៧. ចន្ទកុមារចរិយាវណ្ណនា

៤៥. សត្តមេ ឯករាជស្ស អត្រជោតិ ឯករាជស្ស នាម កាសិរញ្ញោ ឱរសបុត្តោ. នគរេ បុប្ផវតិយាតិ បុប្ផវតិនាមកេ នគរេ. ចន្ទសវ្ហយោតិ ចន្ទសទ្ទេន អវ្ហាតព្ពោ, ចន្ទនាមោតិ អត្ថោ.

អតីតេ កិរ អយំ ពារាណសី បុប្ផវតី នាម អហោសិ. តត្ថ វសវត្តិរញ្ញោ បុត្តោ ឯករាជា នាម រជ្ជំ ការេសិ. ពោធិសត្តោ តស្ស គោតមិយា នាម អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. ‘‘ចន្ទកុមារោ’’តិស្ស នាមមកំសុ. តស្ស បទសា គមនកាលេ អបរោបិ បុត្តោ ឧប្បន្នោ, តស្ស ‘‘សូរិយកុមារោ’’តិ នាមមកំសុ. តស្ស បទសា គមនកាលេ ឯកា ធីតា ឧប្បន្នា, ‘‘សេលា’’តិស្សា នាមមកំសុ. វេមាតិកា ច នេសំ ភទ្ទសេនោ សូរោ ចាតិ ទ្វេ ភាតរោ អហេសុំ. ពោធិសត្តោ អនុបុព្ពេន វុទ្ធិប្បត្តោ សិប្បេសុ ច វិជ្ជាដ្ឋានេសុ ច បារំ អគមាសិ. តស្ស រាជា អនុច្ឆវិកំ ចន្ទំ នាម រាជធីតរំ អានេត្វា ឧបរជ្ជំ អទាសិ. ពោធិសត្តស្ស ឯកោ បុត្តោ ឧប្បន្នោ, តស្ស ‘‘វាសុលោ’’តិ នាមមកំសុ. តស្ស បន រញ្ញោ ខណ្ឌហាលោ នាម បុរោហិតោ, តំ រាជា វិនិច្ឆយេ ឋបេសិ. សោ លញ្ជវិត្តកោ ហុត្វា លញ្ជំ គហេត្វា អស្សាមិកេ សាមិកេ ករោតិ, សាមិកេ ច អស្សាមិកេ ករោតិ. អថេកទិវសំ អដ្ដបរាជិតោ ឯកោ បុរិសោ វិនិច្ឆយដ្ឋានេ ឧបក្កោសេន្តោ និក្ខមិត្វា រាជូបដ្ឋានំ គច្ឆន្តំ ពោធិសត្តំ ទិស្វា តស្ស បាទេសុ និបតិត្វា ‘‘សាមិ ខណ្ឌហាលោ វិនិច្ឆយេ វិលោបំ ខាទតិ, អហំ តេន លញ្ជំ គហេត្វា បរាជយំ បាបិតោ’’តិ អដ្ដស្សរមកាសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘មា ភាយី’’តិ តំ អស្សាសេត្វា វិនិច្ឆយំ នេត្វា សាមិកមេវ សាមិកំ អកាសិ. មហាជនោ មហាសទ្ទេន សាធុការមទាសិ.

រាជា ‘‘ពោធិសត្តេន កិរ អដ្ដោ សុវិនិច្ឆិតោ’’តិ សុត្វា តំ អាមន្តេត្វា ‘‘តាត, ឥតោ បដ្ឋាយ ត្វមេវ អដ្ដករណេ វិនិច្ឆយំ វិនិច្ឆិនាហី’’តិ វិនិច្ឆយំ ពោធិសត្តស្ស អទាសិ. ខណ្ឌហាលស្ស អាយោ បច្ឆិជ្ជិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ពោធិសត្តេ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ឱតារាបេក្ខោ វិចរិ. សោ បន រាជា មុធប្បសន្នោ. សោ ឯកទិវសំ សុបិនន្តេន ទេវលោកំ បស្សិត្វា តត្ថ គន្តុកាមោ ហុត្វា ‘‘បុរោហិតំ ព្រហ្មលោកគាមិមគ្គំ អាចិក្ខា’’តិ អាហ. សោ ‘‘អតិទានំ ទទន្តោ សព្ពចតុក្កេន យញ្ញំ យជស្សូ’’តិ វត្វា រញ្ញា ‘‘កិំ អតិទាន’’ន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘អត្តនោ បិយបុត្តា បិយភរិយា បិយធីតរោ មហាវិភវសេដ្ឋិនោ មង្គលហត្ថិអស្សាទយោតិ ឯតេ ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា ទ្វិបទចតុប្បទេ យញ្ញត្ថាយ បរិច្ចជិត្វា តេសំ គលលោហិតេន យជនំ អតិទានំ នាមា’’តិ សញ្ញាបេសិ. ឥតិ សោ ‘‘សគ្គមគ្គំ អាចិក្ខិស្សាមី’’តិ និរយមគ្គំ អាចិក្ខិ.

រាជាបិ តស្មិំ បណ្ឌិតសញ្ញី ហុត្វា ‘‘តេន វុត្តវិធិ សគ្គមគ្គោ’’តិ សញ្ញាយ តំ បដិបជ្ជិតុកាមោ មហន្តំ យញ្ញាវាដំ ការាបេត្វា តត្ថ ពោធិសត្តាទិកេ ចត្តារោ រាជកុមារេ អាទិំ កត្វា ខណ្ឌហាលេន វុត្តំ សព្ពំ ទ្វិបទចតុប្បទំ យញ្ញបសុតដ្ឋានេ នេថាតិ អាណាបេសិ. សព្ពញ្ច យញ្ញសម្ភារំ ឧបក្ខដំ អហោសិ. តំ សុត្វា មហាជនោ មហន្តំ កោលាហលំ អកាសិ. រាជា វិប្បដិសារី ហុត្វា ខណ្ឌហាលេន ឧបត្ថម្ភិតោ បុនបិ តថា តំ អាណាបេសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘ខណ្ឌហាលេន វិនិច្ឆយដ្ឋានំ អលភន្តេន មយិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា មមេវ មរណំ ឥច្ឆន្តេន មហាជនស្ស អនយព្យសនំ ឧប្បាទិត’’ន្តិ ជានិត្វា នានាវិធេហិ ឧបាយេហិ រាជានំ តតោ ទុគ្គហិតគ្គាហតោ វិវេចេតុំ វាយមិត្វាបិ នាសក្ខិ. មហាជនោ បរិទេវិ, មហន្តំ ការុញ្ញមកាសិ. មហាជនស្ស បរិទេវន្តស្សេវ យញ្ញាវាដេ សព្ពកម្មានិ និដ្ឋាបេសិ. រាជបុត្តំ នេត្វា គីវាយ នាមេត្វា និសីទាបេសុំ. ខណ្ឌហាលោ សុវណ្ណបាតិំ ឧបនាមេត្វា ខគ្គំ អាទាយ ‘‘តស្ស គីវំ ឆិន្ទិស្សាមី’’តិ អដ្ឋាសិ. តំ ទិស្វា ចន្ទា នាម រាជបុត្តស្ស ទេវី ‘‘អញ្ញំ មេ បដិសរណំ នត្ថិ, អត្តនោ សច្ចពលេន សាមិកស្ស សោត្ថិំ ករិស្សាមី’’តិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ បរិសាយ អន្តរេ វិចរន្តី ‘‘ឥទំ ឯកន្តេនេវ បាបកម្មំ, យំ ខណ្ឌហាលោ សគ្គមគ្គោតិ ករោតិ. ឥមិនា មយ្ហំ សច្ចវចនេន មម សាមិកស្ស សោត្ថិ ហោតុ.

‘‘យា ទេវតា ឥធ លោកេ, សព្ពា តា សរណំ គតា;

អនាថំ តាយថ មមំ, យថាហំ បតិមា សិយ’’ន្តិ. –

សច្ចកិរិយមកាសិ. សក្កោ ទេវរាជា តស្សា បរិទេវនសទ្ទំ សុត្វា តំ បវត្តិំ ញត្វា ជលិតំ អយោកូដំ អាទាយ អាគន្ត្វា រាជានំ តាសេត្វា សព្ពេ វិស្សជ្ជាបេសិ. សក្កោបិ តទា អត្តនោ ទិព្ពរូបំ ទស្សេត្វា សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ វជិរំ បរិព្ភមន្តោ ‘‘អរេ, បាបរាជ កាឡកណ្ណិ, កទា តយា បាណាតិបាតេន សុគតិគមនំ ទិដ្ឋបុព្ពំ, ចន្ទកុមារំ សព្ពញ្ច ឥមំ ជនំ ពន្ធនតោ មោចេហិ, នោ ចេ មោចេស្សសិ, ឯត្ថេវ តេ ឥមស្ស ច ទុដ្ឋព្រាហ្មណស្ស សីសំ ផាលេស្សាមី’’តិ អាកាសេ អដ្ឋាសិ. តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា រាជា ព្រាហ្មណោ ច សីឃំ សព្ពេ ពន្ធនា មោចេសុំ.

អថ មហាជនោ ឯកកោលាហលំ កត្វា សហសា យញ្ញាវាដំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ខណ្ឌហាលស្ស ឯកេកំ លេឌ្ឌុប្បហារំ ទេន្តោ តត្ថេវ នំ ជីវិតក្ខយំ បាបេត្វា រាជានម្បិ មារេតុំ អារភិ. ពោធិសត្តោ បុរេតរមេវ បិតរំ បលិស្សជិត្វា ឋិតោ មារេតុំ ន អទាសិ. មហាជនោ ‘‘ជីវិតំ តាវស្ស បាបរញ្ញោ ទេម, ឆត្តំ បនស្ស ន ទស្សាម, នគរេ វាសំ វា ន ទស្សាម, តំ ចណ្ឌាលំ កត្វា ពហិនគរេ វាសាបេស្សាមា’’តិ រាជវេសំ ហារេត្វា កាសាវំ និវាសាបេត្វា ហលិទ្ទិបិលោតិកាយ សីសំ វេឋេត្វា ចណ្ឌាលំ កត្វា ចណ្ឌាលគាមំ បហិណិំសុ. យេ បន តំ បសុឃាតយញ្ញំ យជិំសុ ចេវ យជាបេសុញ្ច អនុមោទិំសុ ច, សព្ពេ តេ និរយបរាយនា អហេសុំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘សព្ពេ បតិដ្ឋា និរយំ, យថា តំ បាបកំ ករិត្វាន;

ន ហិ បាបកម្មំ កត្វា, លព្ភា សុគតិំ ឥតោ គន្តុ’’ន្តិ. (ជា. ២.២២.១១៤៣);

អថ សព្ពាបិ រាជបរិសា នាគរា ចេវ ជានបទា ច សមាគន្ត្វា ពោធិសត្តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិំសុ. សោ ធម្មេន រជ្ជំ អនុសាសន្តោ តំ អត្តនោ មហាជនស្ស ច អការណេនេវ ឧប្បន្នំ អនយព្យសនំ អនុស្សរិត្វា សំវេគជាតោ បុញ្ញកិរិយាសុ ភិយ្យោសោមត្តាយ ឧស្សាហជាតោ មហាទានំ បវត្តេសិ, សីលានិ រក្ខិ, ឧបោសថកម្មំ សមាទិយិ. តេន វុត្តំ –

៤៦. ‘‘តទាហំ យជនា មុត្តោ, និក្ខន្តោ យញ្ញវាដតោ;

សំវេគំ ជនយិត្វាន, មហាទានំ បវត្តយិ’’ន្តិ. – អាទិ;

តត្ថ យជនា មុត្តោតិ ខណ្ឌហាលេន វិហិតយញ្ញវិធិតោ វុត្តនយេន ឃាតេតព្ពតោ មុត្តោ. និក្ខន្តោ យញ្ញវាដតោតិ អភិសេកករណត្ថាយ ឧស្សាហជាតេន មហាជនេន សទ្ធិំ តតោ យញ្ញភូមិតោ និគ្គតោ. សំវេគំ ជនយិត្វានាតិ ឯវំ ‘‘ពហុអន្តរាយោ លោកសន្និវាសោ’’តិ អតិវិយ សំវេគំ ឧប្បាទេត្វា. មហាទានំ បវត្តយិន្តិ ឆ ទានសាលាយោ ការាបេត្វា មហតា ធនបរិច្ចាគេន វេស្សន្តរទានសទិសំ មហាទានមទាសិំ. ឯតេន អភិសេកករណតោ បដ្ឋាយ តស្ស មហាទានស្ស បវត្តិតភាវំ ទស្សេតិ.

៤៧. ទក្ខិណេយ្យេ អទត្វានាតិ ទក្ខិណារហេ បុគ្គលេ ទេយ្យធម្មំ អបរិច្ចជិត្វា. អបិ ឆប្បញ្ច រត្តិយោតិ អប្បេកទា ឆបិ បញ្ចបិ រត្តិយោ អត្តនោ បិវនខាទនភុញ្ជនានិ ន ករោមីតិ ទស្សេតិ.

តទា កិរ ពោធិសត្តោ សកលជម្ពុទីបំ ឧន្នង្គលំ កត្វា មហាមេឃោ វិយ អភិវស្សន្តោ មហាទានំ បវត្តេសិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ទានសាលាសុ អន្នបានាទិឧឡារុឡារបណីតបណីតមេវ យាចកានំ យថារុចិតំ ទិវសេ ទិវសេ ទីយតិ, តថាបិ អត្តនោ សជ្ជិតំ អាហារំ រាជារហភោជនម្បិ យាចកានំ អទត្វា ន ភុញ្ជតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘នាហំ បិវាមី’’តិអាទិ.

៤៨. ឥទានិ តថា យាចកានំ ទានេ ការណំ ទស្សេន្តោ ឧបមំ តាវ អាហរតិ ‘‘យថាបិ វាណិជោ នាមា’’តិអាទិនា. តស្សត្ថោ – យថា នាម វាណិជោ ភណ្ឌដ្ឋានំ គន្ត្វា អប្បេន បាភតេន ពហុំ ភណ្ឌំ វិក្កិណិត្វា វិបុលំ ភណ្ឌសន្និចយំ កត្វា ទេសកាលំ ជានន្តោ យត្ថស្ស លាភោ ឧទយោ មហា ហោតិ, តត្ថ ទេសេ កាលេ វា តំ ភណ្ឌំ ហរតិ ឧបនេតិ វិក្កិណាតិ.

៤៩. សកភុត្តាបីតិ សកភុត្តតោបិ អត្តនា បរិភុត្តតោបិ. ‘‘សកបរិភុត្តាបី’’តិបិ បាឋោ. បរេតិ បរស្មិំ បដិគ្គាហកបុគ្គលេ. សតភាគោតិ អនេកសតភាគោ អាយតិំ ភវិស្សតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា វាណិជេន កីតភណ្ឌំ តត្ថេវ អវិក្កិណិត្វា តថារូបេ ទេសេ កាលេ ច វិក្កិណិយមានំ ពហុំ ឧទយំ វិបុលំ ផលំ ហោតិ, តថេវ អត្តនោ សន្តកំ អត្តនា អនុបភុញ្ជិត្វា បរស្មិំ បដិគ្គាហកបុគ្គលេ ទិន្នំ មហប្ផលំ អនេកសតភាគោ ភវិស្សតិ, តស្មា អត្តនា អភុញ្ជិត្វាបិ បរស្ស ទាតព្ពមេវាតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘តិរច្ឆានគតេ ទានំ ទត្វា សតគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខិតព្ពា. បុថុជ្ជនទុស្សីលេ ទានំ ទត្វា សហស្សគុណា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧៩) វិត្ថារោ. អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ចេ, ភិក្ខវេ, សត្តា ជានេយ្យុំ ទានសំវិភាគស្ស វិបាកំ, យថាហំ ជានាមិ, ន អទត្វា ភុញ្ជេយ្យុំ, ន ច នេសំ មច្ឆេរមលំ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋេយ្យ. យោបិ នេសំ អស្ស ចរិមោ អាលោបោ ចរិមំ កពឡំ, តតោបិ ន អសំវិភជិត្វា ភុញ្ជេយ្យុ’’ន្តិអាទិ (ឥតិវុ. ២៦).

៥០. ឯតមត្ថវសំ ញត្វាតិ ឯតំ ទានស្ស មហប្ផលភាវសង្ខាតញ្ចេវ សម្មាសម្ពោធិយា បច្ចយភាវសង្ខាតញ្ច អត្ថវសំ ការណំ ជានិត្វា. ន បដិក្កមាមិ ទានតោតិ ទានបារមិតោ ឦសកម្បិ ន និវត្តាមិ អភិក្កមាមិ ឯវ. កិមត្ថំ? សម្ពោធិមនុបត្តិយាតិ សម្ពោធិំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អនុប្បត្តិយា អនុប្បត្តិយត្ថំ, អធិគន្តុន្តិ អត្ថោ.

តទា ពោធិសត្តោ មហាជនេន បិតរិ ចណ្ឌាលគាមំ បវេសិតេ ទាតព្ពយុត្តកំ បរិព្ពយំ ទាបេសិ និវាសនានិ បារុបនានិ ច. សោបិ នគរំ បវិសិតុំ អលភន្តោ ពោធិសត្តេ ឧយ្យានកីឡាទិអត្ថំ ពហិគតេ ឧបសង្កមតិ, បុត្តសញ្ញាយ បន ន វន្ទតិ, ន អញ្ជលិកម្មំ ករោតិ, ‘‘ចិរំ ជីវ, សាមី’’តិ វទតិ. ពោធិសត្តោបិ ទិដ្ឋទិវសេ អតិរេកសម្មានំ ករោតិ. សោ ឯវំ ធម្មេន រជ្ជំ ការេត្វា អាយុបរិយោសានេ សបរិសោ ទេវលោកំ បូរេសិ.

តទា ខណ្ឌហាលោ ទេវទត្តោ អហោសិ, គោតមី ទេវី មហាមាយា, ចន្ទា រាជធីតា រាហុលមាតា, វាសុលោ រាហុលោ, សេលា ឧប្បលវណ្ណា, សូរោ មហាកស្សបោ, ភទ្ទសេនោ មហាមោគ្គល្លានោ, សូរិយកុមារោ សារិបុត្តោ, ចន្ទរាជា លោកនាថោ.

តស្ស ឥធាបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ យថារហំ សេសបារមិយោ និទ្ធារេតព្ពា. តទា ខណ្ឌហាលស្ស កក្ខឡផរុសភាវំ ជានន្តោបិ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ធម្មេន សមេន អដ្ដស្ស វិនិច្ឆយោ, អត្តានំ មារេតុកាមស្សេវ ខណ្ឌហាលស្ស តថា យញ្ញវិធានំ ជានិត្វាបិ តស្ស ឧបរិ ចិត្តប្បកោបាភាវោ, អត្តនោ បរិសំ គហេត្វា បិតុ សត្តុ ភវិតុំ សមត្ថោបិ ‘‘មាទិសស្ស នាម គរូហិ វិរោធោ ន យុត្តោ’’តិ អត្តានំ បុរិសបសុំ កត្វា ឃាតាបេតុកាមស្ស បិតុ អាណាយំ អវដ្ឋានំ, កោសិយា អសិំ គហេត្វា សីសំ ឆិន្ទិតុំ ឧបក្កមន្តេ បុរោហិតេ អត្តនោ បិតរិ បុត្តេ សព្ពសត្តេសុ ច មេត្តាផរណេន សមចិត្តតា, មហាជនេ បិតរំ មារេតុំ ឧបក្កមន្តេ សយំ បលិស្សជិត្វា តស្ស ជីវិតទានញ្ច, ទិវសេ ទិវសេ វេស្សន្តរទានសទិសំ មហាទានំ ទទតោបិ ទានេន អតិត្តភាវោ, មហាជនេន ចណ្ឌាលេសុ វាសាបិតស្ស បិតុ ទាតព្ពយុត្តកំ ទត្វា បោសនំ, មហាជនំ បុញ្ញកិរិយាសុ បតិដ្ឋាបនន្តិ ឯវមាទយោ គុណានុភាវា និទ្ធារេតព្ពាតិ.

ចន្ទកុមារចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.