៣. កុរុរាជចរិយាវណ្ណនា

២០. តតិយេ ឥន្ទបត្ថេ បុរុត្តមេតិ ឥន្ទបត្ថនាមកេ កុរុរដ្ឋស្ស បុរវរេ ឧត្តមនគរេ. រាជាតិ ធម្មេន សមេន ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ បរិសំ រញ្ជេតីតិ រាជា. កុសលេ ទសហុបាគតោតិ កុសលេហិ ទសហិ សមន្នាគតោ, ទានាទីហិ ទសហិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូហិ, ទសហិ កុសលកម្មបថេហិ វា យុត្តោតិ អត្ថោ.

២១. កលិង្គរដ្ឋវិសយាតិ កលិង្គរដ្ឋសង្ខាតវិសយា. ព្រាហ្មណា ឧបគញ្ឆុ មន្តិ កលិង្គរាជេន ឧយ្យោជិតា អដ្ឋ ព្រាហ្មណា មំ ឧបសង្កមិំសុ. ឧបសង្កមិត្វា ច បន អាយាចុំ មំ ហត្ថិនាគន្តិ ហត្ថិភូតំ មហានាគំ មំ អាយាចិំសុ. ធញ្ញន្តិ ធនាយិតព្ពសិរិសោភគ្គប្បត្តំ លក្ខណសម្បន្នំ. មង្គលសម្មតន្តិ តាយយេវ លក្ខណសម្បត្តិយា មង្គលំ អភិវុឌ្ឍិការណន្តិ អភិសម្មតំ ជនេហិ.

២២. អវុដ្ឋិកោតិ វស្សរហិតោ. ទុព្ភិក្ខោតិ ទុល្លភភោជនោ. ឆាតកោ មហាតិ មហតី ជិឃច្ឆាពាធា វត្តតីតិ អត្ថោ. ទទាហីតិ ទេហិ. នីលន្តិ នីលវណ្ណំ. អញ្ជនសវ្ហយន្តិ អញ្ជនសទ្ទេន អវ្ហាតព្ពំ, អញ្ជននាមកន្តិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អម្ហាកំ កលិង្គរដ្ឋំ អវុដ្ឋិកំ, តេន ឥទានិ មហាទុព្ភិក្ខំ តត្ថ មហន្តំ ឆាតកភយំ ឧប្បន្នំ, តស្ស វូបសមត្ថាយ ឥមំ អញ្ជនគិរិសង្កាសំ តុយ្ហំ អញ្ជននាមកំ មង្គលហត្ថិំ ទេហិ, ឥមស្មិញ្ហិ តត្ថ នីតេ ទេវោ វស្សិស្សតិ, តេន តំ សព្ពភយំ វូបសម្មិស្សតីតិ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា –

អតីតេ កុរុរដ្ឋេ ឥន្ទបត្ថនគរេ ពោធិសត្តោ កុរុរាជស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អនុបុព្ពេន វិញ្ញុតំ បត្តោ, តក្កសិលំ គន្ត្វា យោគវិហិតានិ សិប្បាយតនានិ វិជ្ជាដ្ឋានានិ ច ឧគ្គហេត្វា បច្ចាគតោ បិតរា ឧបរជ្ជេ ឋបិតោ, អបរភាគេ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជំ បត្វា ទស រាជធម្មេ អកោបេន្តោ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ ធនញ្ជយោ នាម នាមេន. សោ ចតូសុ នគរទ្វារេសុ នគរមជ្ឈេ និវេសនទ្វារេតិ ឆ ទានសាលាយោ ការេត្វា ទេវសិកំ ឆសតសហស្សំ ធនំ វិស្សជ្ជេន្តោ សកលជម្ពុទីបំ ឧន្នង្គលំ កត្វា ទានំ អទាសិ. តស្ស ទានជ្ឈាសយតា ទានាភិរតិ សកលជម្ពុទីបំ បត្ថរិ.

តស្មិំ កាលេ កលិង្គរដ្ឋេ ទុព្ភិក្ខភយំ ឆាតកភយំ រោគភយន្តិ តីណិ ភយានិ ឧប្បជ្ជិំសុ. សកលរដ្ឋវាសិនោ ទន្តបុរំ គន្ត្វា រាជភវនទ្វារេ ឧក្កុដ្ឋិមកំសុ ‘‘ទេវំ វស្សាបេហិ ទេវា’’តិ. រាជា តំ សុត្វា ‘‘កិំការណា ឯតេ វិរវន្តី’’តិ អមច្ចេ បុច្ឆិ. អមច្ចា រញ្ញោ តមត្ថំ អារោចេសុំ. រាជា បោរាណករាជានោ ទេវេ អវស្សន្តេ កិំ ករោន្តីតិ. ‘‘ទេវោ វស្សតូ’’តិ ទានំ ទត្វា ឧបោសថំ អធិដ្ឋាយ សមាទិន្នសីលា សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា ទព្ពសន្ថរេ សត្តាហំ និបជ្ជន្តីតិ. តំ សុត្វា តថា អកាសិ. ទេវោ ន វស្សិ, ឯវំ រាជា អហំ មយា កត្តព្ពកិច្ចំ អកាសិំ, ទេវោ ន វស្សតិ, កិន្តិ ករោមាតិ. ទេវ, ឥន្ទបត្ថនគរេ ធនញ្ជយស្ស នាម កុរុរាជស្ស មង្គលហត្ថិម្ហិ អានីតេ ទេវោ វស្សិស្សតីតិ. សោ រាជា ពលវាហនសម្បន្នោ ទុប្បសហោ, កថមស្ស ហត្ថិំ អានេស្សាមាតិ. មហារាជ, តេន សទ្ធិំ យុទ្ធកិច្ចំ នត្ថិ, ទានជ្ឈាសយោ សោ រាជា ទានាភិរតោ យាចិតោ សមានោ អលង្កតសីសម្បិ ឆិន្ទិត្វា បសាទសម្បន្នានិ អក្ខីនិបិ ឧប្បាដេត្វា សកលរជ្ជម្បិ និយ្យាតេត្វា ទទេយ្យ, ហត្ថិម្ហិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, អវស្សំ យាចិតោ សមានោ ទស្សតីតិ. កេ បន យាចិតុំ សមត្ថាតិ? ព្រាហ្មណា, មហារាជាតិ. រាជា អដ្ឋ ព្រាហ្មណេ បក្កោសាបេត្វា សក្ការសម្មានំ កត្វា បរិព្ពយំ ទត្វា ហត្ថិយាចនត្ថំ បេសេសិ. តេ សព្ពត្ថ ឯករត្តិវាសេន តុរិតគមនំ គន្ត្វា កតិបាហំ នគរទ្វារេ ទានសាលាសុ ភុញ្ជន្តា សរីរំ សន្តប្បេត្វា រញ្ញោ ទានគ្គំ អាគមនបថេ កាលំ អាគមយមានា បាចីនទ្វារេ អដ្ឋំសុ.

ពោធិសត្តោបិ បាតោវ ន្ហាតានុលិត្តោ សព្ពាលង្ការប្បដិមណ្ឌិតោ អលង្កតវរវារណខន្ធគតោ មហន្តេន រាជានុភាវេន ទានសាលំ គន្ត្វា ឱតរិត្វា សត្តដ្ឋជនានំ សហត្ថេន ទានំ ទត្វា ‘‘ឥមិនាវ នីហារេន ទេថា’’តិ វត្វា ហត្ថិំ អភិរុហិត្វា ទក្ខិណទ្វារំ អគមាសិ. ព្រាហ្មណា បាចីនទ្វារេ អារក្ខស្ស ពលវតាយ ឱកាសំ អលភិត្វា ទក្ខិណទ្វារំ គន្ត្វា រាជានំ អាគច្ឆន្តំ ឧល្លោកយមានា ទ្វារតោ នាតិទូរេ ឧន្នតដ្ឋានេ ឋិតា សម្បត្តំ រាជានំ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា ជយាបេសុំ. រាជា វជិរង្កុសេន វារណំ និវត្តេត្វា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា តេ ព្រាហ្មណេ ‘‘កិំ ឥច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. ព្រាហ្មណា ‘‘កលិង្គរដ្ឋំ ទុព្ភិក្ខភយេន ឆាតកភយេន រោគភយេន ច ឧបទ្ទុតំ. សោ ឧបទ្ទវោ ឥមស្មិំ តវ មង្គលហត្ថិម្ហិ នីតេ វូបសម្មិស្សតិ. តស្មា ឥមំ អញ្ជនវណ្ណំ នាគំ អម្ហាកំ ទេហី’’តិ អាហំសុ. តមត្ថំ បកាសេន្តោ សត្ថា អាហ ‘‘កលិង្គរដ្ឋវិសយា…បេ… អញ្ជនសវ្ហយ’’ន្តិ. តស្សត្ថោ វុត្តោ ឯវ.

អថ ពោធិសត្តោ ‘‘ន មេតំ បតិរូបំ, យំ មេ យាចកានំ មនោរថវិឃាតោ សិយា, មយ្ហញ្ច សមាទានភេទោ សិយា’’តិ ហត្ថិក្ខន្ធតោ ឱតរិត្វា ‘‘សចេ អនលង្កតដ្ឋានំ អត្ថិ, អលង្ករិត្វា ទស្សាមី’’តិ សមន្តតោ ឱលោកេត្វា អនលង្កតដ្ឋានំ អទិស្វា សោណ្ឌាយ នំ គហេត្វា ព្រាហ្មណានំ ហត្ថេសុ ឋបេត្វា រតនភិង្គារេន បុប្ផគន្ធវាសិតំ ឧទកំ បាតេត្វា អទាសិ. តេន វុត្តំ –

២៣. ‘‘ន មេ យាចកមនុប្បត្តេ, បដិក្ខេបោ អនុច្ឆវោ;

មា មេ ភិជ្ជិ សមាទានំ, ទស្សាមិ វិបុលំ គជំ.

២៤. ‘‘នាគំ គហេត្វា សោណ្ឌាយ, ភិង្គារេ រតនាមយេ;

ជលំ ហត្ថេ អាកិរិត្វា, ព្រាហ្មណានំ អទំ គជ’’ន្តិ.

តត្ថ យាចកមនុប្បត្តេតិ យាចកេ អនុប្បត្តេ. អនុច្ឆវោតិ អនុច្ឆវិកោ បតិរូបោ. មា មេ ភិជ្ជិ សមាទានន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណត្ថាយ សព្ពស្ស យាចកស្ស សព្ពំ អនវជ្ជំ ឥច្ឆិតំ ទទន្តោ ទានបារមិំ បូរេស្សាមីតិ យំ មយ្ហំ សមាទានំ, តំ មា ភិជ្ជិ. តស្មា ទស្សាមិ វិបុលំ គជន្តិ មហន្តំ ឥមំ មង្គលហត្ថិំ ទស្សាមីតិ. អទន្តិ អទាសិំ.

២៥. តស្មិំ បន ហត្ថិម្ហិ ទិន្នេ អមច្ចា ពោធិសត្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘កស្មា, មហារាជ, មង្គលហត្ថិំ ទទត្ថ, ននុ អញ្ញោ ហត្ថី ទាតព្ពោ, រញ្ញា នាម ឯវរូបោ ឱបវយ្ហោ មង្គលហត្ថី ឥស្សរិយំ អភិវិជយញ្ច អាកង្ខន្តេន ន ទាតព្ពោ’’តិ. មហាសត្តោ យំ មំ យាចកា យាចន្តិ, តទេវ មយា ទាតព្ពំ, សចេ បន មំ រជ្ជំ យាចេយ្យុំ, រជ្ជម្បិ តេសំ ទទេយ្យំ, មយ្ហំ រជ្ជតោបិ ជីវិតតោបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ បិយតរំ, តស្មា តំ ហត្ថិំ អទាសិន្តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្ស នាគេ បទិន្នម្ហី’’តិអាទិ. តត្ថ តស្សាតិ តស្ស តេន, តស្មិំ នាគេ ហត្ថិម្ហិ ទិន្នេ.

២៦. មង្គលសម្បន្នន្តិ មង្គលគុណេហិ សមន្នាគតំ. សង្គាមវិជយុត្តមន្តិ សង្គាមវិជយា ឧត្តមំ, សង្គាមវិជយេ វា ឧត្តមំ បធានំ បវរំ នាគំ. កិំ តេ រជ្ជំ ករិស្សតីតិ តស្មិំ នាគេ អបគតេ តវ រជ្ជំ កិំ ករិស្សតិ, រជ្ជកិច្ចំ ន ករិស្សតិ, រជ្ជម្បិ អបគតមេវាតិ ទស្សេតិ.

២៧. រជ្ជម្បិ មេ ទទេ សព្ពន្តិ តិដ្ឋតុ នាគោ តិរច្ឆានគតោ, ឥទំ មេ សព្ពំ កុរុរដ្ឋម្បិ យាចកានំ ទទេយ្យំ. សរីរំ ទជ្ជមត្តនោតិ រជ្ជេបិ វា កិំ វត្តព្ពំ, អត្តនោ សរីរម្បិ យាចកានំ ទទេយ្យំ, សព្ពោបិ ហិ មេ អជ្ឈត្តិកពាហិរោ បរិគ្គហោ លោកហិតត្ថមេវ មយា បរិច្ចត្តោ. យស្មា សព្ពញ្ញុតំ បិយំ មយ្ហំ សព្ពញ្ញុតា ច ទានបារមិំ អាទិំ កត្វា សព្ពបារមិយោ អបូរេន្តេន ន សក្កា លទ្ធុំ, តស្មា នាគំ អទាសិំ អហន្តិ ទស្សេតិ.

ឯវម្បិ តស្មិំ នាគេ អានីតេ កលិង្គរដ្ឋេ ទេវោ ន វស្សតេវ. កលិង្គរាជា ‘‘ឥទានិបិ ន វស្សតិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘កុរុរាជា គរុធម្មេ រក្ខតិ, តេនស្ស រដ្ឋេ អន្វទ្ធមាសំ អនុទសាហំ ទេវោ វស្សតិ, រញ្ញោ គុណានុភាវោ ឯស, ន ឥមស្ស តិរច្ឆានគតស្សា’’តិ ជានិត្វា ‘‘មយម្បិ គរុធម្មេ រក្ខិស្សាម, គច្ឆថ ធនញ្ចយកោរព្យស្ស សន្តិកេ តេ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខាបេត្វា អានេថា’’តិ អមច្ចេ បេសេសិ. គរុធម្មា វុច្ចន្តិ បញ្ច សីលានិ, តានិ ពោធិសត្តោ សុបរិសុទ្ធានិ កត្វា រក្ខតិ, យថា ច ពោធិសត្តោ. ឯវមស្ស មាតា អគ្គមហេសី, កនិដ្ឋភាតា ឧបរាជា, បុរោហិតោ ព្រាហ្មណោ, រជ្ជុគ្គាហកោ អមច្ចោ, សារថិ សេដ្ឋិ, ទោណមាបកោ ទោវារិកោ, នគរសោភិនី វណ្ណទាសីតិ. តេន វុត្តំ –

‘‘រាជា មាតា មហេសី ច, ឧបរាជា បុរោហិតោ;

រជ្ជុគ្គាហោ សារថី សេដ្ឋិ, ទោណោ ទោវារិកោ តថា;

គណិកា តេ ឯកាទស, គរុធម្មេ បតិដ្ឋិតា’’តិ.

តេ អមច្ចា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា តមត្ថំ អារោចេសុំ. មហាសត្តោ ‘‘មយ្ហំ គរុធម្មេ កុក្កុច្ចំ អត្ថិ, មាតា បន មេ សុរក្ខិតំ រក្ខតិ, តស្សា សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ វត្វា តេហិ ‘‘មហារាជ, កុក្កុច្ចំ នាម សិក្ខាកាមស្ស សល្លេខវុត្តិនោ ហោតិ, ទេថ នោ’’តិ យាចិតោ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ, អទិន្នំ ន អាទាតព្ពំ, កាមេសុមិច្ឆាចារោ ន ចរិតព្ពោ, មុសា ន ភណិតព្ពំ, មជ្ជំ ន បាតព្ព’’ន្តិ សុវណ្ណបដ្ដេ លិខាបេត្វា ‘‘ឯវំ សន្តេបិ មាតុ សន្តិកេ គណ្ហថា’’តិ អាហ.

ទូតា រាជានំ វន្ទិត្វា តស្សា សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវិ, តុម្ហេ កិរ គរុធម្មំ រក្ខថ, តំ នោ ទេថា’’តិ វទិំសុ. ពោធិសត្តស្ស មាតាបិ តថេវ អត្តនោ កុក្កុច្ចស្ស អត្ថិភាវំ វត្វាវ តេហិ យាចិតា អទាសិ. តថា មហេសិអាទយោបិ. តេ សព្ពេសម្បិ សន្តិកេ សុវណ្ណបដ្ដេ គរុធម្មេ លិខាបេត្វា ទន្តបុរំ គន្ត្វា កលិង្គរញ្ញោ ទត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. សោបិ រាជា តស្មិំ ធម្មេ វត្តមានោ បញ្ច សីលានិ បូរេសិ. តតោ សកលកលិង្គរដ្ឋេ ទេវោ វស្សិ. តីណិ ភយានិ វូបសន្តានិ. រដ្ឋំ ខេមំ សុភិក្ខំ អហោសិ. ពោធិសត្តោ យាវជីវំ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា សបរិសោ សគ្គបុរំ បូរេសិ.

តទា គណិកាទយោ ឧប្បលវណ្ណាទយោ អហេសុំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘គណិកា ឧប្បលវណ្ណា, បុណ្ណោ ទោវារិកោ តទា;

រជ្ជុគ្គាហោ ច កច្ចានោ, ទោណមាបកោ ច កោលិតោ.

‘‘សារិបុត្តោ តទា សេដ្ឋិ, អនុរុទ្ធោ ច សារថិ;

ព្រាហ្មណោ កស្សបោ ថេរោ, ឧបរាជានន្ទបណ្ឌិតោ.

‘‘មហេសី រាហុលមាតា, មាយាទេវី ជនេត្តិកា;

កុរុរាជា ពោធិសត្តោ, ឯវំ ធារេថ ជាតក’’ន្តិ. (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣៦១ ហំសឃាតកភិក្ខុវត្ថុ);

ឥធាបិ នេក្ខម្មបារមិអាទយោ សេសធម្មា ច វុត្តនយេនេវ និទ្ធារេតព្ពាតិ.

កុរុរាជចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.