៥៥. ភទ្ទិយវគ្គោ

១. លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បញ្ចបញ្ញាសមវគ្គេ បឋមាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ ធម្មំ សុណន្តោ និសិន្នោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ មញ្ជុស្សរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សប្បិសក្ខរាទិមធុររសសម្មិស្សំ មហាទានំ ទត្វា ‘‘អហម្បិ, ភន្តេ, អនាគតេ អយំ ភិក្ខុ វិយ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ មញ្ជុស្សរានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បណិធានំ អកាសិ. ភគវា តស្ស អនន្តរាយំ ទិស្វា ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា ផុស្សភគវតោ កាលេ ចិត្រកោកិលោ ហុត្វា និព្ពត្តោ រាជុយ្យានតោ មធុរំ អម្ពផលំ តុណ្ឌេនាទាយ គច្ឆន្តោ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ‘‘ទស្សាមិ ពុទ្ធស្សា’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. សត្ថា តស្ស ចិត្តាចារំ ញត្វា បត្តំ គហេត្វា និសីទិ. កោកិលោ ទសពលស្ស បត្តេ អម្ពបក្កំ ឋបេសិ. សត្ថា តស្ស សោមនស្សុប្បាទនត្ថំ តស្ស បស្សន្តស្សេវ តំ បរិភុញ្ជិ. អថ សោ កោកិលោ បសន្នមានសោ តេនេវ បីតិសុខេន សត្តាហំ វីតិនាមេសិ. តេនេវ បុញ្ញកម្មេន ឧប្បន្នុប្បន្នភវេ មញ្ជុស្សរោ អហោសិ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ វឌ្ឍកិកុលេ និព្ពត្តេត្វា ជេដ្ឋកវឌ្ឍកី ហុត្វា បាកដោ អហោសិ. បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ តស្ស សរីរធាតុយោ និទហិតុំ សត្តយោជនប្បមាណេ ថូបេ អារទ្ធេ សោ អាហ – ‘‘យោជនាវដ្ដំ យោជនុព្ពេធំ ករោមា’’តិ. តេ សព្ពេ តស្ស វចនេ អដ្ឋំសុ. ឥតិ អប្បមាណស្ស ពុទ្ធស្ស ឱរប្បមាណំ ចេតិយំ ការេសិ, តេន កម្មេន និព្ពត្តដ្ឋានេ អញ្ញេហិ ហីនប្បមាណោ អហោសិ. សោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា អតិរស្សតាយ ច សុវណ្ណបដិមា វិយ សុន្ទរសរីរតាយ ច លកុណ្ឌកភទ្ទិយោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ពហុស្សុតោ ធម្មកថិកោ ហុត្វា មធុរេន សរេន បរេសំ ធម្មំ កថេសិ.

អថេកស្មិំ ឧស្សវទិវសេ ឯកេន ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ រថេន គច្ឆន្តី ឯកា គណិកា ថេរំ ទិស្វា ទន្តវិទំសកំ ហសិ. ថេរោ តស្សា ទន្តដ្ឋិកេ និមិត្តំ គហេត្វា ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អនាគាមី អហោសិ, សោ អភិណ្ហំ កាយគតាយ សតិយា វិហរន្តោ ឯកទិវសំ អាយស្មតា ធម្មសេនាបតិនា ឱវទិយមានោ អនុសាសិយមានោ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ច សាមណេរា ច តស្ស អរហត្តប្បត្តភាវំ អជានន្តោ កណ្ណេសុ គហេត្វា កឌ្ឍន្តិ, សីសេ ពាហាយ ហត្ថបាទាទីសុ វា គហេត្វា ចាលេត្វា កីឡន្តា វិហេឋេសុំ. អថ ភគវា សុត្វា – ‘‘មា, ភិក្ខវេ, មម បុត្តំ វិហេឋេថា’’តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ តំ ‘‘អរហា’’តិ ជានិត្វា ន វិហេឋេសុំ.

១២. សោ អរហា ហុត្វា សញ្ជាតសោមនស្សោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. មញ្ជុនាភិនិកូជហន្តិ មធុរេន បេមនិយេន សរេន អភិនិកូជិំ សទ្ទំ និច្ឆារេសិំ អហន្តិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

២. កង្ខារេវតត្ថេរអបទានវណ្ណនា

៣៤. ទុតិយាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ កង្ខារេវតត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ, តំ សព្ពំ បាឋានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

កង្ខារេវតត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៣. សីវលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

តតិយាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ សីវលិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វិហារំ គន្ត្វា បរិសាយ បរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ លាភីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ អនាគតេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ទសពលំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមិនា អធិការកម្មេន ន អញ្ញំ សម្បត្តិំ បត្ថេមិ, អនាគតេ បន ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អហម្បិ តុម្ហេហិ សោ ឯតទគ្គេ ឋបិតភិក្ខុ វិយ លាភីនំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយតំ ទិស្វា ‘‘អយំ តេ បត្ថនា អនាគតេ គោតមស្ស ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ. សោ កុលបុត្តោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ពន្ធុមតីនគរតោ អវិទូរេ ឯកស្មិំ គាមកេ និព្ពត្តិ, តស្មិំ សមយេ ពន្ធុមតីនគរវាសិនោ រញ្ញា សទ្ធិំ សាកច្ឆិត្វា ទសពលស្ស ទានំ អទំសុ.

ឯកទិវសំ សព្ពេ ឯកតោ ហុត្វា ទានំ ទេន្តា ‘‘កិំ នុ ខោ អម្ហាកំ ទានគ្គេ នត្ថី’’តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៧; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៥៩ សីវលិត្ថេរគាថាវណ្ណនា) ឱលោកេន្តា មធុញ្ច គុឡទធិញ្ច នាទ្ទសំសុ. តេ ‘‘យតោ កុតោចិ អាហរិស្សាមា’’តិ ជនបទតោ នគរបវិសនមគ្គេសុ បុរិសេ ឋបេសុំ. តទា ឯស កុលបុត្តោ អត្តនោ គាមតោ គុឡទធិវារកំ គហេត្វា ‘‘កិញ្ចិទេវ អាហរិស្សាមី’’តិ នគរំ គច្ឆន្តោ ‘‘មុខំ ធោវិត្វា ធោតហត្ថបាទោ បវិសិស្សាមី’’តិ ផាសុកដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ នង្គលសីសប្បមាណំ និម្មក្ខិកទណ្ឌកមធុំ ទិស្វា ‘‘បុញ្ញេន មេ ឥទំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ គហេត្វា នគរំ បាវិសិ. នាគរេហិ ឋបិតបុរិសោ តំ ទិស្វា, ‘‘មារិស, កស្ស ឥមំ ហរសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន កស្សចិ, សាមិ, វិក្កាយិកំ មេ ឥទ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ ឥមំ កហាបណំ គហេត្វា ឯតំ មធុញ្ច គុឡទធិញ្ច ទេហី’’តិ.

សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ មេ ន ពហុំ អគ្ឃតិ, អយញ្ច ឯកប្បហារេនេវ ពហុំ ទេតិ, វីមំសិស្សាមី’’តិ. តតោ នំ អាហ – ‘‘នាហំ ឯកកហាបណេន ទេមី’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ ទ្វេ កហាបណេ គហេត្វា ទេហី’’តិ. ‘‘ទ្វីហិបិ ន ទេមី’’តិ. ឯតេនុបាយេន វឌ្ឍេត្វា យាវ សហស្សំ បាបុណិ, សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អតិអញ្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, ហោតុ តាវ ឥមិនា កត្តព្ពកម្មំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ. អថ នំ អាហ – ‘‘ន ឥទំ ពហុអគ្ឃនកំ, ត្វំ បន ពហុំ ទេសិ, កេន កម្មេន ឥទំ គណ្ហសី’’តិ. ‘‘ឥធ, ភោ, នគរវាសិនោ រញ្ញា សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈិត្វា វិបស្សិសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ទានំ ទេន្តា ឥទំ ទ្វយំ ទានគ្គេ អបស្សន្តា មំ បរិយេសាបេន្តិ. សចេ ឥទំ ទ្វយំ ន លភិស្សន្តិ, នាគរានំ បរាជយោ ភវិស្សតិ. តស្មា សហស្សំ ទត្វា គណ្ហាមី’’តិ. ‘‘កិំ បនេតំ នាគរានំ ឯវ វដ្ដតិ, ឧទាហុ អញ្ញេសម្បិ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘យស្ស កស្សចិ ទាតុំ អវារិតមេត’’ន្តិ. ‘‘អត្ថិ បន កោចិ នាគរានំ ទានេ ឯកទិវសំ សហស្សំ ទាតា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, សម្មា’’តិ. ‘‘ឥមេសំ មេ ទ្វិន្នំ សហស្សគ្ឃនកភាវំ ជានាសី’’តិ? ‘‘អាម, ជានាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆ, នាគរានំ អារោចេហិ – ‘ឯកោ បុរិសោ ឥមានិ ទ្វេ មូលេន ន ទេតិ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ សហត្ថេនេវ ទាតុកាមោ, តុម្ហេ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ការណា និព្ពិតក្កា ហោថា’’តិ. ‘‘ត្វំ ឥមស្មិំ ទានេ ជេដ្ឋកភាគស្ស កាយសក្ខី ហោហី’’តិ វត្វា គតោ. សោ បន កុលបុត្តោ គាមតោ បរិព្ពយត្ថំ គហិតកហាបណេន បញ្ចកដុកំ គហេត្វា ចុណ្ណំ កត្វា ទធិតោ កញ្ចិយំ វាហេត្វា តត្ថ មធុបដលំ បីឡេត្វា បញ្ចកដុកចុណ្ណេន យោជេត្វា បទុមិនិបត្តេ បក្ខិបិត្វា តំ សំវិទហិត្វា អាទាយ ទសពលស្ស អវិទូរេ និសីទិ. មហាជនេហិ អាហរិយមានស្ស សក្ការស្ស អន្តរេ អត្តនោ បត្តវារំ ឱលោកេន្តោ ឱកាសំ ញត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ភន្តេ, អយំ មេ ទុគ្គតសក្ការោ, ឥមំ មេ អនុកម្បំ បដិច្ច បដិគ្គណ្ហថា’’តិ. សត្ថា តស្សានុកម្បំ បដិច្ច ចតុមហារាជេហិ ទត្តិយេន សេលមយបត្តេន តំ បដិគ្គហេត្វា យថា អដ្ឋសដ្ឋិយា ភិក្ខុសតសហស្សស្ស ទិយ្យមានំ ន ខីយតិ, ឯវំ អធិដ្ឋាសិ.

សោ កុលបុត្តោ និដ្ឋិតភត្តកិច្ចំ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋោ មេ, ភន្តេ ភគវា, អជ្ជ ពន្ធុមតីនគរវាសីហិ តុម្ហាកំ សក្ការោ អាហរិយមានោ, អហម្បិ ឥមស្ស និស្សន្ទេន និព្ពត្តនិព្ពត្តភវេ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ ភវេយ្យ’’ន្តិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ ហោតុ កុលបុត្តា’’តិ វត្វា តស្ស ច នគរវាសីនញ្ច ភត្តានុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សោ កុលបុត្តោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សុប្បវាសាយ រាជធីតុយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណកាលតោ បដ្ឋាយ សាយំ បាតញ្ច បញ្ចបណ្ណាការសតានិ សុប្បវាសាយ ឧបនីយន្តិ. អថស្ស សា បុញ្ញវីមំសនត្ថំ ហត្ថេន ពីជបច្ឆិំ ផុសាបេន្តី អដ្ឋាសិ. ឯកេកពីជតោ សលាកសតំ សលាកសហស្សម្បិ និគ្គច្ឆតិ, ឯកេកករីសខេត្តតោ បណ្ណាសម្បិ សដ្ឋិបិ សកដបមាណានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. កោដ្ឋបូរណកាលេបិស្សា កោដ្ឋទ្វារំ ហត្ថេន ផុសន្តិយា រាជធីតាយ បុញ្ញេន គណ្ហន្តានំ គហិតគហិតំ បុន បូរតិ. បរិបុណ្ណភត្តកុម្ភិតោបិ ‘‘រាជធីតាយ បុញ្ញ’’ន្តិ វត្វា យស្ស កស្សចិ ទេន្តា នំ យាវ ន ឧក្កឌ្ឍន្តិ, ន តាវ ភត្តំ ខីយតិ. ទារកេ កុច្ឆិគតេយេវ សត្ត វស្សានិ អតិក្កមិំសុ.

គព្ភេ បន បរិបក្កេ សត្តាហំ មហាទុក្ខំ អនុភោសិ. សា សាមិកំ អាមន្តេត្វា – ‘‘បុរេ មរណា ជីវមានា ទានំ ទស្សាមី’’តិ សត្ថុ សន្តិកំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ, សាមិ, ឥមំ បវត្តិំ សត្ថុ អារោចេត្វា សត្ថារំ និមន្តេហិ, យញ្ច សត្ថា វទតិ, តំ សាធុកំ ឧបលក្ខេត្វា អាគន្ត្វា មយ្ហំ កថេហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្សា សាសនំ សត្ថុ អារោចេសិ – ‘‘សត្ថុ ភន្តេ, កោឡិយធីតា បាទេ វន្ទតី’’តិ. សត្ថា តស្សា អនុកម្បំ បដិច្ច – ‘‘សុខិនី ហោតុ សុប្បវាសា កោឡិយធីតា អរោគា, អរោគំ បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ អាហ. សោ តំ សុត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អត្តនោ គាមាភិមុខោ បាយាសិ. តស្ស បុរេ អាគមនាយេវ សុប្បវាសាយ កុច្ឆិតោ ធម្មករណតោ ឧទកំ វិយ គព្ភោ និក្ខមិ, បរិវារេត្វា និសិន្នជនោ អស្សុមុខោ រោទិតុំ អារទ្ធោ ហដ្ឋតុដ្ឋោវ តស្សា សាមិកស្ស តុដ្ឋិសាសនំ អារោចេតុំ អគមាសិ. សោ តេសំ ឥង្គិតំ ទិស្វា – ‘‘ទសពលេន កថិតកថា និប្ផន្នា ភវិស្សតិ មញ្ញេ’’តិ ចិន្តេសិ. សោ អាគន្ត្វា សត្ថុ កថំ រាជធីតាយ កថេសិ. រាជធីតា តយា និមន្តិតំ ជីវភត្តមេវ មង្គលភត្តំ ភវិស្សតិ, គច្ឆ សត្តាហំ ទសពលំ និមន្តេហីតិ. សោ តថា អកាសិ. សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ បវត្តយិំសុ. សោ ទារកោ ញាតីនំ សន្តត្តចិត្តំ និព្ពាបេន្តោ សីតលភាវំ កុរុមានោ ជាតោតិ, សីវលិត្វេវ នាមំ ករិំសុ. សោ សត្ត វស្សានិ គព្ភេ វសិតត្តា ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពកម្មក្ខមោ អហោសិ. ធម្មសេនាបតិ សារិបុត្តត្ថេរោ សត្តមេ ទិវសេ តេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបមកាសិ. សត្ថាបិ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘យោមំ បលិបថំ ទុគ្គំ, សំសារំ មោហមច្ចគា;

តិណ្ណោ បារង្គតោ ឈាយី, អនេជោ អកថំកថី;

អនុបាទាយ និព្ពុតោ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤១៤; សុ. និ. ៦៤៣);

អថ នំ ថេរោ ឯវមាហ – ‘‘កិំ បន តយា ឯវរូបំ ទុក្ខំ អនុភវិត្វា បព្ពជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ? ‘‘លភន្តោ បព្ពជេយ្យំ, ភន្តេ’’តិ. សុប្បវាសា តំ ថេរេន សទ្ធិំ កថេន្តំ ទិស្វា – ‘‘កិំ នុ ខោ មេ បុត្តោ ធម្មសេនាបតិនា កថេតី’’តិ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កិំ កថេតិ, ភន្តេ’’តិ? អត្តនា អនុភុត្តគព្ភវាសទុក្ខំ កថេត្វា – ‘‘តុម្ហេហិ អនុញ្ញាតោ បព្ពជិស្សាមី’’តិ វទតីតិ. ‘‘សាធុ ភន្តេ, បព្ពាជេថ ន’’ន្តិ. ថេរោ តំ វិហារំ នេត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេន្តោ, ‘‘សីវលិ, តុយ្ហំ អញ្ញេន ឱវាទេន កម្មំ នត្ថិ, តយា សត្ត វស្សានិ អនុភុត្តទុក្ខមេវ បច្ចវេក្ខាហី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, បព្ពជ្ជាយេវ តុម្ហាកំ ភារោ, យំ បន មយា សក្កា កាតុំ, តមហំ ជានិស្សាមី’’តិ. សោ បន បឋមកេសវដ្ដិយា ឱរោបិតក្ខណេយេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, ទុតិយាយ ឱរោបិតក្ខណេ សកទាគាមិផលេ, តតិយាយ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សព្ពេសំយេវ កេសានំ ឱរោបនញ្ច អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយា ច អបុរេ អបច្ឆា អហោសិ.

អថ ភិក្ខុសង្ឃេ កថា ឧទបាទិ – ‘‘អហោ ឯវំ បុញ្ញវាបិ ថេរោ សត្តមាសាធិកានិ សត្ត សំវច្ឆរានិ មាតុគព្ភេ វសិត្វា សត្ត ទិវសានិ មូឡ្ហគព្ភេ វសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា – ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥមិនា កុលបុត្តេន ឥមាយ ជាតិយា កតកម្ម’’ន្តិ វត្វា អតីតំ អាហរិត្វា អតីតេ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធុប្បាទតោ បុរេតរមេវ ឯស កុលបុត្តោ ពារាណសិយំ រាជកុលេ និព្ពត្តោ, បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ វិភវសម្បន្នោ បាកដោ អហោសិ. តទា ឯកោ បច្ចន្តរាជា ‘‘រជ្ជំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា នគរំ ឧបរុន្ធិត្វា ខន្ធាវារំ ការេត្វា វិហាសិ. អថ រាជា មាតុយា សទ្ធិំ សមានច្ឆន្ទោ ហុត្វា សត្តាហំ ខន្ធាវារនគរេ ចតូសុ ទិសាសុ ទ្វារំ បិធាបេសិ, និក្ខមន្តានំ បវិសន្តានញ្ច ទ្វារមូឡ្ហំ អហោសិ. អថ មិគទាយវិហារេ បច្ចេកពុទ្ធា ឧគ្ឃោសេសុំ. រាជា សុត្វា ទ្វារំ វិវរាបេសីតិ. បច្ចន្តរាជាបិ បលាយិ. សោ តេន កម្មវិបាកេន នរកាទីសុ ទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជកុលេ និព្ពត្តោបិ មាតុយា សទ្ធិំ ឥមំ ឯវរូបំ ទុក្ខមនុភវិ. តស្ស បន បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចត្តារោ បច្ចយា យទិច្ឆកំ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ ឯត្ថ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ.

អបរភាគេ សត្ថា សាវត្ថិំ អគមាសិ. ថេរោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ បុញ្ញពលំ វីមំសិស្សាមិ, បញ្ចភិក្ខុសតានិ ទេថា’’តិ. ‘‘គណ្ហ, សីវលី’’តិ. សោ បញ្ចសតេ ភិក្ខូ គហេត្វា ហិមវន្តាភិមុខំ គច្ឆន្តោ អដវិមគ្គំ គច្ឆតិ. តស្ស បឋមំ ទិដ្ឋនិគ្រោធេ អធិវត្ថា ទេវតា សត្ត ទិវសានិ ទានំ អទាសិ. ឥតិ សោ –

‘‘និគ្រោធំ បឋមំ បស្សិ, ទុតិយំ បណ្ឌវបព្ពតំ;

តតិយំ អចិរវតិយំ, ចតុត្ថំ វរសាគរំ.

‘‘បញ្ចមំ ហិមវន្តំ សោ, ឆដ្ឋំ ឆទ្ទន្តុបាគមិ;

សត្តមំ គន្ធមាទនំ, អដ្ឋមំ អថ រេវត’’ន្តិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៧; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៥៩ សីវលិត្ថេរគាថាវណ្ណនា) –

សព្ពដ្ឋានេសុ សត្ត សត្ត ទិវសានេវ ទានំ អទំសុ. គន្ធមាទនបព្ពតេ បន នាគទត្តទេវរាជា សត្តសុ ទិវសេសុ ឯកទិវសំ ខីរបិណ្ឌបាតំ អទាសិ, ឯកទិវសំ សប្បិបិណ្ឌបាតំ អទាសិ. អថ នំ ភិក្ខុសង្ឃោ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ឥមស្ស ទេវរញ្ញោ នេវ ធេនុយោ ទុយ្ហមានា បញ្ញាយន្តិ, ន ទធិនិម្មថនំ, កុតោ តេ, ទេវរាជ, ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, កស្សបទសពលស្ស កាលេ ខីរសលាកភត្តទានស្សេតំ ផល’’ន្តិ ទេវរាជា អាហ.

អបរភាគេ សត្ថា ខទិរវនិយរេវតត្ថេរស្ស បច្ចុគ្គមនំ អកាសិ. កថំ? អថាយស្មា សារិបុត្តោ សត្ថារំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ កិរ កនិដ្ឋភាតា រេវតោ បព្ពជិតោ, សោ អភិរមេយ្យ វា ន វា, គន្ត្វា នំ បស្សិស្សាមី’’តិ. ភគវា រេវតស្ស អារទ្ធវិបស្សកភាវំ ញត្វា ទ្វេ វារេ បដិក្ខិបិត្វា តតិយវារេ យាចិតោ អរហត្តប្បត្តភាវំ ញត្វា – សារិបុត្ត, អហម្បិ គមិស្សាមិ ភិក្ខូនំ អារោចេហីតិ. ថេរោ ភិក្ខូ សន្និបាតាបេត្វា – ‘‘អាវុសោ, សត្ថា ចារិកំ ចរិតុកាមោ, គន្តុកាមា អាគច្ឆន្តូ’’តិ សព្ពេសំយេវ អារោចេសិ. ទសពលស្ស ចារិកត្ថាយ គមនកាលេ ឱហិយ្យមានកភិក្ខូ នាម អប្បកា ហោន្តិ, ‘‘សត្ថុ សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ បស្សិស្សាម, មធុរធម្មកថំ វា សុណិស្សាមា’’តិ យេភុយ្យេន គន្តុកាមា ពហុតរាវ ហោន្តិ. ឥតិ សត្ថា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ ‘‘រេវតំ បស្សិស្សាមា’’តិ និក្ខន្តោ.

អថេកស្មិំ បទេសេ អានន្ទត្ថេរោ ទ្វេធាបថំ បត្វា ភគវន្តំ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ ឋានេ ទ្វេធាបថោ, កតរមគ្គេន ភិក្ខុសង្ឃោ គច្ឆតូ’’តិ? ‘‘កតរមគ្គោ, អានន្ទ, ឧជុកោ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ឧជុមគ្គោ តិំសយោជនិកោ អមនុស្សបថោ. បរិហារមគ្គោ បន សដ្ឋិយោជនិកោ ខេមោ សុភិក្ខោ’’តិ. ‘‘អានន្ទ, សីវលិ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ អាគតោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, អាគតោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ សង្ឃោ ឧជុមគ្គមេវ គច្ឆតុ, សីវលិស្ស បុញ្ញំ វីមំសិស្សាមា’’តិ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ សីវលិត្ថេរស្ស បុញ្ញវីមំសនត្ថំ តិំសយោជនមគ្គំ អភិរុហិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៣).

មគ្គំ អភិរុហនដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ទេវសង្ឃោ យោជនេ យោជនេ ឋានេ នគរំ មាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស វសនត្ថាយ វិហារេ បដិយាទេសិ. ទេវបុត្តា រញ្ញា បេសិតកម្មការា វិយ ហុត្វា យាគុខជ្ជកាទីនិ គហេត្វា – ‘‘កហំ, អយ្យោ សីវលី’’តិ បុច្ឆន្តា គច្ឆន្តិ. ថេរោ សក្ការសម្មានំ គាហាបេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆតិ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បរិភុញ្ជិ. ឥមិនាវ និយាមេន សត្ថា សក្ការំ អនុភវន្តោ ទេវសិកំ យោជនបរមំ គន្ត្វា តិំសយោជនិកំ កន្តារំ អតិក្កម្ម ខទិរវនិយរេវតត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ បត្តោ, ថេរោ សត្ថុ អាគមនំ ញត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស បហោនកវិហារេ ទសពលស្ស គន្ធកុដិំ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ ច ឥទ្ធិយា មាបេត្វា តថាគតស្ស បច្ចុគ្គមនំ គតោ. សត្ថា អលង្កតបដិយត្តេន មគ្គេន វិហារំ បាវិសិ. អថ តថាគតេ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ ភិក្ខូ វស្សគ្គេន បត្តសេនាសនានិ បវិសិំសុ. ទេវតា ‘‘អកាលោ អាហារស្សា’’តិ អដ្ឋវិធំ បានកំ អាហរិំសុ. សត្ថា សង្ឃេន សទ្ធិំ បានកំ បិវិ. ឥមិនា និយាមេនេវ តថាគតស្ស សក្ការសម្មានំ អនុភវន្តស្សេវ អទ្ធមាសោ អតិក្កន្តោ.

អថេកច្ចេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខូ ឯកស្មិំ ឋានេ និសីទិត្វា កថំ ឧប្បាទយិំសុ – ‘‘ទសពលោ ‘មយ្ហំ អគ្គសាវកស្ស កនិដ្ឋភាតា’តិ វត្វា ឯវរូបំ នវកម្មិកំ ភិក្ខុំ បស្សិតុំ អាគតោ, ឥមស្ស វិហារស្ស សន្តិកេ ជេតវនវិហារោ វា វេឡុវនវិហារាទយោ វា កិំ ករិស្សន្តិ? អយម្បិ ភិក្ខុ ឯវរូបស្ស នវកម្មស្ស ការកោ, កិំ នាម សមណធម្មំ ករិស្សតី’’តិ? អថ សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘មយិ ឥធ ចិរំ វសន្តេ ឥទំ ឋានំ អាកិណ្ណំ ភវិស្សតិ, អារញ្ញកា នាម ភិក្ខូ បវិវេកត្ថិកា ហោន្តិ, រេវតស្ស ផាសុវិហារោ ន ភវិស្សតី’’តិ. តតោ ថេរស្ស ទិវាដ្ឋានំ គតោ. ថេរោបិ ឯកកោវ ចង្កមនកោដិយំ អាលម្ពនផលកំ និស្សាយ បាសាណផលកេ និសិន្នោ សត្ថារំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា វន្ទិ.

អថ នំ សត្ថា បុច្ឆិ – ‘‘រេវត, ឥទំ វាឡមិគដ្ឋានំ, ចណ្ឌានំ ហត្ថិអស្សាទីនំ សទ្ទំ សុត្វា កិំ ករោសី’’តិ? ‘‘តេសំ មេ, ភន្តេ, សទ្ទំ សុណតោ អរញ្ញបីតិ នាម ឧប្បន្នា’’តិ. សត្ថា ឥមស្មិំ ឋានេ រេវតត្ថេរស្ស បញ្ចហិ គាថាសតេហិ អរញ្ញានិសំសំ នាម កថេត្វា បុនទិវសេ អវិទូរដ្ឋានេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា រេវតត្ថេរំ អាមន្តេត្វា យេហិ ភិក្ខូហិ ថេរស្ស អវណ្ណោ កថិតោ, តេសំ កត្តរយដ្ឋិឧបាហនតេលនាឡិឆត្តានំ បមុស្សនភាវមកាសិ. តេ អត្តនោ បរិក្ខារត្ថាយ និវត្តា អាគតមគ្គេនេវ គច្ឆន្តាបិ តំ ឋានំ សល្លក្ខេតុំ ន សក្កោន្តិ. បឋមញ្ហិ តេ អលង្កតបដិយត្តេន មគ្គេន គន្ត្វា, តំទិវសំ បន វិសមមគ្គេន គច្ឆន្តា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ឧក្កុដិកំ និសីទន្តា ជណ្ណុកេហិ គច្ឆន្តិ. តេ គុម្ពេ ច គច្ឆេ ច កណ្ឌកេ ច មទ្ទន្តា អត្តនា វសិតសភាគដ្ឋានំ គន្ត្វា តស្មិំ តស្មិំ ខទិរខាណុកេ លគ្គិតំ អត្តនោ ឆត្តំ សញ្ជានន្តិ, ឧបាហនំ កត្តរយដ្ឋិំ តេលនាឡិញ្ច សញ្ជានន្តិ. តេ តស្មិំ សមយេ ‘‘ឥទ្ធិមា អយំ ភិក្ខូ’’តិ ញត្វា អត្តនោ បរិក្ខារមាទាយ ‘‘ទសពលស្ស បដិយត្តសក្ការោ នាម ឯវរូបោ ហោតី’’តិ វទន្តា អគមំសុ.

បុរតោ អាគតេ ភិក្ខូ, វិសាខា ឧបាសិកា, អត្តនោ គេហេ និសិន្នកាលេ បុច្ឆិ – ‘‘មនាបំ នុ ខោ, ភន្តេ, រេវតស្ស វសនដ្ឋាន’’ន្តិ? ‘‘មនាបំ, ឧបាសិកេ, នន្ទវនចិត្តលតាវនបដិភាគំ តំ សេនាសន’’ន្តិ. អថ តេសំ បច្ឆតោ អាគតេ ភិក្ខូ បុច្ឆិ – ‘‘មនាបំ, អយ្យា, រេវតស្ស វសនដ្ឋាន’’ន្តិ? ‘‘មា បុច្ឆ, ឧបាសិកេ, កថេតុំ អយុត្តដ្ឋានំ, ឯតំ ឧជ្ជង្គលសក្ខរបាសាណវិសមខទិរវនំ ឯវ, តត្ថ សោ ភិក្ខុ វសតី’’តិ.

វិសាខា បុរិមានំ បច្ឆិមានញ្ច ភិក្ខូនំ កថំ សុត្វា, ‘‘កេសំ នុ ខោ កថា សច្ចា’’តិ បច្ឆាភត្តំ គន្ធមាលំ អាទាយ ទសពលស្ស ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, រេវតត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ ឯកច្ចេ អយ្យា វណ្ណេន្តិ, ឯកច្ចេ និន្ទន្តិ, កិមេតំ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘វិសាខេ, រមណិយំ វា ហោតុ មា វា, យស្មិំ ឋានេ អរិយានំ ចិត្តំ រមតិ, តទេវ ឋានំ រមណិយំ នាមា’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ. (ធ. ប. ៩៨; ថេរគា. ៩៩១; សំ. និ. ១.២៦១);

អបរភាគេ ភគវា អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ លាភីនំ យទិទំ, សីវលី’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០៧) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

៥៤. អថាយស្មា សីវលិត្ថេរោ អរហត្តំ បត្វា បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. អនុត្តានត្ថបទវណ្ណនមេវ ករិស្សាម.

៥៥. សីលំ តស្ស អសង្ខេយ្យន្តិ តស្ស បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ សីលំ អសង្ខេយ្យំ.

‘‘នវ កោដិសហស្សានិ, អសីតិសតកោដិយោ;

បញ្ញាសសតសហស្សានិ, ឆត្តិំសា ច បុនាបរេ.

‘‘ឯតេ សំវរវិនយា, សម្ពុទ្ធេន បកាសិតា;

បេយ្យាលមុខេន និទ្ទិដ្ឋា, សិក្ខាវិនយសំវរេ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២០; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣៧) –

ឯវំ វុត្តសិក្ខាបទានិ ភិក្ខូនំ សាវកបញ្ញត្តិវសេន វុត្តានិ. ភគវតោ បន សីលំ អសង្ខេយ្យមេវ សំខាតុំ គណេតុំ អសក្កុណេយ្យន្តិ អត្ថោ. សមាធិវជិរូបមោ យថា វជិរំ ឥន្ទនីលមណិវេឡុរិយមណិផលិកមសារគល្លាទីនិ រតនានិ វិជ្ឈតិ ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ ករោតិ, ឯវមេវ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ លោកុត្តរមគ្គសមាធិ បដិបក្ខបច្ចនីកធម្មេ វិជ្ឈតិ ភិន្ទតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ អត្ថោ. អសង្ខេយ្យំ ញាណវរំ តស្ស ពុទ្ធស្ស ចត្តារិ សច្ចានិ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មេ សង្ខតាសង្ខតធម្មេ ច ជានិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថំ សយម្ភូញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិញាណសមូហំ អសង្ខេយ្យំ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នាទិភេទេន សំខាវិរហិតន្តិ អត្ថោ. វិមុត្តិ ច អនោបមាតិ សំកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា សោតាបត្តិផលាទិកា ចតស្សោ វិមុត្តិយោ អនុបមា ឧបមារហិតា ‘‘ឥមា វិយ ភូតា’’តិ ឧបមេតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សីវលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៤. វង្គីសត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ចតុត្ថាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ វង្គីសត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ វុទ្ធិប្បត្តោ ធម្មំ សោតុំ គច្ឆន្តេហិ នគរវាសីហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកភិក្ខុំ បដិភានវន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្ថុ អធិការកម្មំ កត្វា – ‘‘អហម្បិ អនាគតេ បដិភានវន្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា សត្ថារា ព្យាកតោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា មាតុ បរិព្ពាជិកាភាវេន អបរភាគេ បរិព្ពាជកោតិ បាកដោ វង្គីសោតិ ច លទ្ធនាមោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា តតោ អាចរិយំ អារាធេត្វា ឆវសីសជាននមន្តំ នាម សិក្ខិត្វា ឆវសីសំ នខេន អាកោដេត្វា – ‘‘អយំ សត្តោ អសុកយោនិយំ និព្ពត្តោ’’តិ ជានាតិ.

ព្រាហ្មណា ‘‘អយំ អម្ហាកំ ជិវិកាយ មគ្គោ’’តិ វង្គីសំ គហេត្វា គាមនិគមរាជធានិយោ វិចរិំសុ. វង្គីសោ តិវស្សមត្ថកេ មតានម្បិ សីសំ អាហរាបេត្វា នខេន អាកោដេត្វា – ‘‘អយំ សត្តោ អសុកយោនិយំ និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា មហាជនស្ស កង្ខាច្ឆេទនត្ថំ តេ តេ ជនេ អាវាហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ គតិំ កថាបេតិ. តេន តស្មិំ មហាជនោ អភិប្បសីទតិ. សោ តំ និស្សាយ មហាជនស្ស ហត្ថតោ សតម្បិ សហស្សម្បិ លភតិ. ព្រាហ្មណា វង្គីសំ អាទាយ យថារុចិ វិចរិំសុ. វង្គីសោ សត្ថុ គុណេ សុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិតុកាមោ អហោសិ. ព្រាហ្មណា ‘‘សមណោ គោតមោ មាយាយ តំ អាវដ្ដេស្សតី’’តិ បដិក្ខិបិំសុ.

វង្គីសោ តេសំ វចនំ អនាទិយិត្វា, សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, បដិសន្ថារំ កត្វា, ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា តំ បុច្ឆិ – ‘‘វង្គីស, កិញ្ចិ សិប្បំ ជានាតី’’តិ? ‘‘អាម, ភោ គោតម, ឆវសីសមន្តំ នាមេកំ ជានាមិ, តេន តិវស្សមត្ថកេ មតានម្បិ សីសំ នខេន អាកោដេត្វា និព្ពត្តដ្ឋានំ ជានាមី’’តិ. អថ សត្ថា តស្ស ឯកំ និរយេ និព្ពត្តស្ស សីសំ, ឯកំ មនុស្សេសុ, ឯកំ ទេវេសុ, ឯកំ បរិនិព្ពុតស្ស សីសំ អាហរាបេត្វា ទស្សេសិ. សោ បឋមសីសំ អាកោដេត្វា, ‘‘ភោ គោតម, អយំ សត្តោ និរយេ និព្ពត្តោ’’តិ អាហ. សាធុ វង្គីស, សុដ្ឋុ តយា ទិដ្ឋំ, ‘‘អយំ សត្តោ កុហិំ និព្ពត្តោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មនុស្សលោកេ’’តិ. ‘‘អយំ កុហិ’’ន្តិ? ‘‘ទេវលោកេ’’តិ. តិណ្ណន្នម្បិ និព្ពត្តដ្ឋានំ កថេសិ. បរិនិព្ពុតស្ស បន សីសំ នខេន អាកោដេន្តោ នេវ អន្តំ ន កោដិំ បស្សិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ន សក្កោសិ, វង្គីសា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បស្សថ, ភោ គោតម, ឧបបរិក្ខាមិ តាវាតិ បុនប្បុនំ បរិវត្តេត្វាបិ ពាហិរកមន្តេន ខីណាសវស្ស សីសំ ជានិតុំ ន សក្កោតិ. អថស្ស មត្ថកតោ សេទោ មុច្ចិ. សោ លជ្ជិត្វា តុណ្ហី អហោសិ’’. អថ នំ សត្ថា ‘‘កិលមសិ, វង្គីសា’’តិ អាហ. ‘‘អាម, ភោ គោតម, ឥមស្ស និព្ពត្តដ្ឋានំ ជានិតុំ ន សក្កោមិ. សចេ តុម្ហេ ជានាថ, កថេថា’’តិ. ‘‘វង្គីស, អហំ ឯតម្បិ ជានាមិ, ឥតោ ឧត្តរិបិ ជានាមី’’តិ វត្វា –

‘‘ចុតិំ យោ វេទិ សត្តានំ, ឧបបត្តិញ្ច សព្ពសោ;

អសត្តំ សុគតំ ពុទ្ធំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ.

‘‘យស្ស គតិំ ន ជានន្តិ, ទេវា គន្ធព្ពមានុសា;

ខីណាសវំ អរហន្តំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤១៩-៤២០; សុ. និ. ៦៤៨-៦៤៩) –

ឥមា ទ្វេ គាថាយោ អភាសិ. សោ តេន ហិ, ភោ គោតម, តំ វិជ្ជំ មេ ទេថាតិ អបចិតិំ ទស្សេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិ. សត្ថា ‘‘អម្ហេហិ សមានលិង្គស្ស ទេមា’’តិ អាហ. វង្គីសោ ‘‘យំ កិញ្ចិ កត្វា មយា ឥមំ មន្តំ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ ព្រាហ្មណេ ឧបគន្ត្វា អាហ – ‘‘តុម្ហេ មយិ បព្ពជន្តេ មា ចិន្តយិត្ថ, អហំ មន្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សកលជម្ពុទីបេ ជេដ្ឋកោ ភវិស្សាមិ, តុម្ហាកម្បិ តេន ភទ្ទមេវ ភវិស្សតី’’តិ សោ មន្តត្ថាយ សត្ថុ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. តទា ច ថេរោ និគ្រោធកប្បោ ភគវតោ សន្តិកេ ឋិតោ ហោតិ, តំ ភគវា អាណាបេសិ – ‘‘និគ្រោធកប្ប, ឥមំ បព្ពាជេហី’’តិ. ថេរោ សត្ថុ អាណាយ តំ បព្ពាជេត្វា ‘‘មន្តបរិវារំ តាវ ឧគ្គណ្ហាហី’’តិ ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានញ្ច អាចិក្ខិ. សោ ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានំ សជ្ឈាយន្តោវ វិបស្សនាយ កម្មដ្ឋានំ បដ្ឋបេសិ. ព្រាហ្មណា តំ ឧបសង្កមិត្វា – ‘‘កិំ, ភោ វង្គីស, សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គហិត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អាម សិក្ខិតំ’’. ‘‘តេន ហិ ឯហិ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘កិំ សិប្បសិក្ខនេន, គច្ឆថ តុម្ហេ ន មយ្ហំ តុម្ហេហិ កត្តព្ពកិច្ច’’ន្តិ. ព្រាហ្មណា ‘‘ត្វម្បិ ទានិ សមណស្ស គោតមស្ស វសំ អាបន្នោ, មាយាយ អាវដ្ដិតោ, កិំ មយំ តវ សន្តិកេ ករិស្សាមា’’តិ អាគតមគ្គេនេវ បក្កមិំសុ. វង្គីសោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ.

៩៦. ឯវំ ថេរោ អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. អនុត្តានត្ថមេវ វណ្ណយិស្សាម.

៩៩. បភាហិ អនុរញ្ជន្តោតិ សោ បទុមុត្តរោ ភគវា នីលបីតាទិឆព្ពណ្ណបភាហិ រំសីហិ អនុរញ្ជន្តោ ជលន្តោ សោភយមានោ វិជ្ជោតមានោតិ អត្ថោ. វេនេយ្យបទុមានិ សោតិ បទុមុត្តរសូរិយោ អត្តនោ វចនសង្ខាតេន សូរិយរំសិយា វេនេយ្យជនសង្ខាតបទុមានិ វិសេសេន ពោធេន្តោ បពោធេន្តោ អរហត្តមគ្គាធិគមេន ផុល្លិតានិ ករោតីតិ អត្ថោ.

១០០. វេសារជ្ជេហិ សម្បន្នោតិ –

‘‘អន្តរាយេ ច និយ្យានេ, ពុទ្ធត្តេ អាសវក្ខយេ;

ឯតេសុ ចតុដ្ឋានេសុ, ពុទ្ធោ សុដ្ឋុ វិសារទោ’’តិ. –

ឯវំ វុត្តចតុវេសារជ្ជញាណេហិ សម្បន្នោ សមង្គីភូតោ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ.

១០៥. វាគីសោ វាទិសូទនោតិ វាទីនំ បណ្ឌិតជនានំ ឦសោ បធានោ ‘‘វាទីសោ’’តិ វត្តព្ពេ ទ-ការស្ស គ-ការំ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សកត្ថបរត្ថវាទំ សូទតិ បគ្ឃរាបេតិ បាកដំ ករោតីតិ វាទិសូទនោ.

១១០. មារមសនាតិ ខន្ធមារាទយោ បញ្ចមារេ មសតិ បរាមសតិ វិទ្ធំសេតីតិ មារមសនោ. ទិដ្ឋិសូទនាតិ វោហារបរមត្ថសង្ខាតំ ទិដ្ឋិទស្សនំ សូទតិ បគ្ឃរំ ទីបេតីតិ ទិដ្ឋិសូទនោ.

១១១. វិស្សាមភូមិ សន្តានន្តិ សកលសំសារសាគរេ សន្តានំ កិលមន្តានំ សោតាបត្តិមគ្គាទិអធិគមាបនេន វិស្សមភូមិ វិស្សមដ្ឋានំ វូបសមនដ្ឋានន្តិ អត្ថោ.

១៣២. តតោហំ វិហតារម្ភោតិ តតោ បច្ចេកពុទ្ធស្ស សរីរទស្សនេន អហំ វិហតារម្ភោ វិនដ្ឋសារម្ភោ, វិនដ្ឋមានោ និម្មទោ ហុត្វា បព្ពជ្ជំ សំ សុដ្ឋុ យាចិំ សំយាចិំ អារោចេសិន្តិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

វង្គីសត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៥. នន្ទកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បញ្ចមាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ នន្ទកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោតិអាទិ សព្ពំ បាឋានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

នន្ទកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៦. កាឡុទាយិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ឆដ្ឋាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ កាឡុទាយិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ កុលប្បសាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តជ្ជំ អភិនីហារកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សត្ថាបិ ព្យាកាសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស មាតុកុច្ឆិយំ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ ទេវលោកតោ ចវិត្វា កបិលវត្ថុស្មិំយេវ អមច្ចកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. ពោធិសត្តេន សហ ឯកទិវសេយេវ ជាតោ, តំទិវសំយេវ នំ ទុកូលចុម្ពដកេន និបជ្ជាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស ឧបដ្ឋានំ នយិំសុ. ពោធិសត្តេន ហិ សទ្ធិំ ពោធិរុក្ខោ, រាហុលមាតា, ចត្តារោ និធី, អារោហនិយហត្ថី, កណ្ឌកោ, ឆន្នោ, កាឡុទាយីតិ ឥមេ សត្ត ឯកទិវសេ ជាតត្តា សហជាតា នាម អហេសុំ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ សកលនគរស្ស ឧទគ្គចិត្តទិវសេ ជាតត្តា ឧទាយីត្វេវ នាមំ ករិំសុ. ថោកំ កាឡធាតុកត្តា បន កាឡុទាយីតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កុមារកីឡំ កីឡន្តោ វុទ្ធិំ អគមាសិ.

អបរភាគេ លោកនាថេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តេ សុទ្ធោទនមហារាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា បុរិសសហស្សបរិវារំ ឯកំ អមច្ចំ ‘‘បុត្តំ មេ ឥធានេហី’’តិ បេសេសិ. សោ សត្ថុ ធម្មទេសនាវេលាយំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នេ សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. សព្ពេ តំខណំយេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ. អរហត្តប្បត្តតោ បដ្ឋាយ អរិយា នាម មជ្ឈត្តាវ ហោន្តិ, តស្មា រញ្ញា បេសិតសាសនំ ទសពលស្ស នារោចេសិ. រាជា នេវ គតោ អាគច្ឆតិ, ន សាសនំ សុយ្យតីតិ អបរម្បិ អមច្ចំ បុរិសសហស្សបរិវារំ បេសេសិ. តស្មិម្បិ តថា បដិបន្នេ អបរម្បីតិ ឯតេន នយេន នវបុរិសសហស្សបរិវារេ នវ អមច្ចេ បេសេសិ. សព្ពេ គន្ត្វា អរហត្តំ បត្វា តុណ្ហីភូតា អហេសុំ.

អថ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯត្តកា ជនា មយិ សិនេហាភាវេន ទសពលស្ស ឥធាគមនត្ថាយ ន កិញ្ចិ កថយិំសុ, អយំ ខោ បន ឧទាយី ទសពលេន សមវយោ សហបំសុកីឡិកោ, មយិ ច សិនេហវា, ឥមំ បេសេស្សាមី’’តិ. អថ តំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, ត្វំ បុរិសសហស្សបរិវារោ គន្ត្វា ទសពលំ ឥធានេហី’’តិ វត្វា បេសេសិ. សោ បន គច្ឆន្តោ ‘‘សចាហំ, ទេវ, បព្ពជិតុំ លភិស្សាមិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឥធានេស្សាមី’’តិ វត្វា រញ្ញា ‘‘បព្ពជិតោបិ មម បុត្តំ ទស្សេហី’’តិ វុត្តោ រាជគហំ គន្ត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនាវេលាយ បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តំ បត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេ បតិដ្ឋាសិ. សោ អរហត្តំ បត្វា – ‘‘ន តាវាយំ ទសពលស្ស កុលនគរំ គន្តុំ កាលោ, វស្សន្តេ បន ឧបគតេ បព្ពតេសុ វនសណ្ឌេសុ ហរិតតិណសញ្ឆន្នាយ ភូមិយា គមនកាលោ ភវិស្សតី’’តិ គមនកាលំ អាគមេន្តោ វស្សន្តេ សម្បត្តេ សត្ថុ កុលនគរំ គន្តុំ គមនវណ្ណំ សំវណ្ណេសិ. វុត្តញ្ចេតំ ថេរគាថាយ (ថេរគា. ៥២៧-៥៣០) –

‘‘អង្គារិនោ ទានិ ទុមា ភទន្តេ, ផលេសិនោ ឆទនំ វិប្បហាយ;

តេ អច្ចិមន្តោវ បភាសយន្តិ, សមយោ មហាវីរ ភាគី រសានំ.

‘‘ទុមានិ ផុល្លានិ មនោរមានិ, សមន្តតោ សព្ពទិសា បវន្តិ;

បត្តំ បហាយ ផលមាសសានា, កាលោ ឥតោ បក្កមនាយ វីរ.

‘‘នេវាតិសីតំ ន បនាតិឧណ្ហំ, សុខា ឧតុ អទ្ធនិយា ភទន្តេ;

បស្សន្តុ តំ សាកិយា កោឡិយា ច, បច្ឆាមុខំ រោហិនិយំ តរន្តំ.

‘‘អាសាយ កសតេ ខេត្តំ, ពីជំ អាសាយ វប្បតិ;

អាសាយ វាណិជា យន្តិ, សមុទ្ទំ ធនហារកា;

យាយ អាសាយ តិដ្ឋាមិ, សា មេ អាសា សមិជ្ឈតុ.

‘‘នាតិសីតំ នាតិឧណ្ហំ, នាតិទុព្ភិក្ខឆាតកំ;

សទ្ទលា ហរិតា ភូមិ, ឯស កាលោ មហាមុនិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២២៥);

‘‘បុនប្បុនញ្ចេវ វបន្តិ ពីជំ, បុនប្បុនំ វស្សតិ ទេវរាជា;

បុនប្បុនំ ខេត្តំ កសន្តិ កស្សកា, បុនប្បុនំ ធញ្ញមុបេតិ រដ្ឋំ.

‘‘បុនប្បុនំ យាចនកា ចរន្តិ, បុនប្បុនំ ទានបតី ទទន្តិ;

បុនប្បុនំ ទានបតី ទទិត្វា, បុនប្បុនំ សគ្គមុបេន្តិ ឋានំ.

‘‘វីរោ ហវេ សត្តយុគំ បុនេតិ; យស្មិំ កុលេ ជាយតិ ភូរិបញ្ញោ;

មញ្ញាមហំ សក្កតិ ទេវទេវោ, តយា ហិ ជាតោ មុនិ សច្ចនាមោ.

‘‘សុទ្ធោទនោ នាម បិតា មហេសិនោ, ពុទ្ធស្ស មាតា បន មាយនាមា;

យា ពោធិសត្តំ បរិហរិយ កុច្ឆិនា, កាយស្ស ភេទា តិទិវម្ហិ មោទតិ.

‘‘សា គោតមី កាលកតា ឥតោ ចុតា, ទិព្ពេហិ កាមេហិ សមង្គិភូតា;

សា មោទតិ កាមគុណេហិ បញ្ចហិ, បរិវារិតា ទេវគណេហិ តេហិ.

‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហិ អសយ្ហសាហិនោ, អង្គីរសស្សប្បដិមស្ស តាទិនោ;

បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសិ សក្ក, ធម្មេន មេ គោតម អយ្យកោសី’’តិ. (ថេរគា. ៥៣១-៥៣៦);

‘‘អម្ពា បនសា កបិដ្ឋា ច, បុប្ផបល្លវលង្កតា;

ធុវប្ផលានិ សវន្តិ, ខុទ្ទាមធុកកូបមា;

សេវមានោ ឧភោ បស្សេ, គន្តុកាលោ មហាយស្ស.

‘‘ជម្ពូ សុមធុរា នីបា, មធុគណ្ឌិទិវប្ផលា;

តា ឧភោសុ បជ្ជោតន្តិ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘តិណ្ឌុកានិ បិយាលានិ, សោណ្ណវណ្ណា មនោរមា;

ខុទ្ទកប្បផលា និច្ចំ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘កទលី បញ្ចមោច្ចិ ច, សុបក្កផលភូសិតា;

ឧភោបស្សេសុ លម្ពន្តិ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘មធុប្ផលធរា និច្ចំ, មោររុក្ខា មនោរមា;

ខុទ្ទកប្បផលា និច្ចំ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘ហិន្តាលតាលបន្តី ច, រជតក្ខន្ធោវ ជោតរេ;

សុបក្កផលសញ្ឆន្នា, ខុទ្ទកប្បា មធុស្សវា;

ផលានិ តានិ ខាទន្តេ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘ឧទុម្ពរារុណាវណ្ណា, សទាសុមធុរប្ផលា;

ឧភោបស្សេសុ លម្ពន្តិ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘ឥត្ថម្ភូតា អនេកា តេ, នានាផលធរា ទុមា;

ឧភោបស្សេសុ លម្ពន្តិ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘ចម្បកា សលឡា នាគា, សុគន្ធា មាលុតេរិតា;

សុបុប្ផិតគ្គា ជោតន្តិ, សុគន្ធេនាភិបូជយុំ;

សាទរា វិនតានេវ, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘បុន្នាគា គិរិបុន្នាគា, បុប្ផិតា ធរណីរុហា;

សុបុប្ផិតគ្គា ជោតន្តិ, សុគន្ធេនាភិបូជយុំ;

សាទរា វិនតុគ្គគ្គា, គន្តុកាលោ មហាយស.

‘‘អសោកា កោវិឡារា ច, សោមនស្សករា វរា;

សុគន្ធា កណ្ណិកា ពន្ធា, រត្តវណ្ណេហិ ភូសិតា;

សាទរា វិនតុគ្គគ្គា, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘កណ្ណិការា ផុល្លិតា និច្ចំ, សោវណ្ណរំសិជោតកា;

ទិព្ពគន្ធា បវាយន្តិ, ទិសា សព្ពានិ សោភយំ;

សាទរា វិនតានេវ, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘សុបត្តា គន្ធសម្បន្នា, កេតកី ធនុកេតកី;

សុគន្ធា សម្បវាយន្តិ, ទិសា សព្ពាភិគន្ធិនោ;

សាទរា បូជយន្តាវ, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘មល្លិកា ជាតិសុមនា, សុគន្ធា ខុទ្ទមល្លិកា;

ទិសា សព្ពា បវាយន្តិ, ឧភោ មគ្គេ បសោភយំ;

សាទរា តេ បលម្ពន្តិ, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘សិន្ធុវារា សីតគន្ធា, សុគន្ធា មាលុតេរិតា;

ទិសា សព្ពាភិបូជេន្តា, ឧភោ មគ្គេ បសោភយំ;

សាទរា វិនតុគ្គគ្គា, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘សីហា កេសរសីហា ច, ចតុប្បទនិសេវិតា;

អច្ឆម្ភីតា សុរាបានេ, មិគរាជា បតាបិនោ.

‘‘សីហនាទេន បូជេន្តិ, សាទរា តេ មិគាភិភូ;

មគ្គម្ហិ ឧភតោ វូឡ្ហា, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘ព្យគ្ឃា សិន្ធវា នកុលា, សាធុរូបា ភយានកា;

អាកាសេ សម្បតន្តាវ, និព្ភីតា យេន កេនចិ;

តេហិ តេ សាទរា នតា, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘តិធា បភិន្នា ឆទ្ទន្តា, សុរូបា សុស្សរា សុភា;

សត្តប្បតិដ្ឋិតង្គា តេ, ឧភោ មគ្គេសុ កូជិនោ;

សាទរា ហាសមានាវ, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘មិគា វរាហា បសទា, ចិត្រាសាវយវា សុភា;

អារោហបរិណាហេន, សុរូបា អង្គសំយុតា;

ឧភោ មគ្គេ គាយមានាវ, សមយោ តេ មហាយស.

‘‘គោកណ្ណា សរភា រុរូ, អារោហបរិណាហិនោ;

សុរូបា អង្គសម្បន្នា, សេវមានាវ អច្ឆរុំ;

សេវមានា តេហិ តទា, សមយោ តេ មហាយស.