៨. សិវិរាជចរិយាវណ្ណនា

៥១. អដ្ឋមេ អរិដ្ឋសវ្ហយេ នគរេតិ អរិដ្ឋបុរនាមកេ នគរេ. សិវិ នាមាសិ ខត្តិយោតិ សិវីតិ គោត្តតោ ឯវំនាមកោ រាជា អហោសិ.

អតីតេ កិរ សិវិរដ្ឋេ អរិដ្ឋបុរនគរេ សិវិរាជេ រជ្ជំ ការេន្តេ មហាសត្តោ តស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. ‘‘សិវិកុមារោ’’តិស្ស នាមមកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តក្កសិលំ គន្ត្វា ឧគ្គហិតសិប្បោ អាគន្ត្វា បិតុ សិប្បំ ទស្សេត្វា ឧបរជ្ជំ លភិត្វា អបរភាគេ បិតុ អច្ចយេន រាជា ហុត្វា អគតិគមនំ បហាយ ទស រាជធម្មេ អកោបេត្វា រជ្ជំ ការេន្តោ នគរស្ស ចតូសុ ទ្វារេសុ នគរមជ្ឈេ និវេសនទ្វារេតិ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា ទេវសិកំ ឆសតសហស្សបរិច្ចាគេន មហាទានំ បវត្តេសិ. អដ្ឋមីចាតុទ្ទសីបន្នរសីសុ សយំ ទានសាលំ គន្ត្វា ទានគ្គំ ឱលោកេតិ.

សោ ឯកទា បុណ្ណមទិវសេ បាតោវ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ រាជបល្លង្កេ និសិន្នោ អត្តនា ទិន្នទានំ អាវជ្ជេន្តោ ពាហិរវត្ថុំ អត្តនា អទិន្នំ នាម អទិស្វា ‘‘ន មេ ពាហិរកទានំ តថា ចិត្តំ តោសេតិ, យថា អជ្ឈត្តិកទានំ, អហោ វត មម ទានសាលំ គតកាលេ កោចិ យាចកោ ពាហិរវត្ថុំ អយាចិត្វា អជ្ឈត្តិកមេវ យាចេយ្យ, សចេ ហិ មេ កោចិ សរីរេ មំសំ វា លោហិតំ វា សីសំ វា ហទយមំសំ វា អក្ខីនិ វា ឧបឌ្ឍសរីរំ វា សកលមេវ វា អត្តភាវំ ទាសភាវេន យាចេយ្យ, តំតទេវស្ស អធិប្បាយំ បូរេន្តោ ទាតុំ សក្កោមី’’តិ ចិន្តេសិ. បាឡិយំ បន អក្ខីនំ ឯវ វសេន អាគតា. តេន វុត្តំ –

‘‘និសជ្ជ បាសាទវរេ, ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា’’.

៥២. ‘‘យំកិញ្ចិ មានុសំ ទានំ, អទិន្នំ មេ ន វិជ្ជតិ;

យោបិ យាចេយ្យ មំ ចក្ខុំ, ទទេយ្យំ អវិកម្បិតោ’’តិ.

តត្ថ មានុសំ ទានន្តិ បកតិមនុស្សេហិ ទាតព្ពទានំ អន្នបានាទិ. ឯវំ បន មហាសត្តស្ស ឧឡារេ ទានជ្ឈាសយេ ឧប្បន្នេ សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ តស្ស ការណំ អាវជ្ជេន្តោ ពោធិសត្តស្ស អជ្ឈាសយំ ទិស្វា ‘‘សិវិរាជា អជ្ជ សម្បត្តយាចកា ចក្ខូនិ ចេ យាចន្តិ, ចក្ខូនិ ឧប្បាដេត្វា នេសំ ទស្សាមីតិ ចិន្តេសី’’តិ សក្កោ ទេវបរិសាយ វត្វា ‘‘សោ សក្ខិស្សតិ នុ ខោ តំ ទាតុំ, ឧទាហុ នោតិ វីមំសិស្សាមិ តាវ ន’’ន្តិ ពោធិសត្តេ សោឡសហិ គន្ធោទកឃដេហិ ន្ហត្វា សព្ពាលង្ការេហិ បដិមណ្ឌិតេ អលង្កតហត្ថិក្ខន្ធវរគតេ ទានគ្គំ គច្ឆន្តេ ជរាជិណ្ណោ អន្ធព្រាហ្មណោ វិយ ហុត្វា តស្ស ចក្ខុបថេ ឯកស្មិំ ឧន្នតប្បទេសេ ឧភោ ហត្ថេ បសារេត្វា រាជានំ ជយាបេត្វា ឋិតោ ពោធិសត្តេន តទភិមុខំ វារណំ បេសេត្វា ‘‘ព្រាហ្មណ, កិំ ឥច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘តវ ទានជ្ឈាសយំ និស្សាយ សមុគ្គតេន កិត្តិឃោសេន សកលលោកសន្និវាសោ និរន្តរំ ផុដោ, អហញ្ច អន្ធោ, តស្មា តំ យាចាមី’’តិ ឧបចារវសេន ឯកំ ចក្ខុំ យាចិ. តេន វុត្តំ –

៥៣. ‘‘មម សង្កប្បមញ្ញាយ, សក្កោ ទេវានមិស្សរោ;

និសិន្នោ ទេវបរិសាយ, ឥទំ វចនមព្រវិ.

៥៤. ‘‘និសជ្ជ បាសាទវរេ, សិវិរាជា មហិទ្ធិកោ;

ចិន្តេន្តោ វិវិធំ ទានំ, អទេយ្យំ សោ ន បស្សតិ.

៥៥. ‘‘តថំ នុ វិតថំ នេតំ, ហន្ទ វីមំសយាមិ តំ;

មុហុត្តំ អាគមេយ្យាថ, យាវ ជានាមិ តំ មនំ.

៥៦. ‘‘បវេធមានោ បលិតសិរោ, វលិគត្តោ ជរាតុរោ;

អន្ធវណ្ណោវ ហុត្វាន, រាជានំ ឧបសង្កមិ.

៥៧. ‘‘សោ តទា បគ្គហេត្វាន, វាមំ ទក្ខិណពាហុ ច;

សិរស្មិំ អញ្ជលិំ កត្វា, ឥទំ វចនមព្រវិ.

៥៨. ‘‘‘យាចាមិ តំ មហារាជ, ធម្មិក រដ្ឋវឌ្ឍន;

តវ ទានរតា កិត្តិ, ឧគ្គតា ទេវមានុសេ.

៥៩. ‘‘‘ឧភោបិ នេត្តា នយនា, អន្ធា ឧបហតា មម;

ឯកំ មេ នយនំ ទេហិ, ត្វម្បិ ឯកេន យាបយា’’’តិ.

តត្ថ ចិន្តេន្តោ វិវិធំ ទានន្តិ អត្តនា ទិន្នំ វិវិធំ ទានំ ចិន្តេន្តោ, អាវជ្ជេន្តោ ទានំ វា អត្តនា ទិន្នំ វិវិធំ ពាហិរំ ទេយ្យធម្មំ ចិន្តេន្តោ. អទេយ្យំ សោ ន បស្សតីតិ ពាហិរំ វិយ អជ្ឈត្តិកវត្ថុម្បិ អទេយ្យំ ទាតុំ អសក្កុណេយ្យំ ន បស្សតិ, ‘‘ចក្ខូនិបិ ឧប្បាដេត្វា ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេសីតិ អធិប្បាយោ. តថំ នុ វិតថំ នេតន្តិ ឯតំ អជ្ឈត្តិកវត្ថុនោបិ អទេយ្យស្ស អទស្សនំ ទេយ្យភាវេនេវ ទស្សនំ ចិន្តនំ សច្ចំ នុ ខោ, ឧទាហុ, អសច្ចន្តិ អត្ថោ. សោ តទា បគ្គហេត្វាន, វាមំ ទក្ខិណពាហុ ចាតិ វាមពាហុំ ទក្ខិណពាហុញ្ច តទា បគ្គហេត្វា, ឧភោ ពាហូ ឧក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ. រដ្ឋវឌ្ឍនាតិ រដ្ឋវឌ្ឍីករ. ត្វម្បិ ឯកេន យាបយាតិ ឯកេន ចក្ខុនា សមវិសមំ បស្សន្តោ សកំ អត្តភាវំ ត្វំ យាបេហិ, អហម្បិ ភវតោ លទ្ធេន ឯកេន យាបេមីតិ ទស្សេតិ.

តំ សុត្វា មហាសត្តោ តុដ្ឋមានសោ ‘‘ឥទានេវាហំ បាសាទេ និសិន្នោ ឯវំ ចិន្តេត្វា អាគតោ, អយញ្ច មេ ចិត្តំ ញត្វា វិយ ចក្ខុំ យាចតិ, អហោ វត មេ លាភា, អជ្ជ មេ មនោរថោ មត្ថកំ បាបុណិស្សតិ, អទិន្នបុព្ពំ វត ទានំ ទស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតោ អហោសិ. តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ –

៦០. ‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, ហដ្ឋោ សំវិគ្គមានសោ;

កតញ្ជលី វេទជាតោ, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

៦១. ‘‘‘ឥទានាហំ ចិន្តយិត្វាន, បាសាទតោ ឥធាគតោ;

ត្វំ មម ចិត្តមញ្ញាយ, នេត្តំ យាចិតុមាគតោ.

៦២. ‘‘‘អហោ មេ មានសំ សិទ្ធំ, សង្កប្បោ បរិបូរិតោ;

អទិន្នបុព្ពំ ទានវរំ, អជ្ជ ទស្សាមិ យាចកេ’’’តិ.

តត្ថ តស្សាតិ តស្ស ព្រាហ្មណរូបធរស្ស សក្កស្ស. ហដ្ឋោតិ តុដ្ឋោ. សំវិគ្គមានសោតិ មម ចិត្តំ ជានិត្វា វិយ ឥមិនា ព្រាហ្មណេន ចក្ខុ យាចិតំ, ឯត្តកំ កាលំ ឯវំ អចិន្តេត្វា បមជ្ជិតោ វតម្ហីតិ សំវិគ្គចិត្តោ. វេទជាតោតិ ជាតបីតិបាមោជ្ជោ. អព្រវិន្តិ អភាសិំ. មានសន្តិ មនសិ ភវំ មានសំ, ទានជ្ឈាសយោ, ‘‘ចក្ខុំ ទស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នទានជ្ឈាសយោតិ អត្ថោ. សង្កប្បោតិ មនោរថោ. បរិបូរិតោតិ បរិបុណ្ណោ.

អថ ពោធិសត្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ មម ចិត្តាចារំ ញត្វា វិយ ទុច្ចជម្បិ ចក្ខុំ មំ យាចតិ, សិយា នុ ខោ កាយចិ ទេវតាយ អនុសិដ្ឋោ ភវិស្សតិ, បុច្ឆិស្សាមិ តាវ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តំ ព្រាហ្មណំ បុច្ឆិ. តេនាហ ភគវា ជាតកទេសនាយំ –

‘‘កេនានុសិដ្ឋោ ឥធមាគតោសិ, វនិព្ពក ចក្ខុបថានិ យាចិតុំ;

សុទុច្ចជំ យាចសិ ឧត្តមង្គំ, យមាហុ នេត្តំ បុរិសេន ទុច្ចជ’’ន្តិ.(ជា. ១.១៥.៥៣);

តំ សុត្វា ព្រាហ្មណរូបធរោ សក្កោ អាហ –

‘‘យមាហុ ទេវេសុ សុជម្បតីតិ, មឃវាតិ នំ អាហុ មនុស្សលោកេ;

តេនានុសិដ្ឋោ ឥធមាគតោស្មិ, វនិព្ពកោ ចក្ខុបថានិ យាចិតុំ.

‘‘វនិព្ពតោ មយ្ហំ វនិំ អនុត្តរំ, ទទាហិ តេ ចក្ខុបថានិ យាចិតោ;

ទទាហិ មេ ចក្ខុបថំ អនុត្តរំ, យមាហុ នេត្តំ បុរិសេន ទុច្ចជ’’ន្តិ. (ជា. ១.១៥.៥៤-៥៥);

មហាសត្តោ អាហ –

‘‘យេន អត្ថេន អាគច្ឆិ, យមត្ថមភិបត្ថយំ;

តេ តេ ឥជ្ឈន្តុ សង្កប្បា, លភ ចក្ខូនិ ព្រាហ្មណ.

‘‘ឯកំ តេ យាចមានស្ស, ឧភយានិ ទទាមហំ;

ស ចក្ខុមា គច្ឆ ជនស្ស បេក្ខតោ,

យទិច្ឆសេ ត្វំ តទ តេ សមិជ្ឈតូ’’តិ. (ជា. ១.១៥.៥៦-៥៧);

តត្ថ វនិព្ពកាតិ តំ អាលបតិ. ចក្ខុបថានីតិ ទស្សនស្ស បថភាវតោ ចក្ខូនមេវេតំ នាមំ. យមាហូតិ យំ លោកេ ‘‘ទុច្ចជ’’ន្តិ កថេន្តិ. វនិព្ពតោតិ យាចន្តស្ស. វនិន្តិ យាចនំ. តេ តេតិ តេ តវ តស្ស អន្ធស្ស សង្កប្បា. ស ចក្ខុមាតិ សោ ត្វំ មម ចក្ខូហិ ចក្ខុមា ហុត្វា. តទ តេ សមិជ្ឈតូតិ យំ ត្វំ មម សន្តិកា ឥច្ឆសិ, តំ តេ សមិជ្ឈតូតិ.

រាជា ឯត្តកំ កថេត្វា ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ សក្កេន អនុសិដ្ឋោ ឥធាគតោស្មីតិ ភណតិ, នូន ឥមស្ស ឥមិនា ឧបាយេន ចក្ខុ សម្បជ្ជិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘ឥធេវ មយា ចក្ខូនិ ឧប្បាដេត្វា ទាតុំ អសារុប្ប’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ព្រាហ្មណំ អាទាយ អន្តេបុរំ គន្ត្វា រាជាសនេ និសីទិត្វា សិវកំ នាម វេជ្ជំ បក្កោសាបេសិ. អថ ‘‘អម្ហាកំ កិរ រាជា អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា ព្រាហ្មណស្ស ទាតុកាមោ’’តិ សកលនគរេ ឯកកោលាហលំ អហោសិ. អថ នំ រញ្ញោ ញាតិសេនាបតិអាទយោ រាជវល្លភា អមច្ចា បារិសជ្ជា នាគរា ឱរោធា ច សព្ពេ សន្និបតិត្វា នានាឧបាយេហិ និវារេសុំ. រាជាបិ នេ អនុវារេសិ តេនាហ –

‘‘មា នោ ទេវ អទា ចក្ខុំ, មា នោ សព្ពេ បរាករិ;

ធនំ ទេហិ មហារាជ, មុត្តា វេឡុរិយា ពហូ.

‘‘យុត្តេ ទេវ រថេ ទេហិ, អាជានីយេ ចលង្កតេ;

នាគេ ទេហិ មហារាជ, ហេមកប្បនវាសសេ.

‘‘យថា តំ សិវយោ សព្ពេ, សយោគ្គា សរថា សទា;

សមន្តា បរិកិរេយ្យុំ, ឯវំ ទេហិ រថេសភា’’តិ. (ជា. ១.១៥.៥៨-៦០);

អថ រាជា តិស្សោ គាថា អភាសិ –

‘‘យោ វេ ទស្សន្តិ វត្វាន, អទានេ កុរុតេ មនោ;

ភូម្យំ សោ បតិតំ បាសំ, គីវាយំ បដិមុញ្ចតិ.

‘‘យោ វេ ទស្សន្តិ វត្វាន, អទានេ កុរុតេ មនោ;

បាបា បាបតរោ ហោតិ, សម្បត្តោ យមសាធនំ.

‘‘យញ្ហិ យាចេ តញ្ហិ ទទេ, យំ ន យាចេ ន តំ ទទេ;

ស្វាហំ តមេវ ទស្សាមិ, យំ មំ យាចតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ. (ជា. ១.១៥.៦១-៦៣);

តត្ថ មា នោ, ទេវាតិ នោតិ និបាតមត្តំ. ទេវ, មា ចក្ខុំ អទាសិ. មា នោ សព្ពេ បរាករីតិ អម្ហេ សព្ពេ មា បរិច្ចជិ. អក្ខីសុ ហិ ទិន្នេសុ ត្វំ រជ្ជំ ន ករិស្សសិ, ឯវំ តយា មយំ បរិច្ចត្តា នាម ភវិស្សាមាតិ អធិប្បាយេន ឯវមាហំសុ. បរិកិរេយ្យុន្តិ បរិវារេយ្យុំ. ឯវំ ទេហីតិ យថា តំ អវិកលចក្ខុំ សិវយោ ចិរំ បរិវារេយ្យុំ, ឯវំ ទេហិ ធនមេវស្ស ទេហិ, មា អក្ខីនិ, អក្ខីសុ ហិ ទិន្នេសុ ន តំ សិវយោ បរិវារេស្សន្តីតិ ទស្សេតិ.

បដិមុញ្ចតីតិ បដិបវេសេតិ. បាបា បាបតរោ ហោតីតិ លាមកា លាមកតរោ នាម ហោតិ. សម្បត្តោ យមសាធនន្តិ យមស្ស អាណាបវត្តិដ្ឋានំ ឧស្សទនិរយំ ឯស បត្តោ នាម ហោតិ. យញ្ហិ យាចេតិ យំ វត្ថុំ យាចកោ យាចតិ, ទាយកោបិ តទេវ ទទេយ្យ, ន អយាចិតំ, អយញ្ច ព្រាហ្មណោ ចក្ខុំ មំ យាចតិ, ន មុត្តាទិកំ ធនំ, តំ ទស្សាមីតិ វទតិ.

អថ នំ ‘‘អាយុអាទីសុ កិំ បត្ថេត្វា ចក្ខូនិ ទេសិ ទេវា’’តិ បុច្ឆិំសុ. មហាបុរិសោ ‘‘នាហំ ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកំ វា សម្បត្តិំ បត្ថេត្វា ទេមិ, អបិ ច ពោធិសត្តានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ បោរាណកមគ្គោ ឯស, យទិទំ ទានបារមិបូរណំ នាមា’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ –

‘‘អាយុំ នុ វណ្ណំ នុ សុខំ ពលំ នុ, កិំ បត្ថយានោ នុ ជនិន្ទ ទេសិ;

កថញ្ហិ រាជា សិវិនំ អនុត្តរោ, ចក្ខូនិ ទជ្ជា បរលោកហេតុ.

‘‘ន វាហមេតំ យសសា ទទាមិ, ន បុត្តមិច្ឆេ ន ធនំ ន រដ្ឋំ;

សតញ្ច ធម្មោ ចរិតោ បុរាណោ, ឥច្ចេវ ទានេ រមតេ មនោ មមា’’តិ. (ជា. ១.១៥.៦៤-៦៥);

តត្ថ បរលោកហេតូតិ, មហារាជ, កថំ នាម តុម្ហាទិសោ បណ្ឌិតបុរិសោ សក្កសម្បត្តិសទិសំ សន្ទិដ្ឋិកំ ឥស្សរិយំ បហាយ បរលោកហេតុ ចក្ខូនិ ទទេយ្យាតិ.

ន វាហន្តិ ន វេ អហំ. យសសាតិ ទិព្ពស្ស វា មានុសស្ស វា ឥស្សរិយស្ស ការណា, អបិច សតំ ពោធិសត្តានំ ធម្មោ ពុទ្ធការកោ ចរិតោ អាចរិតោ អាចិណ្ណោ បុរាតនោ ឥច្ចេវ ឥមិនា ការណេន ទានេយេវ ឦទិសោ មម មនោ និរតោតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា រាជា អមច្ចេ សញ្ញាបេត្វា សិវកំ វេជ្ជំ អាណាបេសិ – ‘‘ឯហិ, សិវក, មម ឧភោបិ អក្ខីនិ ឥមស្ស ព្រាហ្មណស្ស ទាតុំ សីឃំ ឧប្បាដេត្វា ហត្ថេ បតិដ្ឋបេហី’’តិ. តេន វុត្តំ –

៦៣. ‘‘ឯហិ សិវក ឧដ្ឋេហិ, មា ទន្ធយិ មា បវេធយិ;

ឧភោបិ នយនំ ទេហិ, ឧប្បាដេត្វា វនិព្ពកេ.

៦៤. ‘‘តតោ សោ ចោទិតោ មយ្ហំ, សិវកោ វចនំករោ;

ឧទ្ធរិត្វាន បាទាសិ, តាលមិញ្ជំវ យាចកេ’’តិ.

តត្ថ ឧដ្ឋេហីតិ ឧដ្ឋានវីរិយំ ករោហិ. ឥមស្មិំ មម ចក្ខុទានេ សហាយកិច្ចំ ករោហីតិ ទស្សេតិ. មា ទន្តយីតិ មា ចិរាយិ. អយញ្ហិ អតិទុល្លភោ ចិរកាលំ បត្ថិតោ មយា ឧត្តមោ ទានក្ខណោ បដិលទ្ធោ, សោ មា វិរជ្ឈីតិ អធិប្បាយោ. មា បវេធយីតិ ‘‘អម្ហាកំ រញ្ញោ ចក្ខូនិ ឧប្បាដេមី’’តិ ចិត្តុត្រាសវសេន មា វេធយិ សរីរកម្បំ មា អាបជ្ជិ. ឧភោបិ នយនន្តិ ឧភោបិ នយនេ. វនិព្ពកេតិ យាចកស្ស មយ្ហន្តិ មយា. ឧទ្ធរិត្វាន បាទាសីតិ សោ វេជ្ជោ រញ្ញោ អក្ខិកូបតោ ឧភោបិ អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា រញ្ញោ ហត្ថេ អទាសិ.

ទេន្តោ ច ន សត្ថកេន ឧទ្ធរិត្វា អទាសិ. សោ ហិ ចិន្តេសិ – ‘‘អយុត្តំ មាទិសស្ស សុសិក្ខិតវេជ្ជស្ស រញ្ញោ អក្ខីសុ សត្ថបាតន’’ន្តិ ភេសជ្ជានិ ឃំសេត្វា ភេសជ្ជចុណ្ណេន នីលុប្បលំ បរិភាវេត្វា ទក្ខិណក្ខិំ ឧបសិង្ឃាបេសិ, អក្ខិ បរិវត្តិ, ទុក្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជិ. សោ បរិភាវេត្វា បុនបិ ឧបសិង្ឃាបេសិ, អក្ខិ អក្ខិកូបតោ មុច្ចិ, ពលវតរា វេទនា ឧទបាទិ, តតិយវារេ ខរតរំ បរិភាវេត្វា ឧបនាមេសិ, អក្ខិ ឱសធពលេន បរិព្ភមិត្វា អក្ខិកូបតោ និក្ខមិត្វា ន្ហារុសុត្តកេន ឱលម្ពមានំ អដ្ឋាសិ, អធិមត្តា វេទនា ឧទបាទិ, លោហិតំ បគ្ឃរិ, និវត្ថសាដកាបិ លោហិតេន តេមិំសុ. ឱរោធា ច អមច្ចា ច រញ្ញោ បាទមូលេ បតិត្វា ‘‘ទេវ, អក្ខីនិ មា ទេហិ, ទេវ, អក្ខីនិ មា ទេហី’’តិ មហាបរិទេវំ បរិទេវិំសុ.

រាជា វេទនំ អធិវាសេត្វា ‘‘តាត, មា បបញ្ចំ ករី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ វាមហត្ថេន អក្ខិំ ធារេត្វា ទក្ខិណហត្ថេន សត្ថកំ អាទាយ អក្ខិសុត្តកំ ឆិន្ទិត្វា អក្ខិំ គហេត្វា មហាសត្តស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ. សោ វាមក្ខិនា ទក្ខិណក្ខិំ ឱលោកេត្វា បរិច្ចាគបីតិយា អភិភុយ្យមានំ ទុក្ខវេទនំ វេទេន្តោ ‘‘ឯហិ, ព្រាហ្មណា’’តិ ព្រាហ្មណំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘មម ឥតោ ចក្ខុតោ សតគុណេន សហស្សគុណេន សតសហស្សគុណេន សមន្តចក្ខុមេវ បិយតរំ, តស្ស មេ ឥទំ អក្ខិទានំ បច្ចយោ ហោតូ’’តិ ព្រាហ្មណស្ស អក្ខិំ អទាសិ. សោ តំ ឧក្ខិបិត្វា អត្តនោ អក្ខិម្ហិ ឋបេសិ, តំ តស្សានុភាវេន វិកសិតនីលុប្បលំ វិយ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ. មហាសត្តោ វាមក្ខិនា តស្ស តំ អក្ខិំ ទិស្វា ‘‘អហោ សុទិន្នំ មយា អក្ខី’’តិ អន្តោសមុគ្គតាយ បីតិយា និរន្តរំ ផុដសរីរោ ហុត្វា អបរម្បិ អទាសិ. សក្កោបិ តំ តថេវ កត្វា រាជនិវេសនា និក្ខមិត្វា មហាជនស្ស ឱលោកេន្តស្សេវ នគរា និក្ខមិត្វា ទេវលោកមេវ គតោ.

រញ្ញោ នចិរស្សេវ អក្ខីនិ អាវាដភាវំ អប្បត្តានិ កម្ពលគេណ្ឌុកំ វិយ ឧគ្គតេន មំសបិណ្ឌេន បូរេត្វា ចិត្តកម្មរូបស្ស វិយ រុហិំសុ, វេទនា បច្ឆិជ្ជិ. អថ មហាសត្តោ កតិបាហំ បាសាទេ វសិត្វា ‘‘កិំ អន្ធស្ស រជ្ជេនាតិ អមច្ចានំ រជ្ជំ និយ្យាតេត្វា ឧយ្យានំ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា អមច្ចានំ តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘មុខធោវនាទិទាយកោ ឯកោ បុរិសោ មយ្ហំ សន្តិកេ ហោតុ, សរីរកិច្ចដ្ឋានេសុបិ មេ រជ្ជុកំ ពន្ធថា’’តិ វត្វា សិវិកាយ គន្ត្វា បោក្ខរណិតីរេ រាជបល្លង្កេ និសីទិ. អមច្ចាបិ វន្ទិត្វា បដិក្កមិំសុ. ពោធិសត្តោបិ អត្តនោ ទានំ អាវជ្ជេសិ. តស្មិំ ខណេ សក្កស្ស អាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ តំ ទិស្វា ‘‘មហារាជស្ស វរំ ទត្វា ចក្ខុំ បដិបាកតិកំ ករិស្សាមី’’តិ ពោធិសត្តស្ស សមីបំ គន្ត្វា បទសទ្ទមកាសិ. មហាសត្តេន ច ‘‘កោ ឯសោ’’តិ វុត្តេ –

‘‘សក្កោហមស្មិ ទេវិន្ទោ, អាគតោស្មិ តវន្តិកេ;

វរំ វរស្សុ រាជីសិ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសី’’តិ. (ជា. ១.១៥.៧១) –

វត្វា តេន –

‘‘បហូតំ មេ ធនំ សក្ក, ពលំ កោសោ ចនប្បកោ;

អន្ធស្ស មេ សតោ ទានិ, មរណញ្ញេវ រុច្ចតី’’តិ. (ជា. ១.១៥.៧២) –

វុត្តេ អថ នំ សក្កោ អាហ – ‘‘សិវិរាជ, កិំ បន ត្វំ មរិតុកាមោ ហុត្វា មរណំ រោចេសិ, ឧទាហុ អន្ធភាវេនា’’តិ. អន្ធភាវេន, ទេវាតិ. ‘‘មហារាជ, ទានំ នាម ន កេវលំ សម្បរាយត្ថមេវ ទិយ្យតិ, ទិដ្ឋធម្មត្ថាយបិ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា តវ ទានបុញ្ញមេវ និស្សាយ សច្ចកិរិយំ ករោហិ, តស្ស ពលេនេវ តេ ចក្ខុ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ មយា មហាទានំ សុទិន្ន’’ន្តិ វត្វា សច្ចកិរិយំ ករោន្តោ –

‘‘យេ មំ យាចិតុមាយន្តិ, នានាគោត្តា វនិព្ពកា;

យោបិ មំ យាចតេ តត្ថ, សោបិ មេ មនសោ បិយោ;

ឯតេន សច្ចវជ្ជេន, ចក្ខុ មេ ឧបបជ្ជថា’’តិ. (ជា. ១.១៥.៧៤) –

អាហ.

តត្ថ យេ មន្តិ យេ មំ យាចិតុមាគច្ឆន្តិ, តេសុបិ អាគតេសុ យោ ឥមំ នាម ទេហីតិ វាចំ និច្ឆារេន្តោ មំ យាចតេ, សោបិ មេ មនសោ បិយោ. ឯតេនាតិ សចេ មយ្ហំ សព្ពេបិ យាចកា បិយា, សច្ចមេវេតំ មយា វុត្តំ, ឯតេន មេ សច្ចវចនេន ឯកំ ចក្ខុ ឧបបជ្ជថ ឧប្បជ្ជតូតិ.

អថស្ស វចនសមនន្តរមេវ បឋមំ ចក្ខុ ឧទបាទិ. តតោ ទុតិយស្ស ឧប្បជ្ជនត្ថាយ –

‘‘យំ មំ សោ យាចិតុំ អាគា, ទេហិ ចក្ខុន្តិ ព្រាហ្មណោ;

តស្ស ចក្ខូនិ បាទាសិំ, ព្រាហ្មណស្ស វនិព្ពតោ.

‘‘ភិយ្យោ មំ អាវិសី បីតិ, សោមនស្សញ្ចនប្បកំ;

ឯតេន សច្ចវជ្ជេន, ទុតិយំ មេ ឧបបជ្ជថា’’តិ. (ជា. ១.១៥.៧៥-៧៦) –

អាហ.

តត្ថ យំ មន្តិ យោ មំ. សោតិ សោ ចក្ខុយាចកោ ព្រាហ្មណោ. អាគាតិ អាគតោ. វនិព្ពតោតិ យាចន្តស្ស. មំ អាវិសីតិ ព្រាហ្មណស្ស ចក្ខូនិ ទត្វា អន្ធកាលេបិ តថារូបំ វេទនំ អគណេត្វា ‘‘អហោ សុទិន្នំ មេ ទាន’’ន្តិ បច្ចវេក្ខន្តំ មំ ភិយ្យោ អតិរេកតរា បីតិ អាវិសិ. សោមនស្សញ្ចនប្បកន្តិ អបរិមាណំ សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ. ឯតេនាតិ សចេ តទា មម អនប្បកំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បន្នំ, សច្ចមេវេតំ មយា វុត្តំ, ឯតេន មេ សច្ចវចនេន ទុតិយម្បិ ចក្ខុ ឧបបជ្ជតូតិ.

តំខណញ្ញេវ ទុតិយម្បិ ចក្ខុ ឧទបាទិ. តានិ បនស្ស ចក្ខូនិ នេវ បាកតិកានិ, ន ទិព្ពានិ. សក្កព្រាហ្មណស្ស ហិ ទិន្នំ ចក្ខុំ បុន បាកតិកំ កាតុំ ន សក្កា, ឧបហតចក្ខុនោ ច ទិព្ពចក្ខុ នាម នុប្បជ្ជតិ, វុត្តនយេន បនស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ អវិបរីតំ អត្តនោ ទានបីតិំ ឧបាទាយ បីតិផរណវសេន និព្ពត្តានិ ‘‘សច្ចបារមិតាចក្ខូនី’’តិ វុត្តានិ. តេន វុត្តំ –

៦៥. ‘‘ទទមានស្ស ទេន្តស្ស, ទិន្នទានស្ស មេ សតោ;

ចិត្តស្ស អញ្ញថា នត្ថិ, ពោធិយាយេវ ការណា’’តិ.

តត្ថ ទទមានស្សាតិ ចក្ខូនិ ទាតុំ វេជ្ជេន ឧប្បាដេន្តស្ស. ទេន្តស្សាតិ ឧប្បាដិតានិ តានិ សក្កព្រាហ្មណស្ស ហត្ថេ ឋបេន្តស្ស. ទិន្នទានស្សាតិ ចក្ខុទានំ ទិន្នវតោ. ចិត្តស្ស អញ្ញថាតិ ទានជ្ឈាសយស្ស អញ្ញថាភាវោ. ពោធិយាយេវ ការណាតិ តញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវ ហេតូតិ អត្ថោ.

៦៦. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស សុទុល្លភតាយ ឯវំ សុទុក្ករំ មយា កតន្តិ ន ចក្ខូនំ ន អត្តភាវស្សបិ អប្បិយតាយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន មេ ទេស្សា’’តិ ឱសានគាថមាហ. តត្ថ អត្តា ន មេ ន ទេស្សិយោតិ បឋមោ ន-ការោ និបាតមត្តោ. អត្តា ន មេ កុជ្ឈិតព្ពោ, ន អប្បិយោតិ អត្ថោ. ‘‘អត្តានំ មេ ន ទេស្សិយ’’ន្តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – មេ អត្តានំ អហំ ន ទេស្សិយំ ន កុជ្ឈេយ្យំ ន កុជ្ឈិតុំ អរហាមិ ន សោ មយា កុជ្ឈិតព្ពោតិ. ‘‘អត្តាបិ មេ ន ទេស្សិយោ’’តិបិ បឋន្តិ. អទាសហន្តិ អទាសិំ អហំ. ‘‘អទាសិហ’’ន្តិបិ បាឋោ.

តទា បន ពោធិសត្តស្ស សច្ចកិរិយាយ ចក្ខូសុ ឧប្បន្នេសុ សក្កានុភាវេន សព្ពា រាជបរិសា សន្និបតិតាវ អហោសិ. អថស្ស សក្កោ មហាជនមជ្ឈេ អាកាសេ ឋត្វា –

‘‘ធម្មេន ភាសិតា គាថា, សិវីនំ រដ្ឋវឌ្ឍន;

ឯតានិ តវ នេត្តានិ, ទិព្ពានិ បដិទិស្សរេ.

‘‘តិរោកុដ្ដំ តិរោសេលំ, សមតិគ្គយ្ហ បព្ពតំ;

សមន្តា យោជនសតំ, ទស្សនំ អនុភោន្តុ តេ’’តិ. (ជា. ១.១៥.៧៧-៧៨) –

ឥមាហិ គាថាហិ ថុតិំ កត្វា ទេវលោកមេវ គតោ. ពោធិសត្តោបិ មហាជនបរិវុតោ មហន្តេន សក្ការេន នគរំ បវិសិត្វា រាជគេហទ្វារេ សុសជ្ជិតេ មហាមណ្ឌបេ សមុស្សិតសេតច្ឆត្តេ រាជបល្លង្កេ និសិន្នោ ចក្ខុបដិលាភេន តុដ្ឋហដ្ឋបមុទិតានំ ទដ្ឋុំ អាគតានំ នាគរានំ ជានបទានំ រាជបរិសាយ ច ធម្មំ ទេសេន្តោ –

‘‘កោ នីធ វិត្តំ ន ទទេយ្យ យាចិតោ, អបិ វិសិដ្ឋំ សុបិយម្បិ អត្តនោ;

តទិង្ឃ សព្ពេ សិវយោ សមាគតា, ទិព្ពានិ នេត្តានិ មមជ្ជ បស្សថ.

‘‘តិរោកុដ្ដំ តិរោសេលំ, សមតិគ្គយ្ហ បព្ពតំ;

សមន្តា យោជនសតំ, ទស្សនំ អនុភោន្តិ មេ.

‘‘ន ចាគមត្តា បរមត្ថិ កិញ្ចិ, មច្ចានំ ឥធ ជីវិតេ;

ទត្វាន មានុសំ ចក្ខុំ, លទ្ធំ មេ ចក្ខុ អមានុសំ.

‘‘ឯតម្បិ ទិស្វា សិវយោ, ទេថ ទានានិ ភុញ្ជថ;

ទត្វា ច ភុត្វា ច យថានុភាវំ, អនិន្ទិតា សគ្គមុបេថ ឋាន’’ន្តិ. (ជា. ១.១៥.៧៩-៨២) –

ឥមា គាថា អភាសិ. តត្ថ ធម្មេន ភាសិតាតិ, មហារាជ, ឥមា តេ គាថា ធម្មេន សភាវេនេវ ភាសិតា. ទិព្ពានីតិ ទិព្ពានុភាវយុត្តានិ. បដិទិស្សរេតិ បដិទិស្សន្តិ. តិរោកុដ្ដន្តិ បរកុដ្ដំ. តិរោសេលន្តិ បរសេលំ. សមតិគ្គយ្ហាតិ អតិក្កមិត្វា. សមន្តា ទសទិសា យោជនសតំ រូបទស្សនំ អនុភោន្តុ សាធេន្តុ.

កោ នីធាតិ កោ នុ ឥធ. អបិ វិសិដ្ឋន្តិ ឧត្តមម្បិ សមានំ. ន ចាគមត្តាតិ ចាគប្បមាណតោ អញ្ញំ វរំ នាម នត្ថិ. ឥធ ជីវិតេតិ ឥមស្មិំ ជីវលោកេ. ‘‘ឥធ ជីវត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ឥមស្មិំ លោកេ ជីវមានានន្តិ អត្ថោ. អមានុសន្តិ ទិព្ពចក្ខុ មយា លទ្ធំ, ឥមិនា ការណេន វេទិតព្ពមេតំ ‘‘ចាគតោ ឧត្តមំ នាម នត្ថី’’តិ. ឯតម្បិ ទិស្វាតិ ឯតំ មយា លទ្ធំ ទិព្ពចក្ខុំ ទិស្វាបិ.

ឥតិ ឥមាហិ ចតូហិ គាថាហិ ន កេវលំ តស្មិំយេវ ខណេ, អថ ខោ អន្វទ្ធមាសម្បិ ឧបោសថេ មហាជនំ សន្និបាតេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. តំ សុត្វា មហាជនោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវលោកបរាយនោ អហោសិ.

តទា វេជ្ជោ អានន្ទត្ថេរោ អហោសិ, សក្កោ អនុរុទ្ធត្ថេរោ, សេសបរិសា ពុទ្ធបរិសា, សិវិរាជា លោកនាថោ.

តស្ស ឥធាបិ វុត្តនយេនេវ យថារហំ បារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. តថា ទិវសេ ទិវសេ យថា អទិន្នបុព្ពំ ពាហិរទេយ្យធម្មវត្ថុ ន ហោតិ, ឯវំ អបរិមិតំ មហាទានំ បវត្តេន្តស្ស តេន អបរិតុដ្ឋស្ស កថំ នុ ខោ អហំ អជ្ឈត្តិកវត្ថុកំ ទានំ ទទេយ្យំ, កទា នុ ខោ មំ កោចិ អាគន្ត្វា អជ្ឈត្តិកំ ទេយ្យធម្មំ យាចេយ្យ, សចេ ហិ កោចិ យាចកោ មេ ហទយមំសស្ស នាមំ គណ្ហេយ្យ, កណយេន នំ នីហរិត្វា បសន្នឧទកតោ សនាឡំ បទុមំ ឧទ្ធរន្តោ វិយ លោហិតពិន្ទុំ បគ្ឃរន្តំ ហទយំ នីហរិត្វា ទស្សាមិ. សចេ សរីរមំសស្ស នាមំ គណ្ហេយ្យ, អវលេខនេន តាលគុឡបដលំ ឧប្បាដេន្តោ វិយ សរីរមំសំ ឧប្បាដេត្វា ទស្សាមិ. សចេ លោហិតស្ស នាមំ គណ្ហេយ្យ, អសិនា វិជ្ឈិត្វា យន្តមុខេ វា បតិត្វា ឧបនីតំ ភាជនំ បូរេត្វា លោហិតំ ទស្សាមិ. សចេ បន កោចិ ‘‘គេហេ មេ កម្មំ នប្បវត្តតិ, តត្ថ មេ ទាសកម្មំ ករោហី’’តិ វទេយ្យ, រាជវេសំ អបនេត្វា តស្ស អត្តានំ សាវេត្វា ទាសកម្មំ ករិស្សាមិ. សចេ វា បន កោចិ អក្ខីនំ នាមំ គណ្ហេយ្យ, តាលមិញ្ជំ នីហរន្តោ វិយ អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា តស្ស ទស្សាមីតិ ឯវំ អនញ្ញសាធារណវសីភាវប្បត្តានំ មហាពោធិសត្តានំយេវ អាវេណិកា ឧឡារតរា បរិវិតក្កុប្បត្តិ, ចក្ខុយាចកំ លភិត្វា អមច្ចបារិសជ្ជាទីហិ និវារិយមានស្សាបិ តេសំ វចនំ អនាទិយិត្វា អត្តនោ បរិវិតក្កានុរូបំ បដិបត្តិយា ច បរមា បីតិបដិសំវេទនា, តស្សា បីតិមនតាយ អវិតថភាវំ និស្សាយ សក្កស្ស បុរតោ សច្ចកិរិយាករណំ, តេន ច អត្តនោ ចក្ខូនំ បដិបាកតិកភាវោ, តេសញ្ច ទិព្ពានុភាវតាតិ ឯវមាទយោ មហាសត្តស្ស គុណានុភាវា វេទិតព្ពាតិ.

សិវិរាជចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.