡរដ្ឋំ បត្វា កាវីរបដ្ដនសមីបេ ឧយ្យានេ វិហរន្តោ ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេសិ. តត្រាបិស្ស មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. សោ តំ ជិគុច្ឆន្តោ ឆឌ្ឌេត្វា អាកាសេន គន្ត្វា ការទីបេ ឱតរិ. តទា ការទីបោ អហិទីបោ នាម. សោ តត្ថ មហន្តំ ការរុក្ខំ ឧបនិស្សាយ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា វាសំ កប្បេសិ. អប្បិច្ឆតាយ បន កត្ថចិ អគន្ត្វា តស្ស រុក្ខស្ស ផលកាលេ ផលានិ ខាទន្តោ ផលេ អសតិ បត្តានិ ឧទកសិត្តានិ ខាទន្តោ ឈានសមាបត្តីហិ វីតិនាមេសិ.

តស្ស សីលតេជេន សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ ‘‘កោ នុ ខោ មំ ឥមម្ហា ឋានា ចាវេតុកាមោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ បណ្ឌិតំ ទិស្វា ‘‘កិមត្ថំ នុ ខោ អយំ តាបសោ ឯវំ ទុក្ករំ តបំ ចរតិ, សក្កត្តំ នុ ខោ បត្ថេតិ, ឧទាហុ អញ្ញំ, វីមំសិស្សាមិ នំ. អយញ្ហិ សុវិសុទ្ធកាយវចីមនោសមាចារោ ជីវិតេ និរបេក្ខោ ឧទកសិត្តានិ ការបត្តានិ ខាទតិ, សចេ សក្កត្តំ បត្ថេតិ អត្តនោ សិត្តានិ ការបត្តានិ មយ្ហំ ទស្សតិ, នោ ចេ, ន ទស្សតី’’តិ ព្រាហ្មណវណ្ណេន តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ពោធិសត្តោបិ ការបត្តានិ សេទេត្វា ‘‘សីតលីភូតានិ ខាទិស្សាមី’’តិ បណ្ណសាលទ្វារេ និសីទិ. អថស្ស បុរតោ សក្កោ ព្រាហ្មណរូបេន ភិក្ខាយ អត្ថិកោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. មហាសត្តោ តំ ទិស្វា ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, ចិរស្សំ វត មេ យាចកោ ទិដ្ឋោ’’តិ សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា ‘‘អជ្ជ មម មនោរថំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទានំ ទស្សាមី’’តិ បក្កភាជនេនេវ អាទាយ គន្ត្វា ទានបារមិំ អាវជ្ជេត្វា អត្តនោ អសេសេត្វាវ តស្ស ភិក្ខាភាជនេ បក្ខិបិ. សក្កោ តំ គហេត្វា ថោកំ គន្ត្វា អន្តរធាយិ. មហាសត្តោបិ តស្ស ទត្វា បុន បរិយេដ្ឋិំ អនាបជ្ជិត្វា តេនេវ បីតិសុខេន វីតិនាមេសិ.

ទុតិយទិវសេ បន ការបត្តានិ បចិត្វា ‘‘ហិយ្យោ ទក្ខិណេយ្យំ អលភិំ, អជ្ជ នុ ខោ កថ’’ន្តិ បណ្ណសាលទ្វារេ និសីទិ. សក្កោបិ តថេវ អាគមិ. មហាសត្តោ បុនបិ តថេវ ទត្វា វីតិនាមេសិ. តតិយទិវសេ ច តថេវ ទត្វា ‘‘អហោ វត មេ លាភា, ពហុំ វត បុញ្ញំ បសវាមិ, សចាហំ ទក្ខិណេយ្យំ លភេយ្យំ, ឯវមេវ មាសម្បិ ទ្វេមាសម្បិ ទានំ ទទេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. តីសុបិ ទិវសេសុ ‘‘តេន ទានេន ន លាភសក្ការសិលោកំ ន ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ ន សក្កសម្បត្តិំ ន ព្រហ្មសម្បត្តិំ ន សាវកពោធិំ ន បច្ចេកពោធិំ បត្ថេមិ, អបិ ច ឥទំ មេ ទានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតូ’’តិ យថាធិការំ ចិត្តំ ឋបេសិ. តេន វុត្តំ –

៤. ‘‘តទា មំ តបតេជេន, សន្តត្តោ តិទិវាភិភូ;

ធារេន្តោ ព្រាហ្មណវណ្ណំ, ភិក្ខាយ មំ ឧបាគមិ.

៥. ‘‘បវនា អាភតំ បណ្ណំ, អតេលញ្ច អលោណិកំ;

មម ទ្វារេ ឋិតំ ទិស្វា, សកដាហេន អាកិរិំ.

៦. ‘‘តស្ស ទត្វានហំ បណ្ណំ, និកុជ្ជិត្វាន ភាជនំ;

បុនេសនំ ជហិត្វាន, បាវិសិំ បណ្ណសាលកំ.

៧. ‘‘ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ, ឧបគញ្ឆិ មមន្តិកំ;

អកម្បិតោ អនោលគ្គោ, ឯវមេវមទាសហំ.

៨. ‘‘ន មេ តប្បច្ចយា អត្ថិ, សរីរស្មិំ វិវណ្ណិយំ;

បីតិសុខេន រតិយា, វីតិនាមេមិ តំ ទិវំ.

៩. ‘‘យទិ មាសម្បិ ទ្វេមាសំ, ទក្ខិណេយ្យំ វរំ លភេ;

អកម្បិតោ អនោលីនោ, ទទេយ្យំ ទានមុត្តមំ.

១០. ‘‘ន តស្ស ទានំ ទទមានោ, យសំ លាភញ្ច បត្ថយិំ;

សព្ពញ្ញុតំ បត្ថយានោ, តានិ កម្មានិ អាចរិ’’ន្តិ.

តត្ថ តទាតិ យទា អហំ អកិត្តិនាមកោ តាបសោ ហុត្វា តស្មិំ ទីបេ ការារញ្ញេ វិហរាមិ, តទា. មន្តិ មម. តបតេជេនាតិ សីលបារមិតានុភាវេន. សីលញ្ហិ ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស តបនតោ ‘‘តបោ’’តិ វុច្ចតិ, នេក្ខម្មវីរិយបារមិតានុភាវេន វា. តាបិ ហិ តណ្ហាសំកិលេសស្ស កោសជ្ជស្ស ច តបនតោ ‘‘តបោ’’តិ វុច្ចតិ, ឧក្កំសគតា ច តា ពោធិសត្តស្ស ឥមស្មិំ អត្តភាវេតិ. ខន្តិសំវរស្ស ចាបិ បរមុក្កំសគមនតោ ‘‘ខន្តិបារមិតានុភាវេនា’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតេវ. ‘‘ខន្តី បរមំ តបោ’’តិ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៤) ហិ វុត្តំ. សន្តត្តោតិ យថាវុត្តគុណានុភាវជនិតេន ធម្មតាសិទ្ធេន បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនស្ស ឧណ្ហាការេន សន្តាបិតោ. តិទិវាភិភូតិ ទេវលោកាធិបតិ, សក្កោតិ អត្ថោ. បណ្ណសាលាយ សមីបេ គហិតម្បិ ការបណ្ណំ បណ្ណសាលាយ អរញ្ញមជ្ឈគតត្តា ‘‘បវនា អាភត’’ន្តិ វុត្តំ.

អតេលញ្ច អលោណិកន្តិ ទេយ្យធម្មស្ស អនុឡារភាវេបិ អជ្ឈាសយសម្បត្តិយា ទានធម្មស្ស មហាជុតិកភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. មម ទ្វារេតិ មយ្ហំ បណ្ណសាលាយ ទ្វារេ. សកដាហេន អាកិរិន្តិ ឥមិនា អត្តនោ កិញ្ចិបិ អសេសេត្វា ទិន្នភាវំ ទស្សេតិ.

បុនេសនំ ជហិត្វានាតិ ‘‘ឯកទិវសំ ទ្វិក្ខត្តុំ ឃាសេសនំ ន សល្លេខ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ទានបីតិយា តិត្តោ វិយ ហុត្វា តស្មិំ ទិវសេ បុន អាហារបរិយេដ្ឋិំ អកត្វា.

អកម្បិតោតិ សុទូរវិក្ខម្ភិតត្តា មច្ឆរិយេន អចលិតោ ទានជ្ឈាសយតោ ចលនមត្តម្បិ អការិតោ. អនោលគ្គោតិ លោភវសេន ឦសកម្បិ អលគ្គោ. តតិយម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ទុតិយម្បីតិ ឥមំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឯវមេវមទាសហន្តិ យថា បឋមំ, ឯវមេវំ ទុតិយម្បិ, តតិយម្បិ អទាសិំ អហំ.

ន មេ តប្បច្ចយាតិ គាថាយ វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ ករោតិ. តត្ថ តប្បច្ចយាតិ ទានបច្ចយា តីសុ ទិវសេសុ ឆិន្នាហារតាយ សរីរស្មិំ យេន វេវណ្ណិយេន ភវិតព្ពំ, តម្បិ មេ សរីរស្មិំ វិវណ្ណិយំ ទានបច្ចយាយេវ នត្ថិ. កស្មា? ទានវិសយេន បីតិសុខេន ទានវិសយាយ ឯវ ច រតិយា. វីតិនាមេមិ តំ ទិវន្តិ តំ សកលំ តិមត្តទិវសំ វីតិនាមេមិ, ន កេវលញ្ច តីណិ ឯវ ទិវសានិ, អថ ខោ មាសទ្វិមាសមត្តម្បិ កាលំ, ឯវមេវ ទាតុំ បហោមីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យទិ មាសម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. អនោលីនោតិ អលីនចិត្តោ, ទានេ អសង្កុចិតចិត្តោតិ អត្ថោ.

តស្សាតិ ព្រាហ្មណរូបេន អាគតស្ស សក្កស្ស. យសន្តិ កិត្តិំ, បរិវារសម្បត្តិំ វា. លាភញ្ចាតិ ទេវមនុស្សេសុ ចក្កវត្តិអាទិភាវេន លទ្ធព្ពំ លាភំ វា ន បត្ថយិំ. អថ ខោ សព្ពញ្ញុតំ សម្មាសម្ពោធិំ បត្ថយានោ អាកង្ខមានោ តានិ តីសុ ទិវសេសុ អនេកវារំ ឧប្បន្នានិ ទានមយានិ បុញ្ញកម្មានិ ទានស្ស វា បរិវារភូតានិ កាយសុចរិតាទីនិ បុញ្ញកម្មានិ អាចរិំ អកាសិន្តិ.

ឥតិ ភគវា តស្មិំ អត្តភាវេ អត្តនោ សុទុក្ករំ បុញ្ញចរិតមត្តមេវ ឥធ មហាថេរស្ស បកាសេសិ. ជាតកទេសនាយំ បន ចតុត្ថទិវសេ សក្កស្ស ឧបសង្កមិត្វា ពោធិសត្តស្ស អជ្ឈាសយជាននំ វរេន ឧបនិមន្តនា ពោធិសត្តស្ស វរសម្បដិច្ឆនសីសេន ធម្មទេសនា ទេយ្យធម្មទក្ខិណេយ្យានំ បុន សក្កស្ស អនាគមនស្ស ច អាកង្ខមានតា ច បកាសិតា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អកិត្តិំ ទិស្វាន សម្មន្តំ, សក្កោ ភូតបតី ព្រវិ;

កិំ បត្ថយំ មហាព្រហ្មេ, ឯកោ សម្មសិ ឃម្មនិ.

‘‘ទុក្ខោ បុនព្ភវោ សក្ក, សរីរស្ស ច ភេទនំ;

សម្មោហមរណំ ទុក្ខំ, តស្មា សម្មាមិ, វាសវ.

‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ, បតិរូបេ សុភាសិតេ;

វរំ កស្សប តេ ទម្មិ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

យេន បុត្តេ ច ទារេ ច, ធនធញ្ញំ បិយានិ ច;

លទ្ធា នរា ន តប្បន្តិ, សោ លោភោ ន មយី វសេ.

ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ…បេ… មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញញ្ច, គវាស្សំ ទាសបោរិសំ;

យេន ជាតេន ជីយន្តិ, សោ ទោសោ ន មយី វសេ.

‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ…បេ… មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ពាលំ ន បស្សេ ន សុណេ, ន ច ពាលេន សំវសេ;

ពាលេនល្លាបសល្លាបំ, ន ករេ ន ច រោចយេ.

‘‘កិំ នុ តេ អករំ ពាលោ, វទ កស្សប ការណំ;

កេន កស្សប ពាលស្ស, ទស្សនំ នាភិកង្ខសិ.

‘‘អនយំ នយតិ ទុម្មេធោ, អធុរាយំ និយុញ្ជតិ;

ទុន្នយោ សេយ្យសោ ហោតិ, សម្មា វុត្តោ បកុប្បតិ;

វិនយំ សោ ន ជានាតិ, សាធុ តស្ស អទស្សនំ.

‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ…បេ… មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ធីរំ បស្សេ សុណេ ធីរំ, ធីរេន សហ សំវសេ;

ធីរេនល្លាបសល្លាបំ, តំ ករេ តញ្ច រោចយេ.

‘‘កិំ នុ តេ អករំ ធីរោ, វទ កស្សប ការណំ;

កេន កស្សប ធីរស្ស, ទស្សនំ អភិកង្ខសិ.

‘‘នយំ នយតិ មេធាវី, អធុរាយំ ន យុញ្ជតិ;

សុនយោ សេយ្យសោ ហោតិ, សម្មា វុត្តោ ន កុប្បតិ;

វិនយំ សោ បជានាតិ, សាធុ តេន សមាគមោ.

‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ…បេ… មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

តតោ រត្យា វិវសានេ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ;

ទិព្ពា ភក្ខា បាតុភវេយ្យុំ, សីលវន្តោ ច យាចកា.

‘‘ទទតោ មេ ន ខីយេថ, ទត្វា នានុតបេយ្យហំ;

ទទំ ចិត្តំ បសាទេយ្យំ, ឯតំ សក្ក វរំ វរេ.

‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ…បេ… មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ន មំ បុន ឧបេយ្យាសិ, ឯតំ សក្ក វរំ វរេ.

‘‘ពហូហិ វតចរិយាហិ, នរា ច អថ នារិយោ;

ទស្សនំ អភិកង្ខន្តិ, កិំ នុ មេ ទស្សនេ ភយំ.

‘‘តំ តាទិសំ ទេវវណ្ណំ, សព្ពកាមសមិទ្ធិនំ;

ទិស្វា តបោ បមជ្ជេយ្យំ, ឯតំ តេ ទស្សនេ ភយ’’ន្តិ. (ជា. ១.១៣.៨៣-១០៣);

អថ សក្កោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, ន តេ ឥតោ បដ្ឋាយ សន្តិកំ អាគមិស្សាមី’’តិ តំ អភិវាទេត្វា បក្កាមិ. មហាសត្តោ យាវជីវំ តត្ថេវ វសន្តោ អាយុបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ.

អនុរុទ្ធត្ថេរោ តទា សក្កោ អហោសិ, លោកនាថោ អកិត្តិបណ្ឌិតោ.

តស្ស មហាភិនិក្ខមនសទិសំ និក្ខន្តត្តា នេក្ខម្មបារមី. សុវិសុទ្ធសីលាចារតាយ សីលបារមី. កាមវិតក្កាទីនំ សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភិតត្តា វីរិយបារមី. ខន្តិសំវរស្ស បរមុក្កំសគមនតោ ខន្តិបារមី. បដិញ្ញានុរូបំ បដិបត្តិយា សច្ចបារមី. សព្ពត្ថ អចលសមាទានាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋានបារមី. សព្ពសត្តេសុ ហិតជ្ឈាសយេន មេត្តាបារមី. សត្តសង្ខារកតវិប្បការេសុ មជ្ឈត្តភាវប្បត្តិយា ឧបេក្ខាបារមី. តាសំ ឧបការានុបការេ ធម្មេ ជានិត្វា អនុបការេ ធម្មេ បហាយ ឧបការធម្មេសុ បវត្តាបនបុរេចរា សហជាតា ច ឧបាយកោសល្លភូតា អតិសល្លេខវុត្តិសាធនី ច បញ្ញា បញ្ញាបារមីតិ ឥមាបិ ទស បារមិយោ លព្ភន្តិ.

ទានជ្ឈាសយស្ស បន អតិឧឡារភាវេន ទានមុខេន ទេសនា បវត្តា. តស្មា សព្ពត្ថ សមកា មហាករុណា, ទ្វេបិ បុញ្ញញាណសម្ភារា, កាយសុចរិតាទីនិ តីណិ ពោធិសត្តសុចរិតានិ, សច្ចាធិដ្ឋានាទីនិ ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ, ឧស្សាហាទយោ ចតស្សោ ពុទ្ធភូមិយោ, សទ្ធាទយោ បញ្ច មហាពោធិបរិបាចនីយា ធម្មា, អលោភជ្ឈាសយាទយោ ឆ ពោធិសត្តានំ អជ្ឈាសយា, តិណ្ណោ តារេស្សាមីតិអាទយោ សត្ត បដិញ្ញា ធម្មា, អប្បិច្ឆស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ មហិច្ឆស្សាតិអាទយោ (ទី. និ. ៣.៣៥៨; អ. និ. ៨.៣០) អដ្ឋ មហាបុរិសវិតក្កា (ទី. និ. ៣.៣៥៨), នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា, ទានជ្ឈាសយាទយោ ទស មហាបុរិសជ្ឈាសយា, ទានសីលាទយោ ទស បុញ្ញកិរិយវត្ថូនីតិ ឯវមាទយោ យេ អនេកសតអនេកសហស្សប្បភេទា ពោធិសម្ភារភូតា មហាពោធិសត្តគុណា. តេ សព្ពេបិ យថារហំ ឥធ និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពា.

អបិ ចេត្ថ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ មហន្តញ្ច ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហាភិនិក្ខមនសទិសំ គេហតោ និក្ខមនំ, និក្ខមិត្វា បព្ពជិតស្ស ពហុជនសម្មតស្ស សតោ បរមប្បិច្ឆភាវេន កុលេសុ គណេសុ ច អលគ្គតា, អច្ចន្តមេវ លាភសក្ការសិលោកជិគុច្ឆា, បវិវេកាភិរតិ, កាយជីវិតនិរបេក្ខោ បរិច្ចាគោ, អនាហារស្សេវ សតោ ទិវសត្តយម្បិ ទានបីតិយា បរិតុដ្ឋស្ស និព្ពិការសរីរយាបនំ, មាសទ្វិមាសមត្តម្បិ កាលំ យាចកេ សតិ អាហារំ តថេវ ទត្វា ‘‘ទានគតេនេវ បីតិសុខេន សរីរំ យាបេស្សាមី’’តិ បរិច្ចាគេ អនោលីនវុត្តិសាធកោ ឧឡារោ ទានជ្ឈាសយោ, ទានំ ទត្វា បុន អាហារបរិយេដ្ឋិយា អករណហេតុភូតា បរមសល្លេខវុត្តីតិ ឯវមាទយោ មហាសត្តស្ស គុណានុភាវា វេទិតព្ពា. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ឯវំ អច្ឆរិយា ហេតេ, អព្ភុតា ច មហេសិនោ;

មហាការុណិកា ធីរា, សព្ពលោកេកពន្ធវា.

‘‘អចិន្តេយ្យានុភាវា ច, សទា សទ្ធម្មគោចរា;

ពោធិសត្តា មហាសត្តា, សុចិសល្លេខវុត្តិនោ.

‘‘មហាវាតសមុទ្ធត-វីចិមាលោ មហោទធិ;

អបិ លង្ឃេយ្យ វេលន្តំ, ពោធិសត្តា ន ធម្មតំ.

‘‘លោកេ សញ្ជាតវទ្ធាបិ, ន តេ ភាវិតភាវិនោ;

លិម្បន្តិ លោកធម្មេហិ, តោយេន បទុមំ យថា.

‘‘យេសំ វេ អត្តនិ ស្នេហោ, និហីយតិ យថា យថា;

សត្តេសុ ករុណាស្នេហោ, វឌ្ឍតេវ តថា តថា.

‘‘យថា ចិត្តំ វសេ ហោតិ, ន ច ចិត្តវសានុគា;

តថា កម្មំ វសេ ហោតិ, ន ច កម្មវសានុគា.

‘‘ទោសេហិ នាភិភូយន្តិ, សមុគ្ឃាតេន្តិ វា ន តេ;

ចរន្តា ពោធិបរិយេដ្ឋិំ, បុរិសាជានិយា ពុធា.

‘‘តេសុ ចិត្តប្បសាទោបិ, ទុក្ខតោ បរិមោចយេ;

បគេវានុកិរិយា តេសំ, ធម្មស្ស អនុធម្មតោ’’តិ.

បរមត្ថទីបនិយា ចរិយាបិដកសំវណ្ណនាយ

អកិត្តិចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សង្ខព្រាហ្មណចរិយាវណ្ណនា

១១-១២. ទុតិយស្មិំ បុនាបរន្តិ បុន អបរំ, ន កេវលមិទំ អកិត្តិចរិយមេវ, អថ ខោ បុន អបរំ អញ្ញំ សង្ខចរិយម្បិ បវក្ខិស្សំ, សុណោហីតិ អធិប្បាយោ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. សង្ខសវ្ហយោតិ សង្ខនាមោ. មហាសមុទ្ទំ តរិតុកាមោតិ សុវណ្ណភូមិំ គន្តុំ នាវាយ មហាសមុទ្ទំ តរិតុកាមោ. ឧបគច្ឆាមិ បដ្ដនន្តិ តាមលិត្តិបដ្ដនំ ឧទ្ទិស្ស គច្ឆាមិ. សយម្ភុញាណេន បច្ចេកពោធិយា អធិគតត្តា សយមេវ ភូតន្តិ សយម្ភុំ. កិលេសមារាទីសុ កេនចិបិ ន បរាជិតន្តិ អបរាជិតំ, តិណ្ណំ មារានំ មត្ថកំ មទ្ទិត្វា ឋិតន្តិ អត្ថោ. តត្តាយ កឋិនភូមិយាតិ ឃម្មសន្តាបេន សន្តត្តាយ សក្ខរវាលុកានិចិតត្តា ខរាយ កក្ខឡាយ ភូមិយា.

១៣. តន្តិ តំ បច្ចេកពុទ្ធំ. ឥមមត្ថន្តិ ឥមំ ឥទានិ វក្ខមានំ ‘‘ឥទំ ខេត្ត’’ន្តិអាទិកំ អត្ថំ. វិចិន្តយិន្តិ តទា សង្ខព្រាហ្មណភូតោ ចិន្តេសិន្តិ សត្ថា វទតិ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា –

អតីតេ អយំ ពារាណសី មោឡិនី នាម អហោសិ. មោឡិនីនគរេ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សង្ខោ នាម ព្រាហ្មណោ ហុត្វា អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ ចតូសុ នគរទ្វារេសុ នគរមជ្ឈេ អត្តនោ និវេសនទ្វារេតិ ឆសុ ឋានេសុ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា ទេវសិកំ ឆសតសហស្សានិ វិស្សជ្ជេន្តោ កបណទ្ធិកាទីនំ មហាទានំ បវត្តេសិ. សោ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ គេហេ ធនេ ខីណេ ទានំ ទាតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, អបរិក្ខីណេយេវ ធនេ នាវាយ សុវណ្ណភូមិំ គន្ត្វា ធនំ អាហរិស្សាមី’’តិ. សោ នាវំ ភណ្ឌស្ស បូរាបេត្វា បុត្តទារំ អាមន្តេត្វា ‘‘យាវាហំ អាគច្ឆិស្សាមិ, តាវ មេ ទានំ អនុបច្ឆិន្ទន្តា បវត្តេយ្យាថា’’តិ វត្វា ទាសកម្មករបរិវុតោ ឧបាហនំ អារុយ្ហ ឆត្តេន ធារិយមានេន បដ្ដនគាមាភិមុខោ បាយាសិ.

តស្មិំ ខណេ គន្ធមាទនេ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ សត្តាហំ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ តំ ធនាហរណត្ថំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មហាបុរិសោ ធនំ អាហរិតុំ គច្ឆតិ, ភវិស្សតិ នុ ខោ អស្ស មហាសមុទ្ទេ អន្តរាយោ, នោ’’តិ អាវជ្ជេត្វា ‘‘ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘ឯស មំ ទិស្វា ឆត្តញ្ច ឧបាហនញ្ច មយ្ហំ ទត្វា ឧបាហនទាននិស្សន្ទេន សមុទ្ទេ ភិន្នាយ នាវាយ បតិដ្ឋំ លភិស្សតិ, ករិស្សាមិស្ស អនុគ្គហ’’ន្តិ អាកាសេន គន្ត្វា តស្ស អវិទូរេ ឱតរិត្វា មជ្ឈន្ហិកសមយេ ចណ្ឌវាតាតបេន អង្គារសន្ថតសទិសំ ឧណ្ហវាលុកំ មទ្ទន្តោ តស្ស អភិមុខំ អាគញ្ឆិ. សោ តំ ទិស្វាវ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ‘‘បុញ្ញក្ខេត្តំ មេ អាគតំ, អជ្ជ មយា ឯត្ថ ពីជំ រោបេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តមហំ បដិបថេ ទិស្វា, ឥមមត្ថំ វិចិន្តយិ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ ឥទំ ខេត្តន្តិអាទិ ចិន្តិតាការទស្សនំ. ខេត្តន្តិ ខិត្តំ ពីជំ មហប្ផលភាវករណេន តាយតីតិ ខេត្តំ, បុព្ពណ្ណាបរណ្ណវិរុហនភូមិ. ឥធ បន ខេត្តំ វិយាតិ ខេត្តំ, អគ្គទក្ខិណេយ្យោ បច្ចេកពុទ្ធោ. តេនេវាហ ‘‘បុញ្ញកាមស្ស ជន្តុនោ’’តិ.

១៤. មហាគមន្តិ វិបុលផលាគមំ, សស្សសម្បត្តិទាយកន្តិ អត្ថោ. ពីជំ ន រោបេតីតិ ពីជំ ន វបតិ.

១៥. ខេត្តវរុត្តមន្តិ ខេត្តវរេសុបិ ឧត្តមំ. សីលាទិគុណសម្បន្នា ហិ វិសេសតោ អរិយសាវកា ខេត្តវរា, តតោបិ អគ្គភូតោ បច្ចេកពុទ្ធោ ខេត្តវរុត្តមោ. ការន្តិ សក្ការំ. យទិ ន ករោមីតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥទមីទិសំ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លភិត្វា តត្ថ បូជាសក្ការំ យទិ ន ករោមិ, បុញ្ញេន អត្ថិកោ នាមាហំ ន ភវេយ្យន្តិ.

១៦-១៧. យថា អមច្ចោតិអាទីនំ ទ្វិន្នំ គាថានំ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យថា នាម យោ កោចិ រញ្ញា មុទ្ទាធិការេ ឋបិតោ លញ្ឆនធរោ អមច្ចបុរិសោ សេនាបតិ វា សោ អន្តេបុរេ ជនេ ពហិទ្ធា ច ពលកាយាទីសុ រញ្ញោ យថានុសិដ្ឋំ ន បដិបជ្ជតិ ន តេសំ ធនធញ្ញំ ទេតិ, តំ តំ កត្តព្ពំ វត្តំ បរិហាបេតិ. សោ មុទ្ទិតោ បរិហាយតិ មុទ្ទាធិការលទ្ធវិភវតោ បរិធំសតិ, ឯវមេវ អហម្បិ បុញ្ញកម្មស្ស រតោ លទ្ធព្ពបុញ្ញផលសង្ខាតំ បុញ្ញកាមោ ទក្ខិណាយ វិបុលផលភាវករណេន វិបុលំ ទិស្វាន តំ ទក្ខិណំ ឧឡារំ ទក្ខិណេយ្យំ លភិត្វា តស្ស ទានំ យទិ ន ទទាមិ បុញ្ញតោ អាយតិំ បុញ្ញផលតោ ច បរិធំសាមិ. តស្មា ឥធ មយា បុញ្ញំ កាតព្ពមេវាតិ.

ឯវំ បន ចិន្តេត្វា មហាបុរិសោ ទូរតោវ ឧបាហនា ឱរោហិត្វា វេគេន ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ អនុគ្គហត្ថាយ ឥមំ រុក្ខមូលំ ឧបគច្ឆថា’’តិ វត្វា តស្មិំ រុក្ខមូលំ ឧបសង្កមន្តេ តត្ថ វាលុកំ ឧស្សាបេត្វា ឧត្តរាសង្គំ បញ្ញាបេត្វា បច្ចេកពុទ្ធេ តត្ថ និសិន្នេ វន្ទិត្វា វាសិតបរិស្សាវិតេន ឧទកេន តស្ស បាទេ ធោវិត្វា, គន្ធតេលេន មក្ខេត្វា, អត្តនោ ឧបាហនំ បុញ្ឆិត្វា, គន្ធតេលេន មក្ខេត្វា, តស្ស បាទេ បដិមុញ្ចិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ ឧបាហនំ អារុយ្ហ, ឥមំ ឆត្តំ មត្ថកេ កត្វា គច្ឆថា’’តិ ឆត្តុបាហនំ អទាសិ. សោបិស្ស អនុគ្គហត្ថាយ តំ គហេត្វា បសាទសំវឌ្ឍនត្ថំ បស្សន្តស្សេវ វេហាសំ ឧប្បតិត្វា គន្ធមាទនំ អគមាសិ. តេន វុត្តំ –

១៨. ‘‘ឯវាហំ ចិន្តយិត្វាន, ឱរោហិត្វា ឧបាហនា;

តស្ស បាទានិ វន្ទិត្វា, អទាសិំ ឆត្តុបាហន’’ន្តិ.

ពោធិសត្តោ តំ ទិស្វា អតិវិយ បសន្នចិត្តោ បដ្ដនំ គន្ត្វា នាវំ អភិរុហិ. អថស្ស មហាសមុទ្ទំ តរន្តស្ស សត្តមេ ទិវសេ នាវា វិវរមទាសិ. ឧទកំ ឧស្សិញ្ចិតុំ នាសក្ខិំសុ. មហាជនោ មរណភយភីតោ អត្តនោ អត្តនោ ទេវតា នមស្សិត្វា មហាវិរវំ វិរវិ. ពោធិសត្តោ ឯកំ ឧបដ្ឋាកំ គហេត្វា សកលសរីរំ តេលេន មក្ខេត្វា សប្បិនា សទ្ធិំ សក្ខរចុណ្ណានិ យាវទត្ថំ ខាទិត្វា តម្បិ ខាទាបេត្វា តេន សទ្ធិំ កូបកយដ្ឋិមត្ថកំ អារុយ្ហ ‘‘ឥមាយ ទិសាយ អម្ហាកំ នគរ’’ន្តិ ទិសំ វវត្ថបេត្វា មច្ឆកច្ឆបបរិបន្ថតោ អត្តានំ សច្ចាធិដ្ឋានេន បមោចេន្តោ តេន សទ្ធិំ ឧសភមត្តដ្ឋានំ អតិក្កមិត្វា បតិត្វា សមុទ្ទំ តរិតុំ អារភិ. មហាជនោ បន តត្ថេវ វិនាសំ បាបុណិ. តស្ស តរន្តស្សេវ សត្ត ទិវសា គតា. សោ តស្មិម្បិ កាលេ លោណោទកេន មុខំ វិក្ខាលេត្វា ឧបោសថិកោ អហោសិយេវ.

តទា បន ឦទិសានំ បុរិសវិសេសានំ រក្ខណត្ថាយ ចតូហិ លោកបាលេហិ ឋបិតា មណិមេខលា នាម ទេវធីតា អត្តនោ ឥស្សរិយេន សត្តាហំ បមជ្ជិត្វា សត្តមេ ទិវសេ តំ ទិស្វា ‘‘សចាយំ ឥធ មរិស្ស, អតិវិយ គារយ្ហា អភវិស្ស’’ន្តិ សំវិគ្គហទយា សុវណ្ណបាតិយា ទិព្ពភោជនស្ស បូរេត្វា វេគេនាគន្ត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ, ឥទំ ទិព្ពភោជនំ ភុញ្ជា’’តិ អាហ. សោ តំ ឧល្លោកេត្វា ‘‘នាហំ ភុញ្ជាមិ, ឧបោសថិកោម្ហី’’តិ បដិក្ខិបិត្វា តំ បុច្ឆន្តោ –

‘‘យំ ត្វំ សុខេនាភិសមេក្ខសេ មំ, ភុញ្ជស្សុ ភត្តំ ឥតិ មំ វទេសិ;

បុច្ឆាមិ តំ នារិ មហានុភាវេ, ទេវី នុសិ ត្វំ ឧទ មានុសី នូ’’តិ. (ជា. ១.១០.៤២) –

អាហ. សា តស្ស បដិវចនំ ទេន្តី –

‘‘ទេវី អហំ សង្ខ មហានុភាវា, ឥធាគតា សាគរវារិមជ្ឈេ;

អនុកម្បិកា នោ ច បទុដ្ឋចិត្តា, តវេវ អត្ថាយ ឥធាគតាស្មិ.

‘‘ឥធន្នបានំ សយនាសនញ្ច, យានានិ នានាវិវិធានិ សង្ខ;

សព្ពស្ស ត្យាហំ បដិបាទយាមិ, យំ កិញ្ចិ តុយ្ហំ មនសាភិបត្ថិត’’ន្តិ. (ជា. ១.១០.៤៣-៤៤) –

ឥមា គាថា អភាសិ. តំ សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘អយំ ទេវធីតា សមុទ្ទបិដ្ឋេ មយ្ហំ ‘ឥទញ្ចិទញ្ច ទម្មី’តិ វទតិ, យញ្ចេសា មយ្ហំ ទេតិ, តម្បិ មម បុញ្ញេនេវ, តំ បន បុញ្ញំ អយំ ទេវធីតា ជានាតិ នុ ខោ, ឧទាហុ ន ជានាតិ, បុច្ឆិស្សាមិ តាវ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា បុច្ឆន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘យំ កិញ្ចិ យិដ្ឋញ្ច ហុតញ្ច មយ្ហំ, សព្ពស្ស នោ ឥស្សរា ត្វំ សុគត្តេ;

សុស្សោណិ សុព្ភូរុ វិលគ្គមជ្ឈេ, កិស្ស មេ កម្មស្ស អយំ វិបាកោ’’តិ. (ជា. ១.១០.៤៥);

តត្ថ យិដ្ឋន្តិ ទានវសេន យជិតំ. ហុតន្តិ អាហុនបាហុនវសេន ទិន្នំ. សព្ពស្ស នោ ឥស្សរា ត្វន្តិ អម្ហាកំ បុញ្ញកម្មស្ស សព្ពស្ស ត្វំ ឥស្សរា, ‘‘អយំ ឥមស្ស វិបាកោ, អយំ ឥមស្សា’’តិ ព្យាករិតុំ សមត្ថា. សុស្សោណីតិ សុន្ទរជឃនេ. សុព្ភូរូតិ សុន្ទរេហិ ភមុកេហិ ឩរូហិ ច សមន្នាគតេ. វិលគ្គមជ្ឈេតិ វិលគ្គតនុមជ្ឈេ. កិស្ស មេតិ មយា កតកម្មេសុ កតរកម្មស្ស អយំ វិបាកោ, យេនាហំ អប្បតិដ្ឋេ មហាសមុទ្ទេ អជ្ជ បតិដ្ឋំ លភាមីតិ.

តំ សុត្វា ទេវធីតា ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ ‘យំ អត្តនា កុសលកម្មំ កតំ, តំ កម្មំ ន ជានាតី’តិ សញ្ញាយ បុច្ឆតិ មញ្ញេ, កថេស្សាមិ ន’’ន្តិ នាវាភិរុហនទិវសេ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ឆត្តុបាហនទានបុញ្ញមេវ តស្ស ការណន្តិ កថេន្តី –

‘‘ឃម្មេ បថេ ព្រាហ្មណ ឯកភិក្ខុំ, ឧគ្ឃដ្ដបាទំ តសិតំ កិលន្តំ;

បដិបាទយី សង្ខ ឧបាហនានិ, សា ទក្ខិណា កាមទុហា តវជ្ជា’’តិ. (ជា. ១.១០.៤៦) –

គាថមាហ.

តត្ថ ឯកភិក្ខុន្តិ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ សន្ធាយាហ. ឧគ្ឃដ្ដបាទន្តិ ឧណ្ហវាលុកាយ ឃដ្ដបាទំ, វិពាធិតបាទន្តិ អត្ថោ. តសិតន្តិ បិបាសិតំ. បដិបាទយីតិ បដិបាទេសិ យោជេសិ. កាមទុហាតិ សព្ពកាមទាយិកា.

តំ សុត្វា មហាសត្តោ ‘‘ឯវរូបេបិ នាម អប្បតិដ្ឋេ មហាសមុទ្ទេ មយា ទិន្នំ ឆត្តុបាហនទានំ មម សព្ពកាមទទំ ជាតំ អហោ សុទិន្ន’’ន្តិ តុដ្ឋចិត្តោ –

‘‘សា ហោតុ នាវា ផលកូបបន្នា, អនវស្សុតា ឯរកវាតយុត្តា;

អញ្ញស្ស យានស្ស ន ហេត្ថ ភូមិ, អជ្ជេវ មំ មោឡិនិំ បាបយស្សូ’’តិ. (ជា. ១.១០.៤៧) –

គាថមាហ.

តត្ថ ផលកូបបន្នាតិ មហានាវតាយ ពហូហិ ផលកេហិ ឧបេតា. ឧទកប្បវេសនាភាវេន អនវស្សុតា. សម្មា គហេត្វា គមនកវាតេន ឯរកវាតយុត្តា.

ទេវធីតា តស្ស វចនំ សុត្វា តុដ្ឋហដ្ឋា ទីឃតោ អដ្ឋឧសភំ វិត្ថារតោ ចតុឧសភំ គម្ភីរតោ វីសតិយដ្ឋិកំ សត្តរតនមយំ នាវំ មាបេត្វា កូបផិយារិត្តយុត្តានិ ឥន្ទនីលរជតសុវណ្ណមយាទីនិ និម្មិនិត្វា សត្តន្នំ រតនានំ បូរេត្វា ព្រាហ្មណំ អាលិង្គេត្វា នាវំ អារោបេសិ, ឧបដ្ឋាកំ បនស្ស ន ឱលោកេសិ. ព្រាហ្មណោ អត្តនា កតកល្យាណតោ តស្ស បត្តិំ អទាសិ, សោ អនុមោទិ. អថ ទេវធីតា តម្បិ អាលិង្គេត្វា នាវាយ បតិដ្ឋាបេត្វា តំ នាវំ មោឡិនីនគរំ នេត្វា ព្រាហ្មណស្ស ឃរេ ធនំ បតិដ្ឋាបេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អគមាសិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘សា តត្ថ វិត្តា សុមនា បតីតា, នាវំ សុចិត្តំ អភិនិម្មិនិត្វា;

អាទាយ សង្ខំ បុរិសេន សទ្ធិំ, ឧបានយី នគរំ សាធុរម្ម’’ន្តិ. (ជា. ១.១០.៤៨);

មហាបុរិសស្ស ហិ ចិត្តសម្បត្តិយា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ច និរោធតោ វុដ្ឋិតភាវេន សត្តសុ ចេតនាសុ អាទិចេតនា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា អតិឧឡារផលា ច ជាតា. ឥទម្បិ តស្ស ទានស្ស អប្បមត្តផលន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អបរិមាណផលញ្ហិ តំ ទានំ ពោធិសម្ភារភូតំ. តេន វុត្តំ –

១៩. ‘‘តេនេវាហំ សតគុណតោ, សុខុមាលោ សុខេធិតោ;

អបិ ច ទានំ បរិបូរេន្តោ, ឯវំ តស្ស អទាសហ’’ន្តិ.

តត្ថ តេនាតិ តតោ បច្ចេកពុទ្ធតោ, សតគុណតោតិ សតគុណេន អហំ តទា សង្ខភូតោ សុខុមាលោ, តស្មា សុខេធិតោ សុខសំវឌ្ឍោ, អបិ ច ឯវំ សន្តេបិ ទានំ បរិបូរេន្តោ, ឯវំ មយ្ហំ ទានបារមី បរិបូរេតូតិ តស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស អត្តនោ សរីរទុក្ខំ អនបេក្ខិត្វា ឆត្តុបាហនំ អទាសិន្តិ អត្តនោ ទានជ្ឈាសយស្ស ឧឡារភាវំ សត្ថា បវេទេសិ.

ពោធិសត្តោបិ យាវជីវំ អមិតធនគេហំ អជ្ឈាវសន្តោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ទានានិ ទត្វា សីលានិ រក្ខិត្វា អាយុបរិយោសានេ សបរិសោ ទេវនគរំ បូរេសិ.

តទា ទេវធីតា ឧប្បលវណ្ណា អហោសិ, បុរិសោ អានន្ទត្ថេរោ, លោកនាថោ សង្ខព្រាហ្មណោ.

តស្ស សុវិសុទ្ធនិច្ចសីលឧបោសថសីលាទិវសេន សីលបារមី ទានសីលាទីនំ បដិបក្ខតោ និក្ខន្តត្តា កុសលធម្មវសេន នេក្ខម្មបារមី, ទានាទិនិប្ផាទនត្ថំ អព្ភុស្សហនវសេន តថា មហាសមុទ្ទតរណវាយាមវសេន ច វីរិយបារមី, តទត្ថំ អធិវាសនខន្តិវសេន ខន្តិបារមី, បដិញ្ញានុរូបប្បដិបត្តិយា សច្ចបារមី, សព្ពត្ថ អចលសមាទានាធិដ្ឋានវសេន អធិដ្ឋានបារមី, សព្ពសត្តេសុ ហិតជ្ឈាសយវសេន មេត្តាបារមី, សត្តសង្ខារកតវិប្បការេសុ មជ្ឈត្តភាវប្បត្តិយា ឧបេក្ខាបារមី, សព្ពបារមីនំ ឧបការានុបការេ ធម្មេ ជានិត្វា អនុបការេ ធម្មេ បហាយ ឧបការធម្មេសុ បវត្តាបនបុរេចរា សហជាតា ច ឧបាយកោសល្លភូតា បញ្ញា បញ្ញាបារមីតិ ឥមាបិ បារមិយោ លព្ភន្តិ.

ទានជ្ឈាសយស្ស បន អតិឧឡារភាវេន ទានបារមីវសេន ទេសនា បវត្តា. យស្មា ចេត្ថ ទស បារមិយោ លព្ភន្តិ, តស្មា ហេដ្ឋា វុត្តា មហាករុណាទយោ ពោធិសត្តគុណា ឥធាបិ យថារហំ និទ្ធារេតព្ពា. តថា អត្តនោ ភោគសុខំ អនបេក្ខិត្វា មហាករុណាយ ‘‘ទានបារមិំ បូរេស្សាមី’’តិ ទានសម្ភារសំហរណត្ថំ សមុទ្ទតរណំ, តត្ថ ច សមុទ្ទបតិតស្សបិ ឧបោសថាធិដ្ឋានំ, សីលខណ្ឌភយេន ទេវធីតាយបិ ឧបគតាយ អាហារានាហរណន្តិ ឯវមាទយោ មហាសត្តស្ស គុណា វេទិតព្ពា. ឥទានិ វក្ខមានេសុ សេសចរិតេសុ ឥមិនាវ នយេន គុណនិទ្ធារណំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ តត្ថ វិសេសមត្តមេវ វក្ខាម. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ឯវំ អច្ឆរិយា ហេតេ, អព្ភុតា ច មហេសិនោ…បេ…;

បគេវានុកិរិយា តេសំ, ធម្មស្ស អនុធម្មតោ’’តិ.

សង្ខព្រាហ្មណចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. កុរុរាជចរិយាវណ្ណនា

២០. តតិយេ ឥន្ទបត្ថេ បុរុត្តមេតិ ឥន្ទបត្ថនាមកេ កុរុរដ្ឋស្ស បុរវរេ ឧត្តមនគរេ. រាជាតិ ធម្មេន សមេន ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ បរិសំ រញ្ជេតីតិ រាជា. កុសលេ ទសហុបាគតោតិ កុសលេហិ ទសហិ សមន្នាគតោ, ទានាទីហិ ទសហិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូហិ, ទសហិ កុសលកម្មបថេហិ វា យុត្តោតិ អត្ថោ.

២១. កលិង្គរដ្ឋវិសយាតិ កលិង្គរដ្ឋសង្ខាតវិសយា. ព្រាហ្មណា ឧបគញ្ឆុ មន្តិ កលិង្គរាជេន ឧយ្យោជិតា អដ្ឋ ព្រាហ្មណា មំ ឧបសង្កមិំសុ. ឧបសង្កមិត្វា ច បន អាយាចុំ មំ ហត្ថិនាគន្តិ ហត្ថិភូតំ មហានាគំ មំ អាយាចិំសុ. ធញ្ញន្តិ ធនាយិតព្ពសិរិសោភគ្គប្បត្តំ លក្ខណសម្បន្នំ. មង្គលសម្មតន្តិ តាយយេវ លក្ខណសម្បត្តិយា មង្គលំ អភិវុឌ្ឍិការណន្តិ អភិសម្មតំ ជនេហិ.

២២. អវុដ្ឋិកោតិ វស្សរហិតោ. ទុព្ភិក្ខោតិ ទុល្លភភោជនោ. ឆាតកោ មហាតិ មហតី ជិឃច្ឆាពាធា វត្តតីតិ អត្ថោ. ទទាហីតិ ទេហិ. នីលន្តិ នីលវណ្ណំ. អញ្ជនសវ្ហយន្តិ អញ្ជនសទ្ទេន អវ្ហាតព្ពំ, អញ្ជននាមកន្តិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អម្ហាកំ កលិង្គរដ្ឋំ អវុដ្ឋិកំ, តេន ឥទានិ មហាទុព្ភិក្ខំ តត្ថ មហន្តំ ឆាតកភយំ ឧប្បន្នំ, តស្ស វូបសមត្ថាយ ឥមំ អញ្ជនគិរិសង្កាសំ តុយ្ហំ អញ្ជននាមកំ មង្គលហត្ថិំ ទេហិ, ឥមស្មិញ្ហិ តត្ថ នីតេ ទេវោ វស្សិស្សតិ, តេន តំ សព្ពភយំ វូបសម្មិស្សតីតិ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា –

អតីតេ កុរុរដ្ឋេ ឥន្ទបត្ថនគរេ ពោធិសត្តោ កុរុរាជស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អនុបុព្ពេន វិញ្ញុតំ បត្តោ, តក្កសិលំ គន្ត្វា យោគវិហិតានិ សិប្បាយតនានិ វិជ្ជាដ្ឋានានិ ច ឧគ្គហេត្វា បច្ចាគតោ បិតរា ឧបរជ្ជេ ឋបិតោ, អបរភាគេ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ បត្វា ទស រាជធម្មេ អកោបេន្តោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ ធនញ្ជយោ នាម នាមេន. សោ ចតូសុ នគរទ្វារេសុ នគរមជ្ឈេ និវេសនទ្វារេតិ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា ទេវសិកំ ឆសតសហស្សំ ធនំ វិស្សជ្ជេន្តោ សកលជម្ពុទីបំ ឧន្នង្គលំ កត្វា ទានំ អទាសិ. តស្ស ទានជ្ឈាសយតា ទានាភិរតិ សកលជម្ពុទីបំ បត្ថរិ.