១. អកិត្តិចរិយាវណ្ណនា

៣. ឯវំ ភគវា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សទេវមនុស្សាយ ច បរិសាយ អត្តនោ បុព្ពចរិយាយ សវនេ ឧស្សាហំ ជនេត្វា ឥទានិ តំ បុព្ពចរិតំ ភវន្តរបដិច្ឆន្នំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បច្ចក្ខំ ករោន្តោ ‘‘យទា អហំ ព្រហារញ្ញេ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យទាតិ យស្មិំ កាលេ. ព្រហារញ្ញេតិ មហាអរញ្ញេ, អរញ្ញានិយំ, មហន្តេ វនេតិ អត្ថោ. សុញ្ញេតិ ជនវិវិត្តេ. វិបិនកាននេតិ វិបិនភូតេ កាននេ, បទទ្វយេនាបិ តស្ស អរញ្ញស្ស គហនភាវមេវ ទីបេតិ, សព្ពមេតំ ការទីបំ សន្ធាយ វុត្តំ. អជ្ឈោគាហេត្វាតិ អនុបវិសិត្វា. វិហរាមីតិ ទិព្ពព្រហ្មអរិយអានេញ្ជវិហារេហិ សមុប្បាទិតសុខវិសេសេន ឥរិយាបថវិហារេន សរីរទុក្ខំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ហរាមិ អត្តភាវំ បវត្តេមិ. អកិត្តិ នាម តាបសោតិ ឯវំនាមកោ តាបសោ ហុត្វា យទា អហំ តស្មិំ អរញ្ញេ វិហរាមីតិ អត្ថោ. សត្ថា តទា អត្តនោ អកិត្តិតាបសភាវំ ធម្មសេនាបតិស្ស វទតិ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា –

អតីតេ កិរ ឥមស្មិំយេវ ភទ្ទកប្បេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ នាម រាជិនិ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អសីតិកោដិវិភវស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស កុលេ និព្ពត្តិ, ‘‘អកិត្តី’’តិស្ស នាមំ ករិំសុ. តស្ស បទសា គមនកាលេ ភគិនីបិ ជាយិ. ‘‘យសវតី’’តិស្សា នាមំ ករិំសុ. សោ សោឡសវស្សកាលេ តក្កសិលំ គន្ត្វា សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គហេត្វា បច្ចាគមាសិ. អថស្ស មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. សោ តេសំ បេតកិច្ចានិ ការេត្វា កតិបយទិវសាតិក្កមេន រតនាវលោកនំ អាយុត្តកបុរិសេហិ ការយមានោ ‘‘ឯត្តកំ មត្តិកំ, ឯត្តកំ បេត្តិកំ, ឯត្តកំ បិតាមហ’’ន្តិ សុត្វា សំវិគ្គមានសោ ហុត្វា ‘‘ឥទំ ធនមេវ បញ្ញាយតិ, ន ធនស្ស សំហារកា, សព្ពេ ឥមំ ធនំ បហាយេវ គតា, អហំ បន នំ អាទាយ គមិស្សាមី’’តិ រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា ភេរិំ ចរាបេសិ – ‘‘ធនេន អត្ថិកា អកិត្តិបណ្ឌិតស្ស គេហំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ.

សោ សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា ធនេ អខីយមានេ ‘‘កិំ មេ ឥមាយ ធនកីឡាយ, អត្ថិកា គណ្ហិស្សន្តី’’តិ និវេសនទ្វារំ វិវរិត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិភរិតេ សារគព្ភេ វិវរាបេត្វា ‘‘ទិន្នំយេវ ហរន្តូ’’តិ គេហំ បហាយ ញាតិបរិវដ្ដស្ស បរិទេវន្តស្ស ភគិនិំ គហេត្វា ពារាណសិតោ និក្ខមិត្វា នទិំ ឧត្តរិត្វា ទ្វេ តីណិ យោជនានិ គន្ត្វា បព្ពជិត្វា រមណីយេ ភូមិភាគេ បណ្ណសាលំ ករិត្វា វសតិ. យេន បន ទ្វារេន តទា និក្ខមិ, តំ អកិត្តិទ្វារំ នាម ជាតំ. យេន តិត្ថេន នទិំ ឱតិណ្ណោ, តំ អកិត្តិតិត្ថំ នាម ជាតំ. តស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ពហូ មនុស្សា គាមនិគមរាជធានិវាសិនោ តស្ស គុណេហិ អាកឌ្ឍិយមានហទយា អនុបព្ពជិំសុ. មហាបរិវារោ អហោសិ, មហាលាភសក្ការោ និព្ពត្តិ, ពុទ្ធុប្បាទោ វិយ អហោសិ. អថ មហាសត្តោ ‘‘អយំ លាភសក្ការោ មហា, បរិវារោបិ មហន្តោ, កាយវិវេកមត្តម្បិ ឥធ ន លភតិ, មយា ឯកាកិនា វិហរិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា បរមប្បិច្ឆភាវតោ វិវេកនិន្នតាយ ច កស្សចិ អជានាបេត្វា ឯកកោវ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ទមិឡរដ្ឋំ បត្វា កាវីរបដ្ដនសមីបេ ឧយ្យានេ វិហរន្តោ ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេសិ. តត្រាបិស្ស មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. សោ តំ ជិគុច្ឆន្តោ ឆឌ្ឌេត្វា អាកាសេន គន្ត្វា ការទីបេ ឱតរិ. តទា ការទីបោ អហិទីបោ នាម. សោ តត្ថ មហន្តំ ការរុក្ខំ ឧបនិស្សាយ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា វាសំ កប្បេសិ. អប្បិច្ឆតាយ បន កត្ថចិ អគន្ត្វា តស្ស រុក្ខស្ស ផលកាលេ ផលានិ ខាទន្តោ ផលេ អសតិ បត្តានិ ឧទកសិត្តានិ ខាទន្តោ ឈានសមាបត្តីហិ វីតិនាមេសិ.

តស្ស សីលតេជេន សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សក្កោ ‘‘កោ នុ ខោ មំ ឥមម្ហា ឋានា ចាវេតុកាមោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ បណ្ឌិតំ ទិស្វា ‘‘កិមត្ថំ នុ ខោ អយំ តាបសោ ឯវំ ទុក្ករំ តបំ ចរតិ, សក្កត្តំ នុ ខោ បត្ថេតិ, ឧទាហុ អញ្ញំ, វីមំសិស្សាមិ នំ. អយញ្ហិ សុវិសុទ្ធកាយវចីមនោសមាចារោ ជីវិតេ និរបេក្ខោ ឧទកសិត្តានិ ការបត្តានិ ខាទតិ, សចេ សក្កត្តំ បត្ថេតិ អត្តនោ សិត្តានិ ការបត្តានិ មយ្ហំ ទស្សតិ, នោ ចេ, ន ទស្សតី’’តិ ព្រាហ្មណវណ្ណេន តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ពោធិសត្តោបិ ការបត្តានិ សេទេត្វា ‘‘សីតលីភូតានិ ខាទិស្សាមី’’តិ បណ្ណសាលទ្វារេ និសីទិ. អថស្ស បុរតោ សក្កោ ព្រាហ្មណរូបេន ភិក្ខាយ អត្ថិកោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. មហាសត្តោ តំ ទិស្វា ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, ចិរស្សំ វត មេ យាចកោ ទិដ្ឋោ’’តិ សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា ‘‘អជ្ជ មម មនោរថំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទានំ ទស្សាមី’’តិ បក្កភាជនេនេវ អាទាយ គន្ត្វា ទានបារមិំ អាវជ្ជេត្វា អត្តនោ អសេសេត្វាវ តស្ស ភិក្ខាភាជនេ បក្ខិបិ. សក្កោ តំ គហេត្វា ថោកំ គន្ត្វា អន្តរធាយិ. មហាសត្តោបិ តស្ស ទត្វា បុន បរិយេដ្ឋិំ អនាបជ្ជិត្វា តេនេវ បីតិសុខេន វីតិនាមេសិ.

ទុតិយទិវសេ បន ការបត្តានិ បចិត្វា ‘‘ហិយ្យោ ទក្ខិណេយ្យំ អលភិំ, អជ្ជ នុ ខោ កថ’’ន្តិ បណ្ណសាលទ្វារេ និសីទិ. សក្កោបិ តថេវ អាគមិ. មហាសត្តោ បុនបិ តថេវ ទត្វា វីតិនាមេសិ. តតិយទិវសេ ច តថេវ ទត្វា ‘‘អហោ វត មេ លាភា, ពហុំ វត បុញ្ញំ បសវាមិ, សចាហំ ទក្ខិណេយ្យំ លភេយ្យំ, ឯវមេវ មាសម្បិ ទ្វេមាសម្បិ ទានំ ទទេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. តីសុបិ ទិវសេសុ ‘‘តេន ទានេន ន លាភសក្ការសិលោកំ ន ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ ន សក្កសម្បត្តិំ ន ព្រហ្មសម្បត្តិំ ន សាវកពោធិំ ន បច្ចេកពោធិំ បត្ថេមិ, អបិ ច ឥទំ មេ ទានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតូ’’តិ យថាធិការំ ចិត្តំ ឋបេសិ. តេន វុត្តំ –

៤. ‘‘តទា មំ តបតេជេន, សន្តត្តោ តិទិវាភិភូ;

ធារេន្តោ ព្រាហ្មណវណ្ណំ, ភិក្ខាយ មំ ឧបាគមិ.

៥. ‘‘បវនា អាភតំ បណ្ណំ, អតេលញ្ច អលោណិកំ;

មម ទ្វារេ ឋិតំ ទិស្វា, សកដាហេន អាកិរិំ.

៦. ‘‘តស្ស ទត្វានហំ បណ្ណំ, និកុជ្ជិត្វាន ភាជនំ;

បុនេសនំ ជហិត្វាន, បាវិសិំ បណ្ណសាលកំ.

៧. ‘‘ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ, ឧបគញ្ឆិ មមន្តិកំ;

អកម្បិតោ អនោលគ្គោ, ឯវមេវមទាសហំ.

៨. ‘‘ន មេ តប្បច្ចយា អត្ថិ, សរីរស្មិំ វិវណ្ណិយំ;

បីតិសុខេន រតិយា, វីតិនាមេមិ តំ ទិវំ.

៩. ‘‘យទិ មាសម្បិ ទ្វេមាសំ, ទក្ខិណេយ្យំ វរំ លភេ;

អកម្បិតោ អនោលីនោ, ទទេយ្យំ ទានមុត្តមំ.

១០. ‘‘ន តស្ស ទានំ ទទមានោ, យសំ លាភញ្ច បត្ថយិំ;

សព្ពញ្ញុតំ បត្ថយានោ, តានិ កម្មានិ អាចរិ’’ន្តិ.

តត្ថ តទាតិ យទា អហំ អកិត្តិនាមកោ តាបសោ ហុត្វា តស្មិំ ទីបេ ការារញ្ញេ វិហរាមិ, តទា. មន្តិ មម. តបតេជេនាតិ សីលបារមិតានុភាវេន. សីលញ្ហិ ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស តបនតោ ‘‘តបោ’’តិ វុច្ចតិ, នេក្ខម្មវីរិយបារមិតានុភាវេន វា. តាបិ ហិ តណ្ហាសំកិលេសស្ស កោសជ្ជស្ស ច តបនតោ ‘‘តបោ’’តិ វុច្ចតិ, ឧក្កំសគតា ច តា ពោធិសត្តស្ស ឥមស្មិំ អត្តភាវេតិ. ខន្តិសំវរស្ស ចាបិ បរមុក្កំសគមនតោ ‘‘ខន្តិបារមិតានុភាវេនា’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតេវ. ‘‘ខន្តី បរមំ តបោ’’តិ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៤) ហិ វុត្តំ. សន្តត្តោតិ យថាវុត្តគុណានុភាវជនិតេន ធម្មតាសិទ្ធេន បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនស្ស ឧណ្ហាការេន សន្តាបិតោ. តិទិវាភិភូតិ ទេវលោកាធិបតិ, សក្កោតិ អត្ថោ. បណ្ណសាលាយ សមីបេ គហិតម្បិ ការបណ្ណំ បណ្ណសាលាយ អរញ្ញមជ្ឈគតត្តា ‘‘បវនា អាភត’’ន្តិ វុត្តំ.

អតេលញ្ច អលោណិកន្តិ ទេយ្យធម្មស្ស អនុឡារភាវេបិ អជ្ឈាសយសម្បត្តិយា ទានធម្មស្ស មហាជុតិកភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. មម ទ្វារេតិ មយ្ហំ បណ្ណសាលាយ ទ្វារេ. សកដាហេន អាកិរិន្តិ ឥមិនា អត្តនោ កិញ្ចិបិ អសេសេត្វា ទិន្នភាវំ ទស្សេតិ.

បុនេសនំ ជហិត្វានាតិ ‘‘ឯកទិវសំ ទ្វិក្ខត្តុំ ឃាសេសនំ ន សល្លេខ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ទានបីតិយា តិត្តោ វិយ ហុត្វា តស្មិំ ទិវសេ បុន អាហារបរិយេដ្ឋិំ អកត្វា.

អកម្បិតោតិ សុទូរវិក្ខម្ភិតត្តា មច្ឆរិយេន អចលិតោ ទានជ្ឈាសយតោ ចលនមត្តម្បិ អការិតោ. អនោលគ្គោតិ លោភវសេន ឦសកម្បិ អលគ្គោ. តតិយម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ទុតិយម្បីតិ ឥមំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឯវមេវមទាសហន្តិ យថា បឋមំ, ឯវមេវំ ទុតិយម្បិ, តតិយម្បិ អទាសិំ អហំ.

ន មេ តប្បច្ចយាតិ គាថាយ វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ ករោតិ. តត្ថ តប្បច្ចយាតិ ទានបច្ចយា តីសុ ទិវសេសុ ឆិន្នាហារតាយ សរីរស្មិំ យេន វេវណ្ណិយេន ភវិតព្ពំ, តម្បិ មេ សរីរស្មិំ វិវណ្ណិយំ ទានបច្ចយាយេវ នត្ថិ. កស្មា? ទានវិសយេន បីតិសុខេន ទានវិសយាយ ឯវ ច រតិយា. វីតិនាមេមិ តំ ទិវន្តិ តំ សកលំ តិមត្តទិវសំ វីតិនាមេមិ, ន កេវលញ្ច តីណិ ឯវ ទិវសានិ, អថ ខោ មាសទ្វិមាសមត្តម្បិ កាលំ, ឯវមេវ ទាតុំ បហោមីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យទិ មាសម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. អនោលីនោតិ អលីនចិត្តោ, ទានេ អសង្កុចិតចិត្តោតិ អត្ថោ.

តស្សាតិ ព្រាហ្មណរូបេន អាគតស្ស សក្កស្ស. យសន្តិ កិត្តិំ, បរិវារសម្បត្តិំ វា. លាភញ្ចាតិ ទេវមនុស្សេសុ ចក្កវត្តិអាទិភាវេន លទ្ធព្ពំ លាភំ វា ន បត្ថយិំ. អថ ខោ សព្ពញ្ញុតំ សម្មាសម្ពោធិំ បត្ថយានោ អាកង្ខមានោ តានិ តីសុ ទិវសេសុ អនេកវារំ ឧប្បន្នានិ ទានមយានិ បុញ្ញកម្មានិ ទានស្ស វា បរិវារភូតានិ កាយសុចរិតាទីនិ បុញ្ញកម្មានិ អាចរិំ អកាសិន្តិ.

ឥតិ ភគវា តស្មិំ អត្តភាវេ អត្តនោ សុទុក្ករំ បុញ្ញចរិតមត្តមេវ ឥធ មហាថេរស្ស បកាសេសិ. ជាតកទេសនាយំ បន ចតុត្ថទិវសេ សក្កស្ស ឧបសង្កមិត្វា ពោធិសត្តស្ស អជ្ឈាសយជាននំ វរេន ឧបនិមន្តនា ពោធិសត្តស្ស វរសម្បដិច្ឆនសីសេន ធម្មទេសនា ទេយ្យធម្មទក្ខិណេយ្យានំ បុន សក្កស្ស អនាគមនស្ស ច អាកង្ខមានតា ច បកាសិតា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អកិត្តិំ ទិស្វាន សម្មន្តំ, សក្កោ ភូតបតី ព្រវិ;

កិំ បត្ថយំ មហាព្រហ្មេ, ឯកោ សម្មសិ ឃម្មនិ.

‘‘ទុក្ខោ បុនព្ភវោ សក្ក, សរីរស្ស ច ភេទនំ;

សម្មោហមរណំ ទុក្ខំ, តស្មា សម្មាមិ, វាសវ.

‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ, បតិរូបេ សុភាសិតេ;

វរំ កស្សប តេ ទម្មិ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

យេន បុត្តេ ច ទារេ ច, ធនធញ្ញំ បិយានិ ច;

លទ្ធា នរា ន តប្បន្តិ, សោ លោភោ ន មយី វសេ.

ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ…បេ… មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញញ្ច, គវាស្សំ ទាសបោរិសំ;

យេន ជាតេន ជីយន្តិ, សោ ទោសោ ន មយី វសេ.

‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ…បេ… មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ពាលំ ន បស្សេ ន សុណេ, ន ច ពាលេន សំវសេ;

ពាលេនល្លាបសល្លាបំ, ន ករេ ន ច រោចយេ.

‘‘កិំ នុ តេ អករំ ពាលោ, វទ កស្សប ការណំ;

កេន កស្សប ពាលស្ស, ទស្សនំ នាភិកង្ខសិ.

‘‘អនយំ នយតិ ទុម្មេធោ, អធុរាយំ និយុញ្ជតិ;

ទុន្នយោ សេយ្យសោ ហោតិ, សម្មា វុត្តោ បកុប្បតិ;

វិនយំ សោ ន ជានាតិ, សាធុ តស្ស អទស្សនំ.

‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ…បេ… មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ធីរំ បស្សេ សុណេ ធីរំ, ធីរេន សហ សំវសេ;

ធីរេនល្លាបសល្លាបំ, តំ ករេ តញ្ច រោចយេ.

‘‘កិំ នុ តេ អករំ ធីរោ, វទ កស្សប ការណំ;

កេន កស្សប ធីរស្ស, ទស្សនំ អភិកង្ខសិ.

‘‘នយំ នយតិ មេធាវី, អធុរាយំ ន យុញ្ជតិ;

សុនយោ សេយ្យសោ ហោតិ, សម្មា វុត្តោ ន កុប្បតិ;

វិនយំ សោ បជានាតិ, សាធុ តេន សមាគមោ.

‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ…បេ… មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

តតោ រត្យា វិវសានេ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ;

ទិព្ពា ភក្ខា បាតុភវេយ្យុំ, សីលវន្តោ ច យាចកា.

‘‘ទទតោ មេ ន ខីយេថ, ទត្វា នានុតបេយ្យហំ;

ទទំ ចិត្តំ បសាទេយ្យំ, ឯតំ សក្ក វរំ វរេ.

‘‘ឯតស្មិំ តេ សុលបិតេ…បេ… មនសិច្ឆសិ.

‘‘វរញ្ចេ មេ អទោ សក្ក, សព្ពភូតានមិស្សរ;

ន មំ បុន ឧបេយ្យាសិ, ឯតំ សក្ក វរំ វរេ.

‘‘ពហូហិ វតចរិយាហិ, នរា ច អថ នារិយោ;

ទស្សនំ អភិកង្ខន្តិ, កិំ នុ មេ ទស្សនេ ភយំ.

‘‘តំ តាទិសំ ទេវវណ្ណំ, សព្ពកាមសមិទ្ធិនំ;

ទិស្វា តបោ បមជ្ជេយ្យំ, ឯតំ តេ ទស្សនេ ភយ’’ន្តិ. (ជា. ១.១៣.៨៣-១០៣);

អថ សក្កោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, ន តេ ឥតោ បដ្ឋាយ សន្តិកំ អាគមិស្សាមី’’តិ តំ អភិវាទេត្វា បក្កាមិ. មហាសត្តោ យាវជីវំ តត្ថេវ វសន្តោ អាយុបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ.

អនុរុទ្ធត្ថេរោ តទា សក្កោ អហោសិ, លោកនាថោ អកិត្តិបណ្ឌិតោ.

តស្ស មហាភិនិក្ខមនសទិសំ និក្ខន្តត្តា នេក្ខម្មបារមី. សុវិសុទ្ធសីលាចារតាយ សីលបារមី. កាមវិតក្កាទីនំ សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភិតត្តា វីរិយបារមី. ខន្តិសំវរស្ស បរមុក្កំសគមនតោ ខន្តិបារមី. បដិញ្ញានុរូបំ បដិបត្តិយា សច្ចបារមី. សព្ពត្ថ អចលសមាទានាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋានបារមី. សព្ពសត្តេសុ ហិតជ្ឈាសយេន មេត្តាបារមី. សត្តសង្ខារកតវិប្បការេសុ មជ្ឈត្តភាវប្បត្តិយា ឧបេក្ខាបារមី. តាសំ ឧបការានុបការេ ធម្មេ ជានិត្វា អនុបការេ ធម្មេ បហាយ ឧបការធម្មេសុ បវត្តាបនបុរេចរា សហជាតា ច ឧបាយកោសល្លភូតា អតិសល្លេខវុត្តិសាធនី ច បញ្ញា បញ្ញាបារមីតិ ឥមាបិ ទស បារមិយោ លព្ភន្តិ.

ទានជ្ឈាសយស្ស បន អតិឧឡារភាវេន ទានមុខេន ទេសនា បវត្តា. តស្មា សព្ពត្ថ សមកា មហាករុណា, ទ្វេបិ បុញ្ញញាណសម្ភារា, កាយសុចរិតាទីនិ តីណិ ពោធិសត្តសុចរិតានិ, សច្ចាធិដ្ឋានាទីនិ ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ, ឧស្សាហាទយោ ចតស្សោ ពុទ្ធភូមិយោ, សទ្ធាទយោ បញ្ច មហាពោធិបរិបាចនីយា ធម្មា, អលោភជ្ឈាសយាទយោ ឆ ពោធិសត្តានំ អជ្ឈាសយា, តិណ្ណោ តារេស្សាមីតិអាទយោ សត្ត បដិញ្ញា ធម្មា, អប្បិច្ឆស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ មហិច្ឆស្សាតិអាទយោ (ទី. និ. ៣.៣៥៨; អ. និ. ៨.៣០) អដ្ឋ មហាបុរិសវិតក្កា (ទី. និ. ៣.៣៥៨), នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា, ទានជ្ឈាសយាទយោ ទស មហាបុរិសជ្ឈាសយា, ទានសីលាទយោ ទស បុញ្ញកិរិយវត្ថូនីតិ ឯវមាទយោ យេ អនេកសតអនេកសហស្សប្បភេទា ពោធិសម្ភារភូតា មហាពោធិសត្តគុណា. តេ សព្ពេបិ យថារហំ ឥធ និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពា.

អបិ ចេត្ថ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ មហន្តញ្ច ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ មហាភិនិក្ខមនសទិសំ គេហតោ និក្ខមនំ, និក្ខមិត្វា បព្ពជិតស្ស ពហុជនសម្មតស្ស សតោ បរមប្បិច្ឆភាវេន កុលេសុ គណេសុ ច អលគ្គតា, អច្ចន្តមេវ លាភសក្ការសិលោកជិគុច្ឆា, បវិវេកាភិរតិ, កាយជីវិតនិរបេក្ខោ បរិច្ចាគោ, អនាហារស្សេវ សតោ ទិវសត្តយម្បិ ទានបីតិយា បរិតុដ្ឋស្ស និព្ពិការសរីរយាបនំ, មាសទ្វិមាសមត្តម្បិ កាលំ យាចកេ សតិ អាហារំ តថេវ ទត្វា ‘‘ទានគតេនេវ បីតិសុខេន សរីរំ យាបេស្សាមី’’តិ បរិច្ចាគេ អនោលីនវុត្តិសាធកោ ឧឡារោ ទានជ្ឈាសយោ, ទានំ ទត្វា បុន អាហារបរិយេដ្ឋិយា អករណហេតុភូតា បរមសល្លេខវុត្តីតិ ឯវមាទយោ មហាសត្តស្ស គុណានុភាវា វេទិតព្ពា. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ឯវំ អច្ឆរិយា ហេតេ, អព្ភុតា ច មហេសិនោ;

មហាការុណិកា ធីរា, សព្ពលោកេកពន្ធវា.

‘‘អចិន្តេយ្យានុភាវា ច, សទា សទ្ធម្មគោចរា;

ពោធិសត្តា មហាសត្តា, សុចិសល្លេខវុត្តិនោ.

‘‘មហាវាតសមុទ្ធត-វីចិមាលោ មហោទធិ;

អបិ លង្ឃេយ្យ វេលន្តំ, ពោធិសត្តា ន ធម្មតំ.

‘‘លោកេ សញ្ជាតវទ្ធាបិ, ន តេ ភាវិតភាវិនោ;

លិម្បន្តិ លោកធម្មេហិ, តោយេន បទុមំ យថា.

‘‘យេសំ វេ អត្តនិ ស្នេហោ, និហីយតិ យថា យថា;

សត្តេសុ ករុណាស្នេហោ, វឌ្ឍតេវ តថា តថា.

‘‘យថា ចិត្តំ វសេ ហោតិ, ន ច ចិត្តវសានុគា;

តថា កម្មំ វសេ ហោតិ, ន ច កម្មវសានុគា.

‘‘ទោសេហិ នាភិភូយន្តិ, សមុគ្ឃាតេន្តិ វា ន តេ;

ចរន្តា ពោធិបរិយេដ្ឋិំ, បុរិសាជានិយា ពុធា.

‘‘តេសុ ចិត្តប្បសាទោបិ, ទុក្ខតោ បរិមោចយេ;

បគេវានុកិរិយា តេសំ, ធម្មស្ស អនុធម្មតោ’’តិ.

បរមត្ថទីបនិយា ចរិយាបិដកសំវណ្ណនាយ

អកិត្តិចរិយាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.