៤. មហាសុទស្សនចរិយាវណ្ណនា

២៨. ចតុត្ថេ កុសាវតិម្ហិ នគរេតិ កុសាវតីនាមកេ នគរេ, យស្មិំ ឋានេ ឯតរហិ កុសិនារា និវិដ្ឋា. មហីបតីតិ ខត្តិយោ, នាមេន មហាសុទស្សនោ នាម. ចក្កវត្តីតិ ចក្ករតនំ វត្តេតិ ចតូហិ វា សម្បត្តិចក្កេហិ វត្តតិ, តេហិ ច បរំ បវត្តេតិ, បរហិតាយ ច ឥរិយាបថចក្កានំ វត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិបិ ចក្កវត្តី. អថ វា ចតូហិ អច្ឆរិយធម្មេហិ សង្គហវត្ថូហិ ច សមន្នាគតេន, បរេហិ អនភិភវនីយស្ស អនតិក្កមនីយស្ស អាណាសង្ខាតស្ស ចក្កស្ស វត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិបិ ចក្កវត្តី. បរិណាយករតនបុព្ពង្គមេន ហត្ថិរតនាទិបមុខេន មហាពលកាយេន បុញ្ញានុភាវនិព្ពត្តេន កាយពលេន ច សមន្នាគតត្តា មហព្ពលោ. យទា អាសិន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា –

អតីតេ កិរ មហាបុរិសោ សុទស្សនត្តភាវតោ តតិយេ អត្តភាវេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តោ ធរមានកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឯកំ ថេរំ អរញ្ញវាសំ វសន្តំ អត្តនោ កម្មេន អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ ទិស្វា ‘‘ឥធ មយា អយ្យស្ស បណ្ណសាលំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ កម្មំ បហាយ ទព្ពសម្ភារំ ឆិន្ទិត្វា និវាសយោគ្គំ បណ្ណសាលំ កត្វា ទ្វារំ យោជេត្វា កដ្ឋត្ថរណំ កត្វា ‘‘ករិស្សតិ នុ ខោ បរិភោគំ, ន នុ ខោ ករិស្សតី’’តិ ឯកមន្តេ និសីទិ. ថេរោ អន្តោគាមតោ អាគន្ត្វា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា កដ្ឋត្ថរណេ និសីទិ. មហាសត្តោបិ នំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ផាសុកា, ភន្តេ, បណ្ណសាលា’’តិ បុច្ឆិ. ផាសុកា, ភទ្ទមុខ, បព្ពជិតសារុប្បាតិ. វសិស្សថ, ភន្តេ, ឥធាតិ? អាម, ឧបាសកាតិ. សោ អធិវាសនាការេនេវ ‘‘វសិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘និពទ្ធំ មយ្ហំ ឃរទ្វារំ អាគន្តព្ព’’ន្តិ បដិជានាបេត្វា និច្ចំ អត្តនោ ឃរេយេវ ភត្តវិស្សគ្គំ ការាបេសិ. សោ បណ្ណសាលាយំ កដសារកំ បត្ថរិត្វា មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេសិ, អបស្សេនំ និក្ខិបិ, បាទកឋលិកំ ឋបេសិ, បោក្ខរណិំ ខណិ, ចង្កមំ កត្វា វាលុកំ ឱកិរិ, បរិស្សយវិនោទនត្ថំ បណ្ណសាលំ កណ្ដកវតិយា បរិក្ខិបិ, តថា បោក្ខរណិំ ចង្កមញ្ច. តេសំ អន្តោវតិបរិយន្តេ តាលបន្តិយោ រោបេសិ. ឯវមាទិនា អាវាសំ និដ្ឋាបេត្វា ថេរស្ស តិចីវរំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ សមណបរិក្ខារំ អទាសិ. ថេរស្ស ហិ តទា ពោធិសត្តេន តិចីវរបិណ្ឌបាតបត្តថាលកបរិស្សាវនធមករណបរិភោគភាជនឆត្តុបាហនឧទកតុម្ពសូចិកត្តរ- យដ្ឋិអារកណ្ដកបិប្ផលិនខច្ឆេទនបទីបេយ្យាទិ បព្ពជិតានំ បរិភោគជាតំ អទិន្នំ នាម នាហោសិ. សោ បញ្ច សីលានិ រក្ខន្តោ ឧបោសថំ ករោន្តោ យាវជីវំ ថេរំ ឧបដ្ឋហិ. ថេរោ តត្ថេវ វសន្តោ អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពាយិ.

២៩. ពោធិសត្តោបិ យាវតាយុកំ បុញ្ញំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆន្តោ កុសាវតិយា រាជធានិយា និព្ពត្តិត្វា មហាសុទស្សនោ នាម រាជា អហោសិ ចក្កវត្តី. តស្សិស្សរិយានុភាវោ ‘‘ភូតបុព្ពំ, អានន្ទ, រាជា មហាសុទស្សនោ នាម អហោសិ ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.២៤២) នយេន សុត្តេ អាគតោ ឯវ. តស្ស កិរ ចតុរាសីតិ នគរសហស្សានិ កុសាវតីរាជធានិប្បមុខានិ, ចតុរាសីតិ បាសាទសហស្សានិ ធម្មបាសាទប្បមុខានិ, ចតុរាសីតិ កូដាគារសហស្សានិ មហាព្យូហកូដាគារប្បមុខានិ, តានិ សព្ពានិ តស្ស ថេរស្ស កតាយ ឯកិស្សា បណ្ណសាលាយ និស្សន្ទេន និព្ពត្តានិ, ចតុរាសីតិ បល្លង្កសហស្សានិ នាគសហស្សានិ អស្សសហស្សានិ រថសហស្សានិ តស្ស ទិន្នស្ស មញ្ចបីឋស្ស, ចតុរាសីតិ មណិសហស្សានិ តស្ស ទិន្នស្ស បទីបស្ស, ចតុរាសីតិ បោក្ខរណិសហស្សានិ ឯកបោក្ខរណិយា, ចតុរាសីតិ ឥត្ថិសហស្សានិ បុត្តសហស្សានិ គហបតិសហស្សានិ ច បត្តថាលកាទិបរិភោគារហស្ស បព្ពជិតបរិក្ខារទានស្ស, ចតុរាសីតិ ធេនុសហស្សានិ បញ្ចគោរសទានស្ស, ចតុរាសីតិ វត្ថកោដ្ឋសហស្សានិ និវាសនបារុបនទានស្ស, ចតុរាសីតិ ថាលិបាកសហស្សានិ ភោជនទានស្ស និស្សន្ទេន និព្ពត្តានិ. សោ សត្តហិ រតនេហិ ចតូហិ ឥទ្ធីហិ ច សមន្នាគតោ រាជាធិរាជា ហុត្វា សកលំ សាគរបរិយន្តំ បថវិមណ្ឌលំ ធម្មេន អភិវិជិយ អជ្ឈាវសន្តោ អនេកសតេសុ ឋានេសុ ទានសាលាយោ ការេត្វា មហាទានំ បដ្ឋបេសិ. ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ ‘‘យោ យំ ឥច្ឆតិ, សោ ទានសាលាសុ អាគន្ត្វា តំ គណ្ហាតូ’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘តត្ថាហំ ទិវសេ តិក្ខត្តុំ, ឃោសាបេមិ តហិំ តហិ’’ន្តិអាទិ.

តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ នគរេ. ‘‘តទាហ’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស តទា អហំ, មហាសុទស្សនកាលេតិ អត្ថោ. តហិំ តហិន្តិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ, តស្ស តស្ស បាការស្ស អន្តោ ច ពហិ ចាតិ អត្ថោ. កោ កិំ ឥច្ឆតីតិ ព្រាហ្មណាទីសុ យោ កោចិ សត្តោ អន្នាទីសុ ទេយ្យធម្មេសុ យំ កិញ្ចិ ឥច្ឆតិ. បត្ថេតីតិ តស្សេវ វេវចនំ. កស្ស កិំ ទីយតុ ធនន្តិ អនេកវារំ បរិយាយន្តរេហិ ច ទានឃោសនាយ បវត្តិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ឯតេន ទានបារមិយា សរូបំ ទស្សេតិ. ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកវិកប្បរហិតា ហិ ពោធិសត្តានំ ទានបារមីតិ.

៣០. ឥទានិ ទានឃោសនាយ តស្ស តស្ស ទេយ្យធម្មស្ស អនុច្ឆវិកបុគ្គលបរិកិត្តនំ ទស្សេតុំ ‘‘កោ ឆាតកោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ឆាតកោតិ ជិឃច្ឆិតោ. តសិតោតិ បិបាសិតោ. កោ មាលំ កោ វិលេបនន្តិបិ ‘‘ឥច្ឆតី’’តិ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. នគ្គោតិ វត្ថវិកលោ, វត្ថេន អត្ថិកោតិ អធិប្បាយោ. បរិទហិស្សតីតិ និវាសិស្សតិ.

៣១. កោ បថេ ឆត្តមាទេតីតិ កោ បថិកោ បថេ មគ្គេ អត្តនោ វស្សវាតាតបរក្ខណត្ថំ ឆត្តំ គណ្ហាតិ, ឆត្តេន អត្ថិកោតិ អត្ថោ. កោបាហនា មុទូ សុភាតិ ទស្សនីយតាយ សុភា សុខសម្ផស្សតាយ មុទូ ឧបាហនា អត្តនោ បាទានំ ចក្ខូនញ្ច រក្ខណត្ថំ. កោ អាទេតីតិ កោ តាហិ អត្ថិកោតិ អធិប្បាយោ. សាយញ្ច បាតោ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន មជ្ឈន្ហិកេ ចាតិ អាហរិត្វា វត្តព្ពំ. ‘‘ទិវសេ តិក្ខត្តុំ ឃោសាបេមី’’តិ ហិ វុត្តំ.

៣២. ន តំ ទសសុ ឋានេសូតិ តំ ទានំ ន ទសសុ ឋានេសុ បដិយត្តន្តិ យោជនា. នបិ ឋានសតេសុ វា បដិយត្តំ, អបិ ច ខោ អនេកសតេសុ ឋានេសុ បដិយត្តំ. យាចកេ ធនន្តិ យាចកេ ឧទ្ទិស្ស ធនំ បដិយត្តំ ឧបក្ខដំ. ទ្វាទសយោជនាយាមេ ហិ នគរេ សត្តយោជនវិត្ថតេ សត្តសុ បាការន្តរេសុ សត្ត តាលបន្តិបរិក្ខេបា, តាសុ តាលបន្តីសុ ចតុរាសីតិ បោក្ខរណិសហស្សានិ បាដិយេក្កំ បោក្ខរណិតីរេ មហាទានំ បដ្ឋបិតំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘បដ្ឋបេសិ ខោ, អានន្ទ, រាជា មហាសុទស្សនោ តាសំ បោក្ខរណីនំ តីរេ ឯវរូបំ ទានំ អន្នំ អន្នត្ថិកស្ស, បានំ បានត្ថិកស្ស, វត្ថំ វត្ថត្ថិកស្ស, យានំ យានត្ថិកស្ស, សយនំ សយនត្ថិកស្ស, ឥត្ថិំ ឥត្ថិត្ថិកស្ស, ហិរញ្ញំ ហិរញ្ញត្ថិកស្ស, សុវណ្ណំ សុវណ្ណត្ថិកស្សា’’តិ (ទី. និ. ២.២៥៤).

៣៣. តត្ថាយំ ទានស្ស បវត្តិតាការោ – មហាបុរិសោ ហិ ឥត្ថីនញ្ច បុរិសានញ្ច អនុច្ឆវិកេ អលង្ការេ ការេត្វា ឥត្ថិមត្តមេវ តត្ថ បរិចារវសេន សេសញ្ច សព្ពំ បរិច្ចាគវសេន ឋបេត្វា ‘‘រាជា មហាសុទស្សនោ ទានំ ទេតិ, តំ យថាសុខំ បរិភុញ្ជថា’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ. មហាជនា បោក្ខរណិតីរំ គន្ត្វា ន្ហត្វា វត្ថាទីនិ និវាសេត្វា មហាសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា យេសំ តាទិសានិ អត្ថិ, តេ បហាយ គច្ឆន្តិ. យេសំ នត្ថិ, តេ គហេត្វា គច្ឆន្តិ. យេ ហត្ថិយានាទីសុបិ និសីទិត្វា យថាសុខំ វិចរិត្វា វរសយនេសុបិ សយិត្វា សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឥត្ថីហិបិ សទ្ធិំ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា សត្តវិធរតនបសាធនានិ បសាធេត្វា សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា យំ យំ អត្ថិកា, តំ តំ គហេត្វា គច្ឆន្តិ, អនត្ថិកា ឱហាយ គច្ឆន្តិ. តម្បិ ទានំ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ ទេវសិកំ ទីយតេវ. តទា ជម្ពុទីបវាសីនំ អញ្ញំ កម្មំ នត្ថិ, ទានំ បរិភុញ្ជន្តា សម្បត្តិំ អនុភវន្តា វិចរន្តិ. ន តស្ស ទានស្ស កាលបរិច្ឆេទោ អហោសិ. រត្តិញ្ចាបិ ទិវាបិ យទា យទា អត្ថិកា អាគច្ឆន្តិ, តទា តទា ទីយតេវ. ឯវំ មហាបុរិសោ យាវជីវំ សកលជម្ពុទីបំ ឧន្នង្គលំ កត្វា មហាទានំ បវត្តេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទិវា វា យទិ វា រត្តិំ, យទិ ឯតិ វនិព្ពកោ’’តិអាទិ.

តត្ថ ទិវា វា យទិ វា រត្តិំ, យទិ ឯតីតិ ឯតេនស្ស យថាកាលំ ទានំ ទស្សេតិ. យាចកានញ្ហិ លាភាសាយ ឧបសង្កមនកាលោ ឯវ ពោធិសត្តានំ ទានស្ស កាលោ នាម. វនិព្ពកោតិ យាចកោ. លទ្ធា យទិច្ឆកំ ភោគន្តិ ឯតេន យថាភិរុចិតំ ទានំ. យោ យោ ហិ យាចកោ យំ យំ ទេយ្យធម្មំ ឥច្ឆតិ, តស្ស តស្ស តំតទេវ ពោធិសត្តោ ទេតិ. ន តស្ស មហគ្ឃទុល្លភាទិភាវំ អត្តនោ ឧបរោធំ ចិន្តេសិ. បូរហត្ថោវ គច្ឆតីតិ ឯតេន យាវទិច្ឆកំ ទានំ ទស្សេតិ, យត្តកញ្ហិ យាចកា ឥច្ឆន្តិ, តត្តកំ អបរិហាបេត្វាវ មហាសត្តោ ទេតិ ឧឡារជ្ឈាសយតាយ ច មហិទ្ធិកតាយ ច.

៣៤. ‘‘យាវជីវិក’’ន្តិ ឯតេន ទានស្ស កាលបរិយន្តាភាវំ ទស្សេតិ. សមាទានតោ បដ្ឋាយ ហិ មហាសត្តា យាវបារិបូរិ វេមជ្ឈេ ន កាលបរិច្ឆេទំ ករោន្តិ, ពោធិសម្ភារសម្ភរណេ សង្កោចាភាវេន អន្តរន្តរា អវោសានាបត្តិតោ មរណេនបិ អនុបច្ឆេទោ ឯវ, តតោ បរម្បិ តថេវ បដិបជ្ជនតោ, ‘‘យាវជីវិក’’ន្តិ បន មហាសុទស្សនចរិតស្ស វសេន វុត្តំ. នបាហំ ទេស្សំ ធនំ ទម្មីតិ ឥទំ ធនំ នាម មយ្ហំ ន ទេស្សំ អមនាបន្តិ ឯវរូបំ មហាទានំ ទេន្តោ គេហតោ ច ធនំ នីហរាបេមិ. នបិ នត្ថិ និចយោ មយីតិ មម សមីបេ ធននិចយោ ធនសង្គហោ នាបិ នត្ថិ, សល្លេខវុត្តិសមណោ វិយ អសង្គហោបិ ន ហោមីតិ អត្ថោ. ឥទំ យេន អជ្ឈាសយេន តស្សិទំ មហាទានំ បវត្តិតំ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ.

៣៥. ឥទានិ តំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថាបិ អាតុរោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថិទំ ឧបមាសំសន្ទនេន សទ្ធិំ អត្ថទស្សនំ – យថា នាម អាតុរោ រោគាភិភូតោ បុរិសោ រោគតោ អត្តានំ បរិមោចេតុកាមោ ធនេន ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិនា វេជ្ជំ តិកិច្ឆកំ តប្បេត្វា អារាធេត្វា យថាវិធិ បដិបជ្ជន្តោ តតោ រោគតោ វិមុច្ចតិ.

៣៦. តថេវ ឯវមេវ អហម្បិ អដ្ដភូតំ សកលលោកំ កិលេសរោគតោ សកលសំសារទុក្ខរោគតោ ច បរិមោចេតុកាមោ តស្ស តតោ បរិមោចនស្ស អយំ សព្ពសាបតេយ្យបរិច្ចាគោ ទានបារមិឧបាយោតិ ជានមានោ ពុជ្ឈមានោ អសេសតោ ទេយ្យធម្មស្ស បដិគ្គាហកានញ្ច វសេន អនវសេសតោ មហាទានស្ស វសេន សត្តានំ អជ្ឈាសយំ បរិបូរេតុំ អត្តនោ ច ន មយ្ហំ ទានបារមី បរិបុណ្ណា, តស្មា ឩនមនន្តិ បវត្តំ ឩនំ មនំ បូរយិតុំ បវត្តយិតុំ វនិព្ពកេ យាចកេ អទាសិំ តំ ទានំ ឯវរូបំ មហាទានំ ទទាមិ, តញ្ច ខោ តស្មិំ ទានធម្មេ តស្ស ច ផលេ និរាលយោ អនបេក្ខោ អបច្ចាសោ កិញ្ចិបិ អបច្ចាសីសមានោ កេវលំ សម្ពោធិមនុបត្តិយា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ អធិគន្តុំ ទេមីតិ.

ឯវំ មហាសត្តោ មហាទានំ បវត្តេន្តោ អត្តនោ បុញ្ញានុភាវនិព្ពត្តំ ធម្មបាសាទំ អភិរុយ្ហ មហាព្យូហកូដាគារទ្វារេ ឯវ កាមវិតក្កាទយោ និវត្តេត្វា តត្ថ សោវណ្ណមយេ រាជបល្លង្កេ និសិន្នោ ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា តតោ និក្ខមិត្វា សោវណ្ណមយំ កូដាគារំ បវិសិត្វា តត្ថ រជតមយេ បល្លង្កេ និសិន្នោ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ចតុរាសីតិ វស្សសហស្សានិ ឈានសមាបត្តីហិ វីតិនាមេត្វា មរណសមយេ ទស្សនាយ ឧបគតានំ សុភទ្ទាទេវីបមុខានំ ចតុរាសីតិយា ឥត្ថាគារសហស្សានំ អមច្ចបារិសជ្ជាទីនញ្ច –

‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា, ឧប្បាទវយធម្មិនោ;

ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តេសំ វូបសមោ សុខោ’’តិ. (ទី. និ. ២.២២១, ២៧២; សំ. និ. ១.១៨៦; ២.១៤៣) –

ឥមាយ គាថាយ ឱវទិត្វា អាយុបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកបរាយនោ អហោសិ.

តទា សុភទ្ទាទេវី រាហុលមាតា អហោសិ, បរិណាយករតនំ រាហុលោ, សេសបរិសា ពុទ្ធបរិសា, មហាសុទស្សនោ បន លោកនាថោ.

ឥធាបិ ទស បារមិយោ សរូបតោ លព្ភន្តិ ឯវ, ទានជ្ឈាសយស្ស បន ឧឡារតាយ ទានបារមី ឯវ បាឡិយំ អាគតា. សេសធម្មា ហេដ្ឋា វុត្តនយា ឯវ. តថា ឧឡារេ សត្តរតនសមុជ្ជលេ ចតុទីបិស្សរិយេបិ ឋិតស្ស តាទិសំ ភោគសុខំ អនលង្ករិត្វា កាមវិតក្កាទយោ ទូរតោ វិក្ខម្ភេត្វា តថារូបេ មហាទានេ បវត្តេន្តស្សេវ ចតុរាសីតិ វស្សសហស្សានិ សមាបត្តីហិ វីតិនាមេត្វា អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តំ ធម្មកថំ កត្វាបិ វិបស្សនាយ អនុស្សុក្កនំ សព្ពត្ថ អនិស្សង្គតាតិ ឯវមាទយោ គុណានុភាវា និទ្ធារេតព្ពាតិ.

មហាសុទស្សនចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.