៣. សីវលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

តតិយាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ សីវលិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វិហារំ គន្ត្វា បរិសាយ បរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ លាភីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ អនាគតេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ទសពលំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមិនា អធិការកម្មេន ន អញ្ញំ សម្បត្តិំ បត្ថេមិ, អនាគតេ បន ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អហម្បិ តុម្ហេហិ សោ ឯតទគ្គេ ឋបិតភិក្ខុ វិយ លាភីនំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយតំ ទិស្វា ‘‘អយំ តេ បត្ថនា អនាគតេ គោតមស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ. សោ កុលបុត្តោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ពន្ធុមតីនគរតោ អវិទូរេ ឯកស្មិំ គាមកេ និព្ពត្តិ, តស្មិំ សមយេ ពន្ធុមតីនគរវាសិនោ រញ្ញា សទ្ធិំ សាកច្ឆិត្វា ទសពលស្ស ទានំ អទំសុ.

ឯកទិវសំ សព្ពេ ឯកតោ ហុត្វា ទានំ ទេន្តា ‘‘កិំ នុ ខោ អម្ហាកំ ទានគ្គេ នត្ថី’’តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៧; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៥៩ សីវលិត្ថេរគាថាវណ្ណនា) ឱលោកេន្តា មធុញ្ច គុឡទធិញ្ច នាទ្ទសំសុ. តេ ‘‘យតោ កុតោចិ អាហរិស្សាមា’’តិ ជនបទតោ នគរបវិសនមគ្គេសុ បុរិសេ ឋបេសុំ. តទា ឯស កុលបុត្តោ អត្តនោ គាមតោ គុឡទធិវារកំ គហេត្វា ‘‘កិញ្ចិទេវ អាហរិស្សាមី’’តិ នគរំ គច្ឆន្តោ ‘‘មុខំ ធោវិត្វា ធោតហត្ថបាទោ បវិសិស្សាមី’’តិ ផាសុកដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ នង្គលសីសប្បមាណំ និម្មក្ខិកទណ្ឌកមធុំ ទិស្វា ‘‘បុញ្ញេន មេ ឥទំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ គហេត្វា នគរំ បាវិសិ. នាគរេហិ ឋបិតបុរិសោ តំ ទិស្វា, ‘‘មារិស, កស្ស ឥមំ ហរសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន កស្សចិ, សាមិ, វិក្កាយិកំ មេ ឥទ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ ឥមំ កហាបណំ គហេត្វា ឯតំ មធុញ្ច គុឡទធិញ្ច ទេហី’’តិ.

សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ មេ ន ពហុំ អគ្ឃតិ, អយញ្ច ឯកប្បហារេនេវ ពហុំ ទេតិ, វីមំសិស្សាមី’’តិ. តតោ នំ អាហ – ‘‘នាហំ ឯកកហាបណេន ទេមី’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ ទ្វេ កហាបណេ គហេត្វា ទេហី’’តិ. ‘‘ទ្វីហិបិ ន ទេមី’’តិ. ឯតេនុបាយេន វឌ្ឍេត្វា យាវ សហស្សំ បាបុណិ, សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អតិអញ្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, ហោតុ តាវ ឥមិនា កត្តព្ពកម្មំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ន ឥទំ ពហុអគ្ឃនកំ, ត្វំ បន ពហុំ ទេសិ, កេន កម្មេន ឥទំ គណ្ហសី’’តិ. ‘‘ឥធ, ភោ, នគរវាសិនោ រញ្ញា សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈិត្វា វិបស្សិសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ទានំ ទេន្តា ឥទំ ទ្វយំ ទានគ្គេ អបស្សន្តា មំ បរិយេសាបេន្តិ. សចេ ឥទំ ទ្វយំ ន លភិស្សន្តិ, នាគរានំ បរាជយោ ភវិស្សតិ. តស្មា សហស្សំ ទត្វា គណ្ហាមី’’តិ. ‘‘កិំ បនេតំ នាគរានំ ឯវ វដ្ដតិ, ឧទាហុ អញ្ញេសម្បិ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘យស្ស កស្សចិ ទាតុំ អវារិតមេត’’ន្តិ. ‘‘អត្ថិ បន កោចិ នាគរានំ ទានេ ឯកទិវសំ សហស្សំ ទាតា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, សម្មា’’តិ. ‘‘ឥមេសំ មេ ទ្វិន្នំ សហស្សគ្ឃនកភាវំ ជានាសី’’តិ? ‘‘អាម, ជានាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆ, នាគរានំ អារោចេហិ – ‘ឯកោ បុរិសោ ឥមានិ ទ្វេ មូលេន ន ទេតិ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ សហត្ថេនេវ ទាតុកាមោ, តុម្ហេ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ការណា និព្ពិតក្កា ហោថា’’តិ. ‘‘ត្វំ ឥមស្មិំ ទានេ ជេដ្ឋកភាគស្ស កាយសក្ខី ហោហី’’តិ វត្វា គតោ. សោ បន កុលបុត្តោ គាមតោ បរិព្ពយត្ថំ គហិតកហាបណេន បញ្ចកដុកំ គហេត្វា ចុណ្ណំ កត្វា ទធិតោ កញ្ចិយំ វាហេត្វា តត្ថ មធុបដលំ បីឡេត្វា បញ្ចកដុកចុណ្ណេន យោជេត្វា បទុមិនិបត្តេ បក្ខិបិត្វា តំ សំវិទហិត្វា អាទាយ ទសពលស្ស អវិទូរេ និសីទិ. មហាជនេហិ អាហរិយមានស្ស សក្ការស្ស អន្តរេ អត្តនោ បត្តវារំ ឱលោកេន្តោ ឱកាសំ ញត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, អយំ មេ ទុគ្គតសក្ការោ, ឥមំ មេ អនុកម្បំ បដិច្ច បដិគ្គណ្ហថា’’តិ. សត្ថា តស្សានុកម្បំ បដិច្ច ចតុមហារាជេហិ ទត្តិយេន សេលមយបត្តេន តំ បដិគ្គហេត្វា យថា អដ្ឋសដ្ឋិយា ភិក្ខុសតសហស្សស្ស ទិយ្យមានំ ន ខីយតិ, ឯវំ អធិដ្ឋាសិ.

សោ កុលបុត្តោ និដ្ឋិតភត្តកិច្ចំ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋោ មេ, ភន្តេ ភគវា, អជ្ជ ពន្ធុមតីនគរវាសីហិ តុម្ហាកំ សក្ការោ អាហរិយមានោ, អហម្បិ ឥមស្ស និស្សន្ទេន និព្ពត្តនិព្ពត្តភវេ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ ភវេយ្យ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ ហោតុ កុលបុត្តា’’តិ វត្វា តស្ស ច នគរវាសីនញ្ច ភត្តានុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សោ កុលបុត្តោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សុប្បវាសាយ រាជធីតុយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណកាលតោ បដ្ឋាយ សាយំ បាតញ្ច បញ្ចបណ្ណាការសតានិ សុប្បវាសាយ ឧបនីយន្តិ. អថស្ស សា បុញ្ញវីមំសនត្ថំ ហត្ថេន ពីជបច្ឆិំ ផុសាបេន្តី អដ្ឋាសិ. ឯកេកពីជតោ សលាកសតំ សលាកសហស្សម្បិ និគ្គច្ឆតិ, ឯកេកករីសខេត្តតោ បណ្ណាសម្បិ សដ្ឋិបិ សកដបមាណានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. កោដ្ឋបូរណកាលេបិស្សា កោដ្ឋទ្វារំ ហត្ថេន ផុសន្តិយា រាជធីតាយ បុញ្ញេន គណ្ហន្តានំ គហិតគហិតំ បុន បូរតិ. បរិបុណ្ណភត្តកុម្ភិតោបិ ‘‘រាជធីតាយ បុញ្ញ’’ន្តិ វត្វា យស្ស កស្សចិ ទេន្តា នំ យាវ ន ឧក្កឌ្ឍន្តិ, ន តាវ ភត្តំ ខីយតិ. ទារកេ កុច្ឆិគតេយេវ សត្ត វស្សានិ អតិក្កមិំសុ.

គព្ភេ បន បរិបក្កេ សត្តាហំ មហាទុក្ខំ អនុភោសិ. សា សាមិកំ អាមន្តេត្វា – ‘‘បុរេ មរណា ជីវមានា ទានំ ទស្សាមី’’តិ សត្ថុ សន្តិកំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ, សាមិ, ឥមំ បវត្តិំ សត្ថុ អារោចេត្វា សត្ថារំ និមន្តេហិ, យញ្ច សត្ថា វទតិ, តំ សាធុកំ ឧបលក្ខេត្វា អាគន្ត្វា មយ្ហំ កថេហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្សា សាសនំ សត្ថុ អារោចេសិ – ‘‘សត្ថុ ភន្តេ, កោឡិយធីតា បាទេ វន្ទតី’’តិ. សត្ថា តស្សា អនុកម្បំ បដិច្ច – ‘‘សុខិនី ហោតុ សុប្បវាសា កោឡិយធីតា អរោគា, អរោគំ បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ អាហ. សោ តំ សុត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អត្តនោ គាមាភិមុខោ បាយាសិ. តស្ស បុរេ អាគមនាយេវ សុប្បវាសាយ កុច្ឆិតោ ធម្មករណតោ ឧទកំ វិយ គព្ភោ និក្ខមិ, បរិវារេត្វា និសិន្នជនោ អស្សុមុខោ រោទិតុំ អារទ្ធោ ហដ្ឋតុដ្ឋោវ តស្សា សាមិកស្ស តុដ្ឋិសាសនំ អារោចេតុំ អគមាសិ. សោ តេសំ ឥង្គិតំ ទិស្វា – ‘‘ទសពលេន កថិតកថា និប្ផន្នា ភវិស្សតិ មញ្ញេ’’តិ ចិន្តេសិ. សោ អាគន្ត្វា សត្ថុ កថំ រាជធីតាយ កថេសិ. រាជធីតា តយា និមន្តិតំ ជីវភត្តមេវ មង្គលភត្តំ ភវិស្សតិ, គច្ឆ សត្តាហំ ទសពលំ និមន្តេហីតិ. សោ តថា អកាសិ. សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ បវត្តយិំសុ. សោ ទារកោ ញាតីនំ សន្តត្តចិត្តំ និព្ពាបេន្តោ សីតលភាវំ កុរុមានោ ជាតោតិ, សីវលិត្វេវ នាមំ ករិំសុ. សោ សត្ត វស្សានិ គព្ភេ វសិតត្តា ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពកម្មក្ខមោ អហោសិ. ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោ សត្តមេ ទិវសេ តេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបមកាសិ. សត្ថាបិ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘យោមំ បលិបថំ ទុគ្គំ, សំសារំ មោហមច្ចគា;

តិណ្ណោ បារង្គតោ ឈាយី, អនេជោ អកថំកថី;

អនុបាទាយ និព្ពុតោ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤១៤; សុ. និ. ៦៤៣);

អថ នំ ថេរោ ឯវមាហ – ‘‘កិំ បន តយា ឯវរូបំ ទុក្ខំ អនុភវិត្វា បព្ពជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ? ‘‘លភន្តោ បព្ពជេយ្យំ, ភន្តេ’’តិ. សុប្បវាសា តំ ថេរេន សទ្ធិំ កថេន្តំ ទិស្វា – ‘‘កិំ នុ ខោ មេ បុត្តោ ធម្មសេនាបតិនា កថេតី’’តិ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កិំ កថេតិ, ភន្តេ’’តិ? អត្តនា អនុភុត្តគព្ភវាសទុក្ខំ កថេត្វា – ‘‘តុម្ហេហិ អនុញ្ញាតោ បព្ពជិស្សាមី’’តិ វទតីតិ. ‘‘សាធុ ភន្តេ, បព្ពាជេថ ន’’ន្តិ. ថេរោ តំ វិហារំ នេត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេន្តោ, ‘‘សីវលិ, តុយ្ហំ អញ្ញេន ឱវាទេន កម្មំ នត្ថិ, តយា សត្ត វស្សានិ អនុភុត្តទុក្ខមេវ បច្ចវេក្ខាហី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, បព្ពជ្ជាយេវ តុម្ហាកំ ភារោ, យំ បន មយា សក្កា កាតុំ, តមហំ ជានិស្សាមី’’តិ. សោ បន បឋមកេសវដ្ដិយា ឱរោបិតក្ខណេយេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, ទុតិយាយ ឱរោបិតក្ខណេ សកទាគាមិផលេ, តតិយាយ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សព្ពេសំយេវ កេសានំ ឱរោបនញ្ច អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយា ច អបុរេ អបច្ឆា អហោសិ.

អថ ភិក្ខុសង្ឃេ កថា ឧទបាទិ – ‘‘អហោ ឯវំ បុញ្ញវាបិ ថេរោ សត្តមាសាធិកានិ សត្ត សំវច្ឆរានិ មាតុគព្ភេ វសិត្វា សត្ត ទិវសានិ មូឡ្ហគព្ភេ វសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា – ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥមិនា កុលបុត្តេន ឥមាយ ជាតិយា កតកម្ម’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិត្វា អតីតេ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធុប្បាទតោ បុរេតរមេវ ឯស កុលបុត្តោ ពារាណសិយំ រាជកុលេ និព្ពត្តោ, បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ វិភវសម្បន្នោ បាកដោ អហោសិ. តទា ឯកោ បច្ចន្តរាជា ‘‘រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា នគរំ ឧបរុន្ធិត្វា ខន្ធាវារំ ការេត្វា វិហាសិ. អថ រាជា មាតុយា សទ្ធិំ សមានច្ឆន្ទោ ហុត្វា សត្តាហំ ខន្ធាវារនគរេ ចតូសុ ទិសាសុ ទ្វារំ បិធាបេសិ, និក្ខមន្តានំ បវិសន្តានញ្ច ទ្វារមូឡ្ហំ អហោសិ. អថ មិគទាយវិហារេ បច្ចេកពុទ្ធា ឧគ្ឃោសេសុំ. រាជា សុត្វា ទ្វារំ វិវរាបេសីតិ. បច្ចន្តរាជាបិ បលាយិ. សោ តេន កម្មវិបាកេន នរកាទីសុ ទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជកុលេ និព្ពត្តោបិ មាតុយា សទ្ធិំ ឥមំ ឯវរូបំ ទុក្ខមនុភវិ. តស្ស បន បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចត្តារោ បច្ចយា យទិច្ឆកំ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ ឯត្ថ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ.

អបរភាគេ សត្ថា សាវត្ថិំ អគមាសិ. ថេរោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ បុញ្ញពលំ វីមំសិស្សាមិ, បញ្ចភិក្ខុសតានិ ទេថា’’តិ. ‘‘គណ្ហ, សីវលី’’តិ. សោ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ គហេត្វា ហិមវន្តាភិមុខំ គច្ឆន្តោ អដវិមគ្គំ គច្ឆតិ. តស្ស បឋមំ ទិដ្ឋនិគ្រោធេ អធិវត្ថា ទេវតា សត្ត ទិវសានិ ទានំ អទាសិ. ឥតិ សោ –

‘‘និគ្រោធំ បឋមំ បស្សិ, ទុតិយំ បណ្ឌវបព្ពតំ;

តតិយំ អចិរវតិយំ, ចតុត្ថំ វរសាគរំ.

‘‘បញ្ចមំ ហិមវន្តំ សោ, ឆដ្ឋំ ឆទ្ទន្តុបាគមិ;

សត្តមំ គន្ធមាទនំ, អដ្ឋមំ អថ រេវត’’ន្តិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៧; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៥៩ សីវលិត្ថេរគាថាវណ្ណនា) –

សព្ពដ្ឋានេសុ សត្ត សត្ត ទិវសានេវ ទានំ អទំសុ. គន្ធមាទនបព្ពតេ បន នាគទត្តទេវរាជា សត្តសុ ទិវសេសុ ឯកទិវសំ ខីរបិណ្ឌបាតំ អទាសិ, ឯកទិវសំ សប្បិបិណ្ឌបាតំ អទាសិ. អថ នំ ភិក្ខុសង្ឃោ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ឥមស្ស ទេវរញ្ញោ នេវ ធេនុយោ ទុយ្ហមានា បញ្ញាយន្តិ, ន ទធិនិម្មថនំ, កុតោ តេ, ទេវរាជ, ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, កស្សបទសពលស្ស កាលេ ខីរសលាកភត្តទានស្សេតំ ផល’’ន្តិ ទេវរាជា អាហ.

អបរភាគេ សត្ថា ខទិរវនិយរេវតត្ថេរស្ស បច្ចុគ្គមនំ អកាសិ. កថំ? អថាយស្មា សារិបុត្តោ សត្ថារំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ កិរ កនិដ្ឋភាតា រេវតោ បព្ពជិតោ, សោ អភិរមេយ្យ វា ន វា, គន្ត្វា នំ បស្សិស្សាមី’’តិ. ភគវា រេវតស្ស អារទ្ធវិបស្សកភាវំ ញត្វា ទ្វេ វារេ បដិក្ខិបិត្វា តតិយវារេ យាចិតោ អរហត្តប្បត្តភាវំ ញត្វា – សារិបុត្ត, អហម្បិ គមិស្សាមិ ភិក្ខូនំ អារោចេហីតិ. ថេរោ ភិក្ខូ សន្និបាតាបេត្វា – ‘‘អាវុសោ, សត្ថា ចារិកំ ចរិតុកាមោ, គន្តុកាមា អាគច្ឆន្តូ’’តិ សព្ពេសំយេវ អារោចេសិ. ទសពលស្ស ចារិកត្ថាយ គមនកាលេ ឱហិយ្យមានកភិក្ខូ នាម អប្បកា ហោន្តិ, ‘‘សត្ថុ សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ បស្សិស្សាម, មធុរធម្មកថំ វា សុណិស្សាមា’’តិ យេភុយ្យេន គន្តុកាមា ពហុតរាវ ហោន្តិ. ឥតិ សត្ថា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ ‘‘រេវតំ បស្សិស្សាមា’’តិ និក្ខន្តោ.

អថេកស្មិំ បទេសេ អានន្ទត្ថេរោ ទ្វេធាបថំ បត្វា ភគវន្តំ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ ឋានេ ទ្វេធាបថោ, កតរមគ្គេន ភិក្ខុសង្ឃោ គច្ឆតូ’’តិ? ‘‘កតរមគ្គោ, អានន្ទ, ឧជុកោ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ឧជុមគ្គោ តិំសយោជនិកោ អមនុស្សបថោ. បរិហារមគ្គោ បន សដ្ឋិយោជនិកោ ខេមោ សុភិក្ខោ’’តិ. ‘‘អានន្ទ, សីវលិ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ អាគតោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អាគតោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ សង្ឃោ ឧជុមគ្គមេវ គច្ឆតុ, សីវលិស្ស បុញ្ញំ វីមំសិស្សាមា’’តិ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ សីវលិត្ថេរស្ស បុញ្ញវីមំសនត្ថំ តិំសយោជនមគ្គំ អភិរុហិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៣).

មគ្គំ អភិរុហនដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ទេវសង្ឃោ យោជនេ យោជនេ ឋានេ នគរំ មាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស វសនត្ថាយ វិហារេ បដិយាទេសិ. ទេវបុត្តា រញ្ញា បេសិតកម្មការា វិយ ហុត្វា យាគុខជ្ជកាទីនិ គហេត្វា – ‘‘កហំ, អយ្យោ សីវលី’’តិ បុច្ឆន្តា គច្ឆន្តិ. ថេរោ សក្ការសម្មានំ គាហាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆតិ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បរិភុញ្ជិ. ឥមិនាវ និយាមេន សត្ថា សក្ការំ អនុភវន្តោ ទេវសិកំ យោជនបរមំ គន្ត្វា តិំសយោជនិកំ កន្តារំ អតិក្កម្ម ខទិរវនិយរេវតត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ បត្តោ, ថេរោ សត្ថុ អាគមនំ ញត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស បហោនកវិហារេ ទសពលស្ស គន្ធកុដិំ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ ច ឥទ្ធិយា មាបេត្វា តថាគតស្ស បច្ចុគ្គមនំ គតោ. សត្ថា អលង្កតបដិយត្តេន មគ្គេន វិហារំ បាវិសិ. អថ តថាគតេ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ ភិក្ខូ វស្សគ្គេន បត្តសេនាសនានិ បវិសិំសុ. ទេវតា ‘‘អកាលោ អាហារស្សា’’តិ អដ្ឋវិធំ បានកំ អាហរិំសុ. សត្ថា សង្ឃេន សទ្ធិំ បានកំ បិវិ. ឥមិនា និយាមេនេវ តថាគតស្ស សក្ការសម្មានំ អនុភវន្តស្សេវ អទ្ធមាសោ អតិក្កន្តោ.

អថេកច្ចេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខូ ឯកស្មិំ ឋានេ និសីទិត្វា កថំ ឧប្បាទយិំសុ – ‘‘ទសពលោ ‘មយ្ហំ អគ្គសាវកស្ស កនិដ្ឋភាតា’តិ វត្វា ឯវរូបំ នវកម្មិកំ ភិក្ខុំ បស្សិតុំ អាគតោ, ឥមស្ស វិហារស្ស សន្តិកេ ជេតវនវិហារោ វា វេឡុវនវិហារាទយោ វា កិំ ករិស្សន្តិ? អយម្បិ ភិក្ខុ ឯវរូបស្ស នវកម្មស្ស ការកោ, កិំ នាម សមណធម្មំ ករិស្សតី’’តិ? អថ សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘មយិ ឥធ ចិរំ វសន្តេ ឥទំ ឋានំ អាកិណ្ណំ ភវិស្សតិ, អារញ្ញកា នាម ភិក្ខូ បវិវេកត្ថិកា ហោន្តិ, រេវតស្ស ផាសុវិហារោ ន ភវិស្សតី’’តិ. តតោ ថេរស្ស ទិវាដ្ឋានំ គតោ. ថេរោបិ ឯកកោវ ចង្កមនកោដិយំ អាលម្ពនផលកំ និស្សាយ បាសាណផលកេ និសិន្នោ សត្ថារំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា វន្ទិ.

អថ នំ សត្ថា បុច្ឆិ – ‘‘រេវត, ឥទំ វាឡមិគដ្ឋានំ, ចណ្ឌានំ ហត្ថិអស្សាទីនំ សទ្ទំ សុត្វា កិំ ករោសី’’តិ? ‘‘តេសំ មេ, ភន្តេ, សទ្ទំ សុណតោ អរញ្ញបីតិ នាម ឧប្បន្នា’’តិ. សត្ថា ឥមស្មិំ ឋានេ រេវតត្ថេរស្ស បញ្ចហិ គាថាសតេហិ អរញ្ញានិសំសំ នាម កថេត្វា បុនទិវសេ អវិទូរដ្ឋានេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា រេវតត្ថេរំ អាមន្តេត្វា យេហិ ភិក្ខូហិ ថេរស្ស អវណ្ណោ កថិតោ, តេសំ កត្តរយដ្ឋិឧបាហនតេលនាឡិឆត្តានំ បមុស្សនភាវមកាសិ. តេ អត្តនោ បរិក្ខារត្ថាយ និវត្តា អាគតមគ្គេនេវ គច្ឆន្តាបិ តំ ឋានំ សល្លក្ខេតុំ ន សក្កោន្តិ. បឋមញ្ហិ តេ អលង្កតបដិយត្តេន មគ្គេន គន្ត្វា, តំទិវសំ បន វិសមមគ្គេន គច្ឆន្តា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ឧក្កុដិកំ និសីទន្តា ជណ្ណុកេហិ គច្ឆន្តិ. តេ គុម្ពេ ច គច្ឆេ ច កណ្ឌកេ ច មទ្ទន្តា អត្តនា វសិតសភាគដ្ឋានំ គន្ត្វា តស្មិំ តស្មិំ ខទិរខាណុកេ លគ្គិតំ អត្តនោ ឆត្តំ សញ្ជានន្តិ, ឧបាហនំ កត្តរយដ្ឋិំ តេលនាឡិញ្ច សញ្ជានន្តិ. តេ តស្មិំ សមយេ ‘‘ឥទ្ធិមា អយំ ភិក្ខូ’’តិ ញត្វា អត្តនោ បរិក្ខារមាទាយ ‘‘ទសពលស្ស បដិយត្តសក្ការោ នាម ឯវរូបោ ហោតី’’តិ វទន្តា អគមំសុ.

បុរតោ អាគតេ ភិក្ខូ, វិសាខា ឧបាសិកា, អត្តនោ គេហេ និសិន្នកាលេ បុច្ឆិ – ‘‘មនាបំ នុ ខោ, ភន្តេ, រេវតស្ស វសនដ្ឋាន’’ន្តិ? ‘‘មនាបំ, ឧបាសិកេ, នន្ទវនចិត្តលតាវនបដិភាគំ តំ សេនាសន’’ន្តិ. អថ តេសំ បច្ឆតោ អាគតេ ភិក្ខូ បុច្ឆិ – ‘‘មនាបំ, អយ្យា, រេវតស្ស វសនដ្ឋាន’’ន្តិ? ‘‘មា បុច្ឆ, ឧបាសិកេ, កថេតុំ អយុត្តដ្ឋានំ, ឯតំ ឧជ្ជង្គលសក្ខរបាសាណវិសមខទិរវនំ ឯវ, តត្ថ សោ ភិក្ខុ វសតី’’តិ.

វិសាខា បុរិមានំ បច្ឆិមានញ្ច ភិក្ខូនំ កថំ សុត្វា, ‘‘កេសំ នុ ខោ កថា សច្ចា’’តិ បច្ឆាភត្តំ គន្ធមាលំ អាទាយ ទសពលស្ស ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, រេវតត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ ឯកច្ចេ អយ្យា វណ្ណេន្តិ, ឯកច្ចេ និន្ទន្តិ, កិមេតំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘វិសាខេ, រមណិយំ វា ហោតុ មា វា, យស្មិំ ឋានេ អរិយានំ ចិត្តំ រមតិ, តទេវ ឋានំ រមណិយំ នាមា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ. (ធ. ប. ៩៨; ថេរគា. ៩៩១; សំ. និ. ១.២៦១);

អបរភាគេ ភគវា អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ លាភីនំ យទិទំ, សីវលី’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០៧) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

៥៤. អថាយស្មា សីវលិត្ថេរោ អរហត្តំ បត្វា បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. អនុត្តានត្ថបទវណ្ណនមេវ ករិស្សាម.

៥៥. សីលំ តស្ស អសង្ខេយ្យន្តិ តស្ស បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ សីលំ អសង្ខេយ្យំ.

‘‘នវ កោដិសហស្សានិ, អសីតិសតកោដិយោ;

បញ្ញាសសតសហស្សានិ, ឆត្តិំសា ច បុនាបរេ.

‘‘ឯតេ សំវរវិនយា, សម្ពុទ្ធេន បកាសិតា;

បេយ្យាលមុខេន និទ្ទិដ្ឋា, សិក្ខាវិនយសំវរេ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២០; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣៧) –

ឯវំ វុត្តសិក្ខាបទានិ ភិក្ខូនំ សាវកបញ្ញត្តិវសេន វុត្តានិ. ភគវតោ បន សីលំ អសង្ខេយ្យមេវ សំខាតុំ គណេតុំ អសក្កុណេយ្យន្តិ អត្ថោ. សមាធិវជិរូបមោ យថា វជិរំ ឥន្ទនីលមណិវេឡុរិយមណិផលិកមសារគល្លាទីនិ រតនានិ វិជ្ឈតិ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ ករោតិ, ឯវមេវ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ លោកុត្តរមគ្គសមាធិ បដិបក្ខបច្ចនីកធម្មេ វិជ្ឈតិ ភិន្ទតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ អត្ថោ. អសង្ខេយ្យំ ញាណវរំ តស្ស ពុទ្ធស្ស ចត្តារិ សច្ចានិ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មេ សង្ខតាសង្ខតធម្មេ ច ជានិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថំ សយម្ភូញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិញាណសមូហំ អសង្ខេយ្យំ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នាទិភេទេន សំខាវិរហិតន្តិ អត្ថោ. វិមុត្តិ ច អនោបមាតិ សំកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា សោតាបត្តិផលាទិកា ចតស្សោ វិមុត្តិយោ អនុបមា ឧបមារហិតា ‘‘ឥមា វិយ ភូតា’’តិ ឧបមេតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សីវលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.