អបទាន-អដ្ឋកថា

(ទុតិយោ ភាគោ)

ថេរាបទានំ

២. សីហាសនិយវគ្គោ

១. សីហាសនទាយកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ សីហាសនទាយកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ វិភវសម្បន្នេ សទ្ធាសម្បន្នេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ, ធរមានេ ភគវតិ ទេវលោកេ វសិត្វា និព្ពុតេ ភគវតិ ឧប្បន្នត្តា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតោ សារីរិកចេតិយំ ទិស្វា ‘‘អហោ មេ អលាភា, ភគវតោ ធរមានេ កាលេ អសម្បត្តោ’’តិ ចិន្តេត្វា ចេតិយេ ចិត្តំ បសាទេត្វា សោមនស្សជាតោ សព្ពរតនមយំ ទេវតានិម្មិតសទិសំ ធម្មាសនេ សីហាសនំ ការេត្វា ជីវមានកពុទ្ធស្ស វិយ បូជេសិ. តស្សុបរិ គេហម្បិ ទិព្ពវិមានមិវ ការេសិ, បាទដ្ឋបនបាទបីឋម្បិ ការេសិ. ឯវំ យាវជីវំ ទីបធូបបុប្ផគន្ធាទីហិ អនេកវិធំ បូជំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ ឆ កាមសគ្គេ អបរាបរំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា មនុស្សេសុ ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ អនេកក្ខត្តុំ អនុភវិត្វា សង្ខ្យាតិក្កន្តំ បទេសរជ្ជសម្បត្តិញ្ច អនុភវិត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ កត្វា ឯត្ថន្តរេ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឯកស្មិំ វិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ.

១. ឯវំ បត្តអរហត្តផលោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិអាទិមាហ. តត្ថ លោកស្ស នាថោ បធានោតិ លោកនាថោ, លោកត្តយសាមីតិ អត្ថោ. លោកនាថេ សិទ្ធត្ថម្ហិ និព្ពុតេតិ សម្ពន្ធោ. វិត្ថារិតេ បាវចនេតិ បាវចនេ បិដកត្តយេ វិត្ថារិតេ បត្ថដេ បាកដេតិ អត្ថោ. ពាហុជញ្ញម្ហិ សាសនេតិ សិក្ខត្តយសង្គហិតេ ពុទ្ធសាសនេ អនេកសតសហស្សកោដិខីណាសវសង្ខាតេហិ ពហុជនេហិ ញាតេ អធិគតេតិ អត្ថោ.

២-៣. បសន្នចិត្តោ សុមនោតិ តទា អហំ ពុទ្ធស្ស ធរមានកាលេ អសម្បត្តោ និព្ពុតេ តស្មិំ ទេវលោកា ចវិត្វា មនុស្សលោកំ ឧបបន្នោ តស្ស ភគវតោ សារីរិកធាតុចេតិយំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ សទ្ធាសម្បយុត្តមនោ សុន្ទរមនោ ‘‘អហោ មមាគមនំ ស្វាគមន’’ន្តិ សញ្ជាតបសាទពហុមានោ ‘‘មយា និព្ពានាធិគមាយ ឯកំ បុញ្ញំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ភគវតោ ចេតិយសមីបេ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស ហិរញ្ញសុវណ្ណរតនាទីហិ អលង្ករិត្វាវ សីហាសនំ អកាសិ. តត្រ និសិន្នស្ស បាទដ្ឋបនត្ថាយ បាទបីឋញ្ច ការេសិ. សីហាសនស្ស អតេមនត្ថាយ តស្សុបរិ ឃរញ្ច ការេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សីហាសនមកាសហំ…បេ… ឃរំ តត្ថ អកាសហ’’ន្តិ. តេន ចិត្តប្បសាទេនាតិ ធរមានស្ស វិយ ភគវតោ សីហាសនំ មយា កតំ, តេន ចិត្តប្បសាទេន. តុសិតំ ឧបបជ្ជហន្តិ តុសិតភវនេ ឧបបជ្ជិន្តិ អត្ថោ.

៤. អាយាមេន ចតុព្ពីសាតិ តត្រុបបន្នស្ស ទេវភូតស្ស សតោ មយ្ហំ សុកតំ បុញ្ញេន និព្ពត្តិតំ បាតុភូតំ អាយាមេន ឧច្ចតោ ចតុព្ពីសយោជនំ វិត្ថារេន តិរិយតោ ចតុទ្ទសយោជនំ តាវទេវ និព្ពត្តិក្ខណេយេវ អាសិ អហោសីតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៩. ចតុន្នវុតេ ឥតោ កប្បេតិ ឥតោ កប្បតោ ចតុនវុតេ កប្បេ យំ កម្មំ អករិំ អកាសិំ, តទា តតោ បដ្ឋាយ បុញ្ញពលេន កញ្ចិ ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ន អនុភូតបុព្ពា កាចិ ទុគ្គតីតិ អត្ថោ.

១០. តេសត្តតិម្ហិតោ កប្បេតិ ឥតោ កប្បតោ តេសត្តតិកប្បេ. ឥន្ទនាមា តយោ ជនាតិ ឥន្ទនាមកា តយោ ចក្កវត្តិរាជានោ ឯកស្មិំ កប្បេ តីសុ ជាតីសុ ឥន្ទោ នាម ចក្កវត្តី រាជា អហោសិន្តិ អត្ថោ. ទ្វេសត្តតិម្ហិតោ កប្បេតិ ឥតោ ទ្វេសត្តតិកប្បេ. សុមននាមកា តយោ ជនា តិក្ខត្តុំ ចក្កវត្តិរាជានោ អហេសុំ.

១១. សមសត្តតិតោ កប្បេតិ ឥតោ កប្បតោ អនូនាធិកេ សត្តតិមេ កប្បេ វរុណនាមកា វរុណោ ចក្កវត្តីតិ ឯវំនាមកា តយោ ចក្កវត្តិរាជានោ ចក្ករតនសម្បន្នា ចតុទីបម្ហិ ឥស្សរា អហេសុន្តិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

សីហាសនទាយកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

២. ឯកត្ថម្ភិកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោតិអាទិកំ អាយស្មតោ ឯកត្ថម្ភទាយកថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ វនកម្មិកោ ហុត្វា ឯកស្មិំ វិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តោ. តស្មិំ សមយេ សព្ពេ សទ្ធា បសន្នា ឧបាសកា ឯកច្ឆន្ទា ‘‘ភគវតោ ឧបដ្ឋានសាលំ ករោមា’’តិ ទព្ពសម្ភារត្ថាយ វនំ បវិសិត្វា តំ ឧបាសកំ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ ឯកំ ថម្ភំ ទេថា’’តិ យាចិំសុ. សោ តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ តេ សព្ពេ ឧយ្យោជេត្វា ឯកំ សារមយំ ថម្ភំ គហេត្វា សត្ថុ ទស្សេត្វា តេសំយេវ អទាសិ. សោ តេនេវ សោមនស្សជាតោ តទេវ មូលំ កត្វា អញ្ញានិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ អបរាបរំ ឆសុ កាមាវចរេសុ ទិព្ពសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា មនុស្សេសុ ច អគ្គចក្កវត្តិសម្បត្តិំ អនេកវារំ អនុភវិត្វា អសង្ខ្យេយ្យំ បទេសរជ្ជសម្បត្តិញ្ច អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សទ្ធាសម្បន្នេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ មាតាបិតូហិ សទ្ធិំ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា មនសិករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហា អហោសិ.

១៣. សោ ឯវំ បត្តអរហត្តោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ សិទ្ធត្ថស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ ភគ្យសម្បន្នស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. មហាបូគគណោតិ មហាឧបាសកសមូហោ អហុ អហោសីតិ អត្ថោ. សរណំ គតា ច តេ ពុទ្ធន្តិ ‘‘ពុទ្ធំ សរណ’’ន្តិ គតា ភជិំសុ ជានិំសុ វា តេ ឧបាសកា. តថាគតំ សទ្ទហន្តិ ពុទ្ធគុណំ អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ ឋបេន្តីតិ អត្ថោ.

១៤. សព្ពេ សង្គម្ម មន្តេត្វាតិ សព្ពេ សមាគម្ម សន្និបតិត្វា មន្តេត្វា អញ្ញមញ្ញំ សញ្ញាបេត្វា ឯកច្ឆន្ទា ហុត្វា មាឡំ ឧបដ្ឋានសាលំ សត្ថុនោ អត្ថាយ កុព្ពន្តិ ករោន្តីតិ អត្ថោ. ទព្ពសម្ភារេសុ ឯកត្ថម្ភំ អលភន្តា ព្រហាវនេ មហាវនេ វិចិនន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

១៥. តេហំ អរញ្ញេ ទិស្វានាតិ អហំ តេ ឧបាសកេ អរញ្ញេ ទិស្វាន គណំ សមូហំ ឧបគម្ម សមីបំ គន្ត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាន ទសង្គុលិសមោធានំ អញ្ជលិំ សិរសិ កត្វា អហំ គណំ ឧបាសកសមូហំ ‘‘តុម្ហេ ឥមំ វនំ កិមត្ថំ អាគតត្ថា’’តិ តទា តស្មិំ កាលេ បរិបុច្ឆិន្តិ សម្ពន្ធោ.

១៦. តេ សីលវន្តោ ឧបាសកា មេ មយា បុដ្ឋា ‘‘មាឡំ មយំ កត្តុកាមា ហុត្វា ឯកត្ថម្ភោ អម្ហេហិ ន លព្ភតី’’តិ វិយាកំសុ វិសេសេន កថយិំសូតិ សម្ពន្ធោ.

១៧. មមំ មយ្ហំ ឯកត្ថម្ភំ ទេថ, អហំ តំ ទស្សាមិ សត្ថុនោ សន្តិកំ អហំ ថម្ភំ អាហរិស្សាមិ, តេ ភវន្តោ ថម្ភហរណេ អប្បោស្សុក្កា ឧស្សាហរហិតា ភវន្តូតិ សម្ពន្ធោ.

២៤. យំ យំ យោនុបបជ្ជាមីតិ យំ យំ យោនិំ ទេវត្តំ អថ មានុសំ ឧបគច្ឆាមីតិ អត្ថោ. ភុម្មត្ថេ វា ឧបយោគវចនំ, យស្មិំ យស្មិំ ទេវលោកេ វា មនុស្សលោកេ វាតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ឯកត្ថម្ភិកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៣. នន្ទត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរស្ស ភគវតោតិអាទិកំ អាយស្មតោ នន្ទត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយំ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បូជាសក្ការពហុលំ មហាទានំ បវត្តេត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, អនាគតេ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស ឯវរូបោ សាវកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បណិធានំ អកាសិ.

សោ តតោ បដ្ឋាយ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អត្ថទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ធម្មតាយ នាម នទិយា មហន្តោ កច្ឆបោ ហុត្វា និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ នទិំ តរិតុំ តីរេ ឋិតំ ទិស្វា សយំ ភគវន្តំ តារេតុកាមោ សត្ថុ បាទមូលេ និបជ្ជិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ញត្វា បិដ្ឋិំ អភិរុហិ. សោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ វេគេន សោតំ ឆិន្ទន្តោ សីឃតរំ បរតីរំ បាបេសិ. ភគវា តស្ស អនុមោទនំ វទន្តោ ភាវិនិំ សម្បត្តិំ កថេត្វា បក្កាមិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស អគ្គមហេសិយា មហាបជាបតិគោតមិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ, តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ញាតិសង្ឃំ នន្ទយន្តោ ជាតោតិ ‘‘នន្ទោ’’ត្វេវ នាមំ អកំសុ. តស្ស វយប្បត្តកាលេ ភគវា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ លោកានុគ្គហំ ករោន្តោ អនុក្កមេន កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា ញាតិសមាគមេ បោក្ខរវស្សំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា វេស្សន្តរជាតកំ (ជា. ២.២២.១៦៥៥ អាទយោ) កថេត្វា ទុតិយទិវសេ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ១៦៨) គាថាយ បិតរំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា និវេសនំ គន្ត្វា ‘‘ធម្មញ្ចរេ សុចរិត’’ន្តិ (ធ. ប. ១៦៩) គាថាយ មហាបជាបតិំ សោតាបត្តិផលេ រាជានំ សកទាគាមិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា តតិយទិវសេ នន្ទកុមារស្ស អភិសេកគេហបវេសនអាវាហមង្គលេសុ វត្តមានេសុ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. សត្ថា នន្ទកុមារស្ស ហត្ថេ បត្តំ ទត្វា មង្គលំ វត្វា តស្ស ហត្ថតោ បត្តំ អគ្គហេត្វាវ វិហារំ គតោ, តំ បត្តហត្ថំ វិហារំ អាគតំ អនិច្ឆមានំយេវ បព្ពាជេត្វា តថាបព្ពាជិតត្តាយេវ អនភិរតិយា បីឡិតំ ញត្វា ឧបាយេន តស្ស តំ អនភិរតិំ វិនោទេសិ. សោ យោនិសោ បដិសង្ខាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. ថេរោ បុន ទិវសេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘‘យំ មេ, ភន្តេ, ភគវា បាដិភោគោ បញ្ចន្នំ អច្ឆរាសតានំ បដិលាភាយ កកុដបាទានំ, មុញ្ចាមហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ឯតស្មា បដិស្សវា’’តិ. ភគវាបិ ‘‘យទេវ តេ, នន្ទ, អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្តំ, តទាហំ មុត្តោ ឯតស្មា បដិស្សវា’’តិ អាហ. អថស្ស ភគវា សវិសេសំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតំ ញត្វា តំ គុណំ វិភាវេន្តោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ យទិទំ នន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២៣០) ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារភាវេន នំ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. ថេរោ ហិ ‘‘ឥន្ទ្រិយាសំវរំ និស្សាយ ឥមំ វិប្បការំ បត្តោ, តមហំ សុដ្ឋុ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតោ ពលវហិរោត្តប្បោ តត្ថ ច កតាធិការត្តា ឥន្ទ្រិយសំវរេ ឧក្កំសបារមិំ អគមាសិ.

២៧. ឯវំ សោ ឯតទគ្គដ្ឋានំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សប្បត្តោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោតិអាទិមាហ. វត្ថំ ខោមំ មយា ទិន្នន្តិ ខោមរដ្ឋេ ជាតំ វត្ថំ ភគវតិ ចិត្តប្បសាទេន គារវពហុមានេន មយា បរមសុខុមំ ខោមវត្ថំ ទិន្នន្តិ អត្ថោ. សយម្ភុស្សាតិ សយមេវ ភូតស្ស ជាតស្ស អរិយាយ ជាតិយា និព្ពត្តស្ស. មហេសិនោតិ មហន្តេ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេ ឯសិ គវេសីតិ មហេសិ, តស្ស មហេសិនោ សយម្ភុស្ស ចីវរត្ថាយ ខោមវត្ថំ មយា ទិន្នន្តិ សម្ពន្ធោ.

២៨. តំ មេ ពុទ្ធោ វិយាកាសីតិ ឯត្ថ តន្តិ សាម្យត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តស្ស វត្ថទាយកស្ស មេ ទានផលំ វិសេសេន អកាសិ កថេសិ ពុទ្ធោតិ អត្ថោ. ជលជុត្តមនាមកោតិ បទុមុត្តរនាមកោ. ‘‘ជលរុត្តមនាយកោ’’តិបិ បាឋោ, តស្ស ជលមានានំ ទេវព្រហ្មានំ ឧត្តមនាយកោ បធានោតិ អត្ថោ. ឥមិនា វត្ថទានេនាតិ ឥមិនា វត្ថទានស្ស និស្សន្ទេន ត្វំ អនាគតេ ហេមវណ្ណោ សុវណ្ណវណ្ណោ ភវិស្សសិ.

២៩. ទ្វេ សម្បត្តិំ អនុភោត្វាតិ ទិព្ពមនុស្សសង្ខាតា ទ្វេ សម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា. កុសលមូលេហិ ចោទិតោតិ កុសលាវយវេហិ កុសលកោដ្ឋាសេហិ ចោទិតោ បេសិតោ, ‘‘ត្វំ ឥមិនា បុញ្ញេន សត្ថុ កុលំ បសវាហី’’តិ បេសិតោ វិយាតិ អត្ថោ. ‘‘គោតមស្ស ភគវតោ កនិដ្ឋោ ត្វំ ភវិស្សសី’’តិ ព្យាកាសីតិ សម្ពន្ធោ.

៣០. រាគរត្តោ សុខសីលោតិ កិលេសកាមេហិ រត្តោ អល្លីនោ កាយសុខចិត្តសុខានុភវនសភាវោ. កាមេសុ គេធមាយុតោតិ វត្ថុកាមេសុ គេធសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អាយុតោ យោជិតោតិ អត្ថោ. ពុទ្ធេន ចោទិតោ សន្តោ, តទា ត្វន្តិ យស្មា កាមេសុ គេធិតោ, តទា តស្មា ត្វំ អត្តនោ ភាតុកេន គោតមពុទ្ធេន ចោទិតោ បព្ពជ្ជាយ ឧយ្យោជិតោ តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សសីតិ សម្ពន្ធោ.

៣១. បព្ពជិត្វាន ត្វំ តត្ថាតិ តស្មិំ គោតមស្ស ភគវតោ សាសនេ ត្វំ បព្ពជិត្វា កុសលមូលេន មូលភូតេន បុញ្ញសម្ភារេន ចោទិតោ ភាវនាយំ និយោជិតោ សព្ពាសវេ សកលាសវេ បរិញ្ញាយ ជានិត្វា បជហិត្វា អនាមយោ និទ្ទុក្ខោ និព្ពាយិស្សសិ អទស្សនំ បាបេស្សសិ, អបណ្ណត្តិកភាវំ គមិស្សសីតិ អត្ថោ.

៣២. សតកប្បសហស្សម្ហីតិ ឥតោ កប្បតោ បុព្ពេ សតកប្បាធិកេ សហស្សមេ កប្បម្ហិ ចេឡនាមកា ចត្តារោ ចក្កវត្តិរាជានោ អហេសុន្តិ អត្ថោ. សដ្ឋិ កប្បសហស្សានីតិ កប្បសហស្សានិ សដ្ឋិ ច អតិក្កមិត្វា ហេដ្ឋា ឯកស្មិំ កប្បេ ចត្តារោ ជនា ឧបចេឡា នាម ចក្កវត្តិរាជានោ ចតូសុ ជាតីសុ អហេសុន្តិ អត្ថោ.

៣៣. បញ្ចកប្បសហស្សម្ហីតិ បញ្ចកប្បាធិកេ សហស្សមេ កប្បម្ហិ ចេឡា នាម ចត្តារោ ជនា ចក្កវត្តិរាជានោ សត្តហិ រតនេហិ សម្បន្នា សមង្គីភូតា ជម្ពុទីបអបរគោយានឧត្តរកុរុបុព្ពវិទេហទីបសង្ខាតេ ចតុទីបម្ហិ ឥស្សរា បធានា វិសុំ អហេសុន្តិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

នន្ទត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៤. ចូឡបន្ថកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ ចូឡបន្ថកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ យទេត្ថ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន វត្តព្ពំ, តំ អដ្ឋកនិបាតេ មហាបន្ថកវត្ថុស្មិំ (ថេរគា. ៥១០ អាទយោ) វុត្តមេវ. អយំ បន វិសេសោ – មហាបន្ថកត្ថេរោ អរហត្តំ បត្វា ផលសមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘កថំ នុ ខោ សក្កា ចូឡបន្ថកម្បិ ឥមស្មិំ សុខេ បតិដ្ឋាបេតុ’’ន្តិ. សោ អត្តនោ អយ្យកំ ធនសេដ្ឋិំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘សចេ, មហាសេដ្ឋិ, អនុជានាថ, អហំ ចូឡបន្ថកំ បព្ពាជេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘បព្ពាជេថ, ភន្តេ’’តិ. ថេរោ តំ បព្ពាជេសិ. សោ ទសសុ សីលេសុ បតិដ្ឋិតោ ភាតុ សន្តិកេ –

‘‘បទុមំ យថា កោកនទំ សុគន្ធំ, បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;

អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ, តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេ’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៣; អ. និ. ៥.១៩៥) –

គាថំ ឧគ្គណ្ហន្តោ ចតូហិ មាសេហិ ឧគ្គហេតុំ នាសក្ខិ, គហិតម្បិ ហទយេ ន តិដ្ឋតិ. អថ នំ មហាបន្ថកោ, ‘‘ចូឡបន្ថក, ត្វំ ឥមស្មិំ សាសនេ អភព្ពោ, ចតូហិ មាសេហិ ឯកំ គាថម្បិ គហេតុំ ន សក្កោសិ, បព្ពជិតកិច្ចំ បន ត្វំ កថំ មត្ថកំ បាបេស្សសិ, និក្ខម ឥតោ’’តិ សោ ថេរេន បណាមិកោ ទ្វារកោដ្ឋកសមីបេ រោទមានោ អដ្ឋាសិ.

តេន ច សមយេន សត្ថា ជីវកម្ពវនេ វិហរតិ. អថ ជីវកោ បុរិសំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ, បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ សត្ថារំ និមន្តេហី’’តិ. តេន ច សមយេន អាយស្មា មហាបន្ថកោ ភត្តុទ្ទេសកោ ហោតិ. សោ ‘‘បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ភិក្ខំ បដិច្ឆថា’’តិ វុត្តោ ‘‘ចូឡបន្ថកំ ឋបេត្វា សេសានំ បដិច្ឆាមី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ចូឡបន្ថកោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ទោមនស្សប្បត្តោ អហោសិ. សត្ថា តស្ស ចិត្តក្ខេទំ ញត្វា ‘‘ចូឡបន្ថកោ មយា កតេន ឧបាយេន ពុជ្ឈិស្សតី’’តិ តស្ស អវិទូរដ្ឋានេ អត្តានំ ទស្សេត្វា ‘‘កិំ, បន្ថក, រោទសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភាតា មំ, ភន្តេ, បណាមេតី’’តិ អាហ. ‘‘បន្ថក, មា ចិន្តយិ, មម សាសនេ តុយ្ហំ បព្ពជ្ជា, ឯហិ ឥមំ គហេត្វា ‘រជោហរណំ, រជោហរណ’ន្តិ មនសិ ករោហី’’តិ ឥទ្ធិយា សុទ្ធំ ចោឡក្ខណ្ឌំ អភិសង្ខរិត្វា អទាសិ. សោ សត្ថារា ទិន្នំ ចោឡក្ខណ្ឌំ ‘‘រជោហរណំ, រជោហរណ’’ន្តិ ហត្ថេន បរិមជ្ជន្តោ និសីទិ. តស្ស តំ បរិមជ្ជន្តស្ស កិលិដ្ឋធាតុកំ ជាតំ, បុន បរិមជ្ជន្តស្ស ឧក្ខលិបរិបុញ្ឆនសទិសំ ជាតំ. សោ ញាណបរិបាកត្តា ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ ចោឡក្ខណ្ឌំ បកតិយា បរិសុទ្ធំ, ឥមំ ឧបាទិណ្ណកសរីរំ និស្សាយ កិលិដ្ឋំ អញ្ញថា ជាតំ, តស្មា អនិច្ចំ យថាបេតំ, ឯវំ ចិត្តម្បី’’តិ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា តស្មិំយេវ និមិត្តេ ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តបត្តស្សេវស្ស តេបិដកំ បញ្ចាភិញ្ញា ច អាគមិំសុ.

សត្ថា ឯកូនេហិ បញ្ចភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា ជីវកស្ស និវេសនេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. ចូឡបន្ថកោ បន អត្តនោ ភិក្ខាយ អប្បដិច្ឆិតត្តា ឯវ ន គតោ. ជីវកោ យាគុំ ទាតុំ អារភិ. សត្ថា ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ ‘‘វិហារេ ឯកោ ភិក្ខុ អត្ថិ, ជីវកា’’តិ. សោ បុរិសំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ, វិហារេ និសិន្នំ អយ្យំ គហេត្វា ឯហី’’តិ. ចូឡបន្ថកត្ថេរោបិ រូបេន កិរិយាយ ច ឯកម្បិ ឯកេន អសទិសំ ភិក្ខុសហស្សំ និម្មិនិត្វា និសីទិ. សោ បុរិសោ វិហារេ ភិក្ខូនំ ពហុភាវំ ទិស្វា គន្ត្វា ជីវកស្ស កថេសិ – ‘‘ឥមស្មា ភិក្ខុសង្ឃា វិហារេ ភិក្ខុសង្ឃោ ពហុតរោ, បក្កោសិតព្ពំ អយ្យំ ន ជានាមី’’តិ. ជីវកោ សត្ថារំ បុច្ឆិ – ‘‘កោ នាមោ, ភន្តេ, វិហារេ និសិន្នោ ភិក្ខូ’’តិ? ‘‘ចូឡបន្ថកោ នាម, ជីវកា’’តិ. ‘‘គច្ឆ, ភណេ, ‘ចូឡបន្ថកោ នាម កតរោ’តិ បុច្ឆិត្វា តំ អានេហី’’តិ. សោ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ចូឡបន្ថកោ នាម កតរោ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ ចូឡបន្ថកោ, អហំ ចូឡបន្ថកោ’’តិ ឯកប្បហារេន ភិក្ខុសហស្សម្បិ កថេសិ. សោ បុនាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ ជីវកស្ស អារោចេសិ ជីវកោ បដិវិទ្ធសច្ចត្តា ‘‘ឥទ្ធិមា មញ្ញេ, អយ្យោ’’តិ នយតោ ញត្វា ‘‘គច្ឆ, ភណេ, បឋមំ កថេន្តំ អយ្យមេវ ‘តុម្ហេ សត្ថា បក្កោសតី’តិ វត្វា ចីវរកណ្ណេ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សោ វិហារំ គន្ត្វា តថា អកាសិ. តាវទេវ និម្មិតភិក្ខូ អន្តរធាយិំសុ. សោ ថេរំ គហេត្វា អគមាសិ.

សត្ថា តស្មិំ ខណេ យាគុញ្ច ខជ្ជកាទិភេទញ្ច បដិគ្គណ្ហិ. កតភត្តកិច្ចោ ភគវា អាយស្មន្តំ ចូឡបន្ថកំ អាណាបេសិ ‘‘អនុមោទនំ ករោហី’’តិ. សោ បភិន្នបដិសម្ភិទោ សិនេរុំ គហេត្វា មហាសមុទ្ទំ មន្ថេន្តោ វិយ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សង្ខោភេន្តោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គណ្ហន្តោ អនុមោទនំ អកាសិ. ទសពលេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា វិហារំ គតេ ធម្មសភាយំ កថា ឧទបាទិ ‘អហោ ពុទ្ធានំ អានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម ចត្តារោ មាសេ ឯកគាថំ គហេតុំ អសក្កោន្តម្បិ លហុកេន ខណេនេវ ឯវំ មហិទ្ធិកំ អកំសូ’តិ, តថា ហិ ជីវកស្ស និវេសនេ និសិន្នោ ភគវា ‘ឯវំ ចូឡបន្ថកស្ស ចិត្តំ សមាហិតំ, វីថិបដិបន្នា វិបស្សនា’តិ ញត្វា យថានិសិន្នោយេវ អត្តានំ ទស្សេត្វា, ‘បន្ថក, នេវាយំ បិលោតិកា កិលិដ្ឋា រជានុកិណ្ណា, ឥតោ បន អញ្ញោបិ អរិយស្ស វិនយេ សំកិលេសោ រជោ’តិ ទស្សេន្តោ –

‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ, រាគស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វា ភិក្ខវោ, វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ.

‘‘ទោសោ រជោ…បេ… វិគតរជស្ស សាសនេ.

‘‘មោហោ រជោ…បេ… វិគតរជស្ស សាសនេ’’តិ. (មហានិ. ២០៩; ចូឡនិ. ឧទយមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៧៤) –

ឥមា តិស្សោ គាថាយោ អភាសិ. គាថាបរិយោសានេ ចូឡបន្ថកោ សហបដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណីតិ. សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ កថាសល្លាបំ សុត្វា អាគន្ត្វា ពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កិំ វទេថ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមំ នាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខវេ, ចូឡបន្ថកេន ឥទានិ មយ្ហំ ឱវាទេ ឋត្វា លោកុត្ថរទាយជ្ជំ លទ្ធំ, បុព្ពេ បន លោកិយទាយជ្ជំ លទ្ធ’’ន្តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ ចូឡសេដ្ឋិជាតកំ (ជា. ១.១.៤) កថេសិ. អបរភាគេ នំ សត្ថា អរិយគណបរិវុតោ ធម្មាសនេ និសិន្នោ មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនន្តានំ ភិក្ខូនំ ចេតោវិវដ្ដកុសលានញ្ច អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

៣៥. ឯវំ សោ បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា បីតិសោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមបទទ្វយំ វុត្តត្ថមេវ. គណម្ហា វូបកដ្ឋោ សោតិ សោ បទុមុត្តរោ នាម សត្ថា គណម្ហា មហតា ភិក្ខុសមូហតោ វូបកដ្ឋោ វិសុំ ភូតោ វិវេកំ ឧបគតោ. តទា មម តាបសកាលេ ហិមវន្តេ ហិមាលយបព្ពតសមីបេ វសិ វាសំ កប្បេសិ, ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ វិហាសីតិ អត្ថោ.

៣៦. អហម្បិ…បេ… តទាតិ យទា សោ ភគវា ហិមវន្តំ ឧបគន្ត្វា វសិ, តទា អហម្បិ ហិមវន្តសមីបេ កតអស្សមេ អា សមន្តតោ កាយចិត្តបីឡាសង្ខាតា បរិស្សយា សមន្តិ ឯត្ថាតិ អស្សមោតិ លទ្ធនាមេ អរញ្ញាវាសេ វសាមីតិ សម្ពន្ធោ. អចិរាគតំ មហាវីរន្តិ អចិរំ អាគតំ មហាវីរិយវន្តំ លោកនាយកំ បធានំ តំ ភគវន្តំ ឧបេសិន្តិ សម្ពន្ធោ, អាគតក្ខណេយេវ ឧបាគមិន្តិ អត្ថោ.

៣៧. បុប្ផច្ឆត្តំ គហេត្វានាតិ ឯវំ ឧបគច្ឆន្តោ ច បទុមុប្បលបុប្ផាទីហិ ឆាទិតំ បុប្ផមយំ ឆត្តំ គហេត្វា នរាសភំ នរានំ សេដ្ឋំ ភគវន្តំ ឆាទេន្តោ ឧបគច្ឆិំ សមីបំ គតោស្មីតិ អត្ថោ. សមាធិំ សមាបជ្ជន្តន្តិ រូបាវចរសមាធិជ្ឈានំ សមាបជ្ជន្តំ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស អន្តរាយំ អហំ អកាសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៣៨. ឧភោ ហត្ថេហិ បគ្គយ្ហាតិ តំ សុសជ្ជិតំ បុប្ផច្ឆត្តំ ទ្វីហិ ហត្ថេហិ ឧក្ខិបិត្វា អហំ ភគវតោ អទាសិន្តិ សម្ពន្ធោ. បដិគ្គហេសីតិ តំ មយា ទិន្នំ បុប្ផច្ឆត្តំ បទុមុត្តរោ ភគវា សម្បដិច្ឆិ, សាទរំ សាទិយីតិ អត្ថោ.

៤១. សតបត្តឆត្តំ បគ្គយ្ហាតិ ឯកេកស្មិំ បទុមបុប្ផេ សតសតបត្តានំ វសេន សតបត្តេហិ បទុមបុប្ផេហិ ឆាទិតំ បុប្ផច្ឆត្តំ បការេន អាទរេន គហេត្វា តាបសោ មម អទាសីតិ អត្ថោ. តមហំ កិត្តយិស្សាមីតិ តំ តាបសំ អហំ កិត្តយិស្សាមិ បាកដំ ករិស្សាមីតិ អត្ថោ. មម ភាសតោ ភាសមានស្ស វចនំ សុណោថ មនសិ ករោថ.

៤២. បញ្ចវីសតិកប្បានីតិ ឥមិនា បុប្ផច្ឆត្តទានេន បញ្ចវីសតិវារេ តាវតិំសភវនេ សក្កោ ហុត្វា ទេវរជ្ជំ ករិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. ចតុត្តិំសតិក្ខត្តុញ្ចាតិ ចតុត្តិំសតិវារេ មនុស្សលោកេ ចក្កវត្តី រាជា ភវិស្សតិ.

៤៣. យំ យំ យោនិន្តិ មនុស្សយោនិអាទីសុ យំ យំ ជាតិំ សំសរតិ គច្ឆតិ ឧបបជ្ជតិ. តត្ថ តត្ថ យោនិយំ អព្ភោកាសេ សុញ្ញដ្ឋានេ បតិដ្ឋន្តំ និសិន្នំ ឋិតំ វា បទុមំ ធារយិស្សតិ ឧបរិ ឆាទយិស្សតីតិ អត្ថោ.

៤៥. បកាសិតេ បាវចនេតិ តេន ភគវតោ សកលបិដកត្តយេ បកាសិតេ ទីបិតេ មនុស្សត្តំ មនុស្សជាតិំ លភិស្សតិ ឧបបជ្ជិស្សតិ. មនោមយម្ហិ កាយម្ហីតិ មនេន ឈានចិត្តេន និព្ពត្តោតិ មនោមយោ, យថា ចិត្តំ បវត្តតិ, តថា កាយំ បវត្តេតិ ចិត្តគតិកំ ករោតីតិ អត្ថោ. តម្ហិ មនោមយេ កាយម្ហិ សោ តាបសោ ចូឡបន្ថកោ នាម ហុត្វា ឧត្តមោ អគ្គោ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តត្តា ឧត្តានត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៥២. សរិំ កោកនទំ អហន្តិ អហំ ភគវតោ និម្មិតចោឡកំ បរិមជ្ជន្តោ កោកនទំ បទុមំ សរិន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេតិ តស្មិំ កោកនទេ បទុមេ មយ្ហំ ចិត្តំ អធិមុច្ចិ អល្លីនោ, តតោ អហំ អរហត្តំ បាបុណិន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥៣. អហំ មនោមយេសុ ចិត្តគតិកេសុ កាយេសុ សព្ពត្ថ សព្ពេសុ បារមិំ បរិយោសានំ គតោ បត្តោតិ សម្ពន្ធោ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ចូឡបន្ថកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៥. បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរអបទានវណ្ណនា

និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទេវតានំ បិយមនាបភាវេន អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ. បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ តស្ស ថូបំ បូជេត្វា សង្ឃស្ស មហាទានំ បវត្តេត្វា តតោ ចវិត្វា ទេវមនុស្សេសុ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ចក្កវត្តី រាជា ហុត្វា មហាជនំ បញ្ចសីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា សគ្គបរាយនំ អកាសិ. សោ អនុប្បន្នេយេវ អម្ហាកំ ភគវតិ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, បិលិន្ទោតិស្ស នាមំ អកំសុ. វច្ឆោតិ គោត្តំ. សោ អបរភាគេ បិលិន្ទវច្ឆោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សំសារេ បន សំវេគពហុលតាយ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ចូឡគន្ធារំ នាម វិជ្ជំ សាធេត្វា តាយ វិជ្ជាយ អាកាសចារី បរចិត្តវិទូ ច ហុត្វា រាជគហេ លាភគ្គយសគ្គបត្តោ បដិវសតិ.

អថ អម្ហាកំ ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា អនុក្កមេន រាជគហំ ឧបគតោ. តតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធានុភាវេន តស្ស សា វិជ្ជា ន សម្បជ្ជតិ, អត្តនោ កិច្ចំ ន សាធេតិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សុតំ ខោ បនេតំ អាចរិយបាចរិយានំ ភាសមានានំ ‘យត្ថ មហាគន្ធារវិជ្ជា ធរតិ, តត្ថ ចូឡគន្ធារវិជ្ជា ន សម្បជ្ជតី’តិ សមណស្ស បន គោតមស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ នាយំ មម វិជ្ជា សម្បជ្ជតិ, និស្សំសយំ សមណោ គោតមោ មហាគន្ធារវិជ្ជំ ជានាតិ, យំនូនាហំ តំ បយិរុបាសិត្វា តស្ស សន្តិកេ តំ វិជ្ជំ បរិយាបុណេយ្យ’’ន្តិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘‘អហំ, មហាសមណ, តវ សន្តិកេ ឯកំ វិជ្ជំ បរិយាបុណិតុកាមោ, ឱកាសំ មេ ករោហី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មម សន្តិកេ បព្ពជាហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘វិជ្ជាយ បរិកម្មំ បព្ពជ្ជា’’តិ មញ្ញមានោ បព្ពជិ. តស្ស ភគវា ធម្មំ កថេត្វា ចរិតានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ អទាសិ. សោ ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

៥៥. យា បន បុរិមជាតិយំ តស្សោវាទេ ឋត្វា សគ្គេ និព្ពត្តា ទេវតា, តា កតញ្ញុតំ និស្សាយ តស្មិំ សញ្ជាតពហុមានា សាយំ បាតំ ថេរំ បយិរុបាសិត្វា គច្ឆន្តិ. តស្មា នំ ភគវា ទេវតានំ អតិវិយ បិយមនាបភាវេន អគ្គភាវេ ឋបេសិ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ទេវតានំ បិយមនាបានំ យទិទំ បិលិន្ទវច្ឆោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩, ២១៥). ឯវំ សោ បត្តអគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ អនុស្សរិត្វា បីតិសោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិអាទិមាហ.

តត្ថ កាមរូបារូបលោកស្ស នាថោ បធានោតិ លោកនាថោ. មេធា វុច្ចន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណអនាវរណញាណាទយោ, សុន្ទរា, បសដ្ឋា វា មេធា យស្ស សោ សុមេធោ, អគ្គោ ច សោ បុគ្គលោ ចាតិ អគ្គបុគ្គលោ, តស្មិំ សុមេធេ លោកនាយកេ អគ្គបុគ្គលេ ខន្ធបរិនិព្ពានេន និព្ពុតេ សតីតិ សម្ពន្ធោ. បសន្នចិត្តោ សុមនោតិ សទ្ធាយ បសាទិតចិត្តោ សោមនស្សេន សុន្ទរមនោ អហំ តស្ស សុមេធស្ស ភគវតោ ថូបបូជំ ចេតិយបូជំ អកាសិន្តិ អត្ថោ.

៥៦. យេ ច ខីណាសវា តត្ថាតិ តស្មិំ សមាគមេ យេ ច ខីណាសវា បហីនកិលេសា ឆឡភិញ្ញា ឆហិ អភិញ្ញាហិ សមន្នាគតា មហិទ្ធិកា មហន្តេហិ ឥទ្ធីហិ សមន្នាគតា សន្តិ, តេ សព្ពេ ខីណាសវេ អហំ តត្ថ សមានេត្វា សុដ្ឋុ អាទរេន អានេត្វា សង្ឃភត្តំ សកលសង្ឃស្ស ទាតព្ពភត្តំ អកាសិំ តេសំ ភោជេសិន្តិ អត្ថោ.

៥៧. ឧបដ្ឋាកោ តទា អហូតិ តទា មម សង្ឃភត្តទានកាលេ សុមេធស្ស ភគវតោ នាមេន សុមេធោ នាម ឧបដ្ឋាកសាវកោ អហុ អហោសីតិ អត្ថោ. សោ សាវកោ មយ្ហំ បូជាសក្ការំ អនុមោទិត្ថ អនុមោទិតោ អានិសំសំ កថេសីតិ អត្ថោ.

៥៨. តេន ចិត្តប្បសាទេនាតិ តេន ថូបបូជាករណវសេន ឧប្បន្នេន ចិត្តប្បសាទេន ទេវលោកេ ទិព្ពវិមានំ ឧបបជ្ជិំ ឧបគតោ អស្មីតិ អត្ថោ, តត្ថ និព្ពត្តោម្ហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឆឡាសីតិសហស្សានីតិ តស្មិំ វិមានេ ឆ អសីតិសហស្សានិ ទេវច្ឆរាយោ មេ មយ្ហំ ចិត្តំ រមិំសុ រមាបេសុន្តិ សម្ពន្ធោ.

៥៩. មមេវ អនុវត្តន្តីតិ តា អច្ឆរាយោ សព្ពកាមេហិ ទិព្ពេហិ រូបាទិវត្ថុកាមេហិ ឧបដ្ឋហន្តិយោ មមំ ឯវ អនុវត្តន្តិ មម វចនំ អនុករោន្តិ សទា និច្ចកាលន្តិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៦. រាហុលត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរស្ស ភគវតោតិអាទិកំ អាយស្មតោ រាហុលត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ អាយស្មា បុរិមជិនវរេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សិក្ខាកាមានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ សេនាសនវិសោធនវិជ្ជោតនាទិកំ ឧឡារំ បុញ្ញំ កត្វា បណិធានំ អកាសិ. សោ តតោ ចវិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អម្ហាកំ ពោធិសត្តំ បដិច្ច យសោធរាយ ទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា រាហុលោតិ លទ្ធនាមោ មហតា ខត្តិយបរិវារេន វឌ្ឍិ. តស្ស បព្ពជ្ជាវិធានំ ខន្ធកេ (មហាវ. ១០៥) អាគតមេវ. សោ បព្ពជិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ អនេកេហិ សុត្តបទេហិ សុលទ្ធោវាទោ បរិបក្កញាណោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អរហា បន ហុត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

‘‘ឧភយេនេវ សម្បន្នោ, រាហុលភទ្ទោតិ មំ វិទូ;

យញ្ចម្ហិ បុត្តោ ពុទ្ធស្ស, យញ្ច ធម្មេសុ ចក្ខុមា.

‘‘យញ្ច មេ អាសវា ខីណា, យញ្ច នត្ថិ បុនព្ភវោ;

អរហា ទក្ខិណេយ្យោម្ហិ, តេវិជ្ជោ អមតទ្ទសោ.

‘‘កាមន្ធា ជាលបច្ឆន្នា, តណ្ហាឆទនឆាទិតា;

បមត្តពន្ធុនា ពន្ធា, មច្ឆាវ កុមិនា មុខេ.

‘‘តំ កាមំ អហមុជ្ឈិត្វា, ឆេត្វា មារស្ស ពន្ធនំ;

សមូលំ តណ្ហមព្ពុយ្ហ, សីតិភូតោស្មិ និព្ពុតោ’’តិ. (ថេរគា. ២៩៥-២៩៨);

ចតស្សោ គាថា អភាសិ. តត្ថ ឧភយេនេវ សម្បន្នោតិ ជាតិសម្បទា បដិបត្តិសម្បទាតិ ឧភយសម្បត្តិយាបិ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ. រាហុលភទ្ទោតិ មំ វិទូតិ ‘‘រាហុលភទ្ទោ’’តិ មំ សព្រហ្មចារិនោ សញ្ជានន្តិ. តស្ស ហិ ជាតសាសនំ សុត្វា ពោធិសត្តេន, ‘‘រាហុ, ជាតោ, ពន្ធនំ ជាត’’ន្តិ វុត្តវចនំ ឧបាទាយ សុទ្ធោទនមហារាជា ‘‘រាហុលោ’’តិ នាមំ គណ្ហិ. តត្ថ អាទិតោ បិតរា វុត្តបរិយាយមេវ គហេត្វា អាហ – ‘‘រាហុលភទ្ទោតិ មំ វិទូ’’តិ. ភទ្ទោតិ បសំសាវចនមេវ. អបរភាគេ សត្ថា តំ សិក្ខាកាមភាវេន អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ សិក្ខាកាមានំ យទិទំ រាហុលោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩).

៦៨. ឯវំ សោ បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោតិអាទិមាហ. សត្តភូមិម្ហិ បាសាទេតិ បសាទំ សោមនស្សំ ជនេតីតិ បាសាទោ. ឧបរូបរិ ឋិតា សត្ត ភូមិយោ យស្មិំ បាសាទេ សោយំ សត្តភូមិ, តស្មិំ សត្តភូមិម្ហិ បាសាទេ. អាទាសំ សន្ថរិំ អហន្តិ អាទាសតលំ និប្ផាទេត្វា លោកជេដ្ឋស្ស ភគវតោ តាទិនោ អហំ សន្ថរំ អទាសិំ, សន្ថរិត្វា បូជេសិន្តិ អត្ថោ.

៦៩. ខីណាសវសហស្សេហីតិ អរហន្តសហស្សេហិ បរិកិណ្ណោ បរិវុតោ. ទ្វិបទិន្ទោ ទ្វិបទានំ ឥន្ទោ សាមិ នរាសភោ មហាមុនិ គន្ធកុដិំ តេហិ សហ ឧបាគមិ បាវិសីតិ អត្ថោ.

៧០. វិរោចេន្តោ គន្ធកុដិន្តិ តំ គន្ធកុដិំ សោភយមានោ ទេវានំ ទេវោ ទេវទេវោ នរានំ អាសភោ នរាសភោ ជេដ្ឋោ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ និសីទិត្វា ឥមា ព្យាករណគាថាយោ អភាសថ កថេសីតិ សម្ពន្ធោ.

៧១. យេនាយំ ជោតិតា សេយ្យាតិ យេន ឧបាសកេន អយំ បាសាទសង្ខាតា សេយ្យា ជោតិតា បភាសិតា បជ្ជលិតា. អាទាសោវ កំសលោហមយំ អាទាសតលំ ឥវ សុដ្ឋុ សមំ កត្វា សន្ថតា. តំ ឧបាសកំ កិត្តយិស្សាមិ បាកដំ ករិស្សាមីតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៨១. អដ្ឋានមេតំ យំ តាទីតិ យំ យេន ការណេន តាទី ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អកម្បិយសភាវត្តា តាទី អគារេ ឃរាវាសេ រតិំ អល្លីនភាវំ អជ្ឈគា បាបុណិ, ឯតំ ការណំ អដ្ឋានំ អការណន្តិ អត្ថោ.

៨២. និក្ខមិត្វា អគារស្មាតិ ឃរាវាសតោ និក្ខមិត្វា តំ តិណទលមិវ បរិច្ចជិត្វា សុព្ពតោ សុសិក្ខិតោ បព្ពជិស្សតិ. រាហុលោ នាម នាមេនាតិ សុទ្ធោទនមហារាជេន បេសិតំ កុមារស្ស ជាតសាសនំ សុត្វា បិតរា សិទ្ធត្ថេន, ‘‘រាហុ ជាតោ, ពន្ធនំ ជាត’’ន្តិ វុត្តនាមត្តា រាហុលោ នាមាតិ អត្ថោ. ‘‘យថា ចន្ទសូរិយានំ វិមានបភាយ កិលិដ្ឋករណេន រាហុ អសុរិន្ទោ ឧបេតិ គច្ឆតិ, ឯវមេវាយំ មម អភិនិក្ខមនបព្ពជ្ជាទីនំ អន្តរាយំ ករោន្តោរិវ ជាតោ’’តិ អធិប្បាយេន, ‘‘រាហុ ជាតោតិ អាហា’’តិ ទដ្ឋព្ពំ. អរហា សោ ភវិស្សតីតិ សោ តាទិសោ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ វិបស្សនាយំ យុត្តប្បយុត្តោ អរហា ខីណាសវោ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ.

៨៣. កិកីវ អណ្ឌំ រក្ខេយ្យាតិ អណ្ឌំ ពីជំ រក្ខមានា កិកី សកុណី ឥវ អប្បមត្តោ សីលំ រក្ខេយ្យ, ចាមរី វិយ វាលធិន្តិ វាលំ រក្ខមានា កណ្ឌកេសុ វាលេ លគ្គន្តេ ភិន្ទនភយេន អនាកឌ្ឍិត្វា មរមានា ចាមរី វិយ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា សីលំ អភិន្ទិត្វា រក្ខេយ្យ. និបកោ សីលសម្បន្នោតិ នេបក្កំ វុច្ចតិ បញ្ញា, តេន នេបក្កេន សមន្នាគតោ និបកោ ខណ្ឌឆិទ្ទាទិភាវំ អបាបេត្វា រក្ខណតោ សីលសម្បន្នោ ភវិស្សតីតិ ឯវំ សោ ភគវា ព្យាករណមកាសិ. សោ ឯវំ បត្តអរហត្តផលោ ឯកទិវសំ វិវេកដ្ឋានេ និសិន្នោ សោមនស្សវសេន ឯវំ រក្ខិំ មហាមុនីតិអាទិមាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

រាហុលត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៧. ឧបសេនវង្គន្តបុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរំ ភគវន្តន្តិអាទិកំ អាយស្មតោ ឧបសេនវង្គន្តបុត្តត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សមន្តបាសាទិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្ថុ អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ នាលកគាមេ រូបសារី ព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ, ឧបសេនោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បទាយ ឯកវស្សិកោ ‘‘អរិយគព្ភំ វឌ្ឍេមី’’តិ ឯកំ កុលបុត្តំ អត្តនោ សន្តិកេ ឧបសម្បាទេត្វា តេន សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ គតោ. សត្ថារា ចស្ស តស្ស អវស្សិកស្ស ភិក្ខុនោ សទ្ធិវិហារិកភាវំ សុត្វា ‘‘អតិលហុំ ខោ ត្វំ, មោឃបុរិស, ពាហុល្លាយ អាវត្តោ’’តិ (មហាវ. ៧៥) គរហិតោ ‘‘ឥទានាហំ យទិ បរិសំ និស្សាយ សត្ថារា គរហិតោ, បរិសំយេវ បន និស្សាយ សត្ថុ បសាទំ ករិស្សាមី’’តិ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. អរហា បន ហុត្វា សយម្បិ សព្ពេ ធុតង្គធម្មេ សមាទាយ វត្តតិ, អញ្ញេបិ តទត្ថាយ សមាទបេសិ, តេន នំ ភគវា សមន្តបាសាទិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោ អបរេន សមយេន កោសម្ពិយំ កលហេ ឧប្បន្នេ ភិក្ខុសង្ឃេ ច ទ្វិធាភូតេ ឯកេន ភិក្ខុនា តំ កលហំ បរិវជ្ជិតុកាមេន ‘‘ឯតរហិ ខោ កលហោ ឧប្បន្នោ, ភិក្ខុសង្ឃោ ច ទ្វិធាភូតោ, កថំ នុ ខោ មយា បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ បុដ្ឋោ វិវេកវាសតោ បដ្ឋាយ តស្ស បដិបត្តិំ កថេសិ. ឯវំ ថេរោ តស្ស ភិក្ខុនោ ឱវាទទានាបទេសេន អត្តនោ តថា បដិបន្នភាវំ ទីបេន្តោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

៨៦. សោ ឯវំ បត្តឯតទគ្គដ្ឋានោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សវសេន បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរំ ភគវន្តន្តិអាទិមាហ. បព្ភារម្ហិ និសីទន្តន្តិ បុរតោ ភារំ នមិតំ ឱនមិតន្តិ បព្ភារំ វិវេកកាមំ វនមជ្ឈេ សយំជាតបព្ពតបព្ភារេ និសិន្នំ នរុត្តមំ ភគវន្តំ អហំ ឧបគច្ឆិំ សមីបំ គតោតិ អត្ថោ.

៨៧. កណិការបុប្ផ ទិស្វាតិ តថា ឧបគច្ឆន្តោ តស្មិំ បទេសេ សុបុប្ផិតំ កណិការំ ទិស្វា. វណ្ដេ ឆេត្វានហំ តទាតិ តស្មិំ តថាគតស្ស ទិដ្ឋកាលេ តំ បុប្ផំ វណ្ដេ វណ្ដស្មិំ ឆេត្វាន ឆិន្ទិត្វាន. អលង្ករិត្វា ឆត្តម្ហីតិ តេន បុប្ផេន ឆត្តំ ឆាទេត្វា. ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិន្តិ បព្ភារេ និសិន្នស្ស ពុទ្ធស្ស មុទ្ធនិ អកាសិន្តិ អត្ថោ.

៨៨. បិណ្ឌបាតញ្ច បាទាសិន្តិ តស្មិំយេវ និសិន្នស្ស ភគវតោ បិណ្ឌបាតំ បការេន អទាសិំ ភោជេសិន្តិ អត្ថោ. បរមន្នំ សុភោជនន្តិ សុន្ទរភោជនសង្ខាតំ បរមន្នំ ឧត្តមាហារំ. ពុទ្ធេន នវមេ តត្ថាតិ តស្មិំ វិវេកដ្ឋានេ ពុទ្ធេន សហ នវមេ អដ្ឋ សមណេ សមិតបាបេ ខីណាសវភិក្ខូ ភោជេសិន្តិ អត្ថោ.

យំ វទន្តិ សុមេធោតិ យំ គោតមសម្មាសម្ពុទ្ធំ ភូរិបញ្ញំ បថវិសមានំ បញ្ញំ សុមេធំ សុន្ទរំ សព្ពញ្ញុតាទិបញ្ញវន្តំ. សុមេធោ ឥតិ សុន្ទរបញ្ញោ ឥតិ វទន្តិ បណ្ឌិតា ឥតោ កប្បតោ សតសហស្សេ កប្បេ ឯសោ គោតមោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភវិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ឧបសេនវង្គន្តបុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៨. រដ្ឋបាលត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរស្ស ភគវតោតិអាទិកំ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បាយស្មា បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ហំសវតីនគរេ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន ឃរាវាសេ បតិដ្ឋិតោ រតនកោដ្ឋាគារកម្មិកេន ទស្សិតំ អបរិមាណំ វំសានុគតំ ធនំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ ឯត្តកំ ធនរាសិំ មយ្ហំ បិតុអយ្យកបយ្យកាទយោ អត្តនា សទ្ធិំ គហេត្វា គន្តុំ នាសក្ខិំសុ, មយា បន គហេត្វា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា កបណទ្ធិកាទីនំ មហាទានំ អទាសិ. សោ អភិញ្ញាលាភិំ ឯកំ តាបសំ ឧបសង្កមិត្វា តេន ទេវលោកាធិបច្ចេ និយោជិតោ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ មនុស្សលោកេ ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ សមត្ថស្ស កុលស្ស ឯកបុត្តកោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តេន សមយេន បទុមុត្តរោ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ វេនេយ្យសត្តេ និព្ពានមហានគរសង្ខាតំ ខេមន្តភូមិំ សម្បាបេសិ. អថ សោ កុលបុត្តោ អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ បរិសបរិយន្តេ និសីទិ.

តេន ខោ បន សមយេន សត្ថា ឯកំ ភិក្ខុំ សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោ តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ សតសហស្សភិក្ខុបរិវុតស្ស ភគវតោ សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា តំ ឋានំ បត្ថេសិ. សត្ថា អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អយំ អនាគតេ គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. សោ សត្ថារំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច វន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. សោ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចវិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ ទ្វេនវុតេ កប្បេ ផុស្សស្ស ភគវតោ កាលេ សត្ថុ វេមាតិកេសុ តីសុ រាជបុត្តេសុ សត្ថារំ ឧបដ្ឋហន្តេសុ តេសំ បុញ្ញកិរិយាសុ សហាយកិច្ចំ អកាសិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ ភវេ ពហុំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កុរុរដ្ឋេ ថុល្លកោដ្ឋិកនិគមេ រដ្ឋបាលសេដ្ឋិនោ គេហេ និព្ពត្តិ, តស្ស ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ សមត្ថកុលេ និព្ពត្តត្តា រដ្ឋបាលោតិ វំសានុគតមេវ នាមំ អហោសិ. សោ មហតា បរិវារេន វឌ្ឍន្តោ អនុក្កមេន យោព្ពនប្បត្តោ មាតាបិតូហិ បតិរូបេន ទារេន សំយោជិតោ មហន្តេ ច យសេ បតិដ្ឋាបិតោ ទិព្ពសម្បត្តិសទិសសម្បត្តិំ បច្ចនុភោតិ.

អថ ភគវា កុរុរដ្ឋេ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ ថុល្លកោដ្ឋិកំ អនុបាបុណិ. តំ សុត្វា រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិតុកាមោ សត្តាហំ ភត្តច្ឆេទំ កត្វា កិច្ឆេន កសិរេន មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា សត្ថុ អាណត្តិយា អញ្ញតរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា យោនិសោមនសិការេន កម្មំ ករោន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តំ បន បត្វា សត្ថារំ អនុជានាបេត្វា មាតាបិតរោ បស្សិតុំ ថុល្លកោដ្ឋិកំ គន្ត្វា តត្ថ សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ បិតុ និវេសនេ អាភិទោសិកំ កុម្មាសំ លភិត្វា តំ អមតំ វិយ បរិភុញ្ជន្តោ បិតរា និមន្តិតោ ស្វាតនាយ អធិវាសេត្វា ទុតិយទិវសេ បិតុ និវេសនេ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា អលង្កតបដិយត្តេ ឥត្ថាគារជនេ ឧបគន្ត្វា ‘‘កីទិសា នាម តា, អយ្យបុត្ត, អច្ឆរាយោ, យាសំ ត្វំ ហេតុ ព្រហ្មចរិយំ ចរសី’’តិអាទីនិ (ម. និ. ២.៣០១) វត្វា បលោភនកម្មំ កាតុំ អារទ្ធេ តស្សាធិប្បាយំ វិបរិវត្តេត្វា អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តំ ធម្មំ កថេន្តោ –

‘‘បស្ស ចិត្តកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ;

អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតិ.

‘‘បស្ស ចិត្តកតំ រូបំ, មណិនា កុណ្ឌលេន ច;

អដ្ឋិំ តចេន ឱនទ្ធំ, សហ វត្ថេហិ សោភតិ.

‘‘អលត្តកកតា បាទា, មុខំ ចុណ្ណកមក្ខិតំ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘អដ្ឋាបទកតា កេសា, នេត្តា អញ្ជនមក្ខិតា;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘អញ្ជនីវ នវា ចិត្តា, បូតិកាយោ អលង្កតោ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘ឱទហិ មិគវោ បាសំ, នាសទា វាគុរំ មិគោ;

ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម, កន្ទន្តេ មិគពន្ធកេ.

‘‘ឆិន្នោ បាសោ មិគវស្ស, នាសទា វាគុរំ មិគោ;

ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាម, សោចន្តេ មិគលុទ្ទកេ’’តិ. (ម. និ. ២.៣០២; ថេរគា. ៧៦៩-៧៧៥);

ឥមា គាថាយោ អភាសិ. ឥមា គាថា វត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា រញ្ញោ កោរព្យស្ស មិគាជិនវនុយ្យានេ មង្គលសិលាបដ្ដេ និសីទិ. ថេរស្ស កិរ បិតា សត្តសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ អគ្គឡំ ទាបេត្វា មល្លេ អាណាបេសិ ‘‘និក្ខមិតុំ មា ទេថ, កាសាយានិ អបនេត្វា សេតកានិ និវាសាបេថា’’តិ. តស្មា ថេរោ អាកាសេន អគមាសិ. អថ រាជា កោរព្យោ ថេរស្ស តត្ថ និសិន្នភាវំ សុត្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ‘‘ឥធ, ភោ រដ្ឋបាល, បព្ពជន្តោ ព្យាធិបារិជុញ្ញំ វា ជរាភោគញាតិបារិជុញ្ញំ វា បត្តោ បព្ពជតិ, ត្វំ បន កិញ្ចិបិ បារិជុញ្ញំ អនុបគតោ ឯវ កស្មា បព្ពជសី’’តិ បុច្ឆិ. អថស្ស ថេរោ ‘‘ឧបនិយ្យតិ លោកោ អទ្ធុវោ, អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ, អសរណោ លោកោ សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’’តិ (ម. និ. ២.៣០៥) ឥមេសំ ចតុន្នំ ធម្មុទ្ទេសានំ អត្តនា វិទិតភាវំ កថេត្វា តស្សា ទេសនាយ អនុគីតិំ កថេន្តោ –

‘‘បស្សាមិ លោកេ សធនេ មនុស្សេ, លទ្ធាន វិត្តំ ន ទទន្តិ មោហា;

លុទ្ធា ធនំ សន្និចយំ ករោន្តិ, ភិយ្យោវ កាមេ អភិបត្ថយន្តិ.

‘‘រាជា បសយ្ហប្បថវិំ វិជេត្វា, សសាគរន្តំ មហិមាវសន្តោ;

ឱរំ សមុទ្ទស្ស អតិត្តរូបោ, បារំ សមុទ្ទស្សបិ បត្ថយេថ.

‘‘រាជា ច អញ្ញេ ច ពហូ មនុស្សា, អវីតតណ្ហា មរណំ ឧបេន្តិ;

ឩនាវ ហុត្វាន ជហន្តិ ទេហំ, កាមេហិ លោកម្ហិ ន ហត្ថិ តិត្តិ.

‘‘កន្ទន្តិ នំ ញាតី បកិរិយ កេសេ, ‘អហោ វតា នោ អមរា’តិ ចាហុ;

វត្ថេន នំ បារុតំ នីហរិត្វា, ចិតំ សមោធាយ តតោ ឌហន្តិ.

‘‘សោ ឌយ្ហតិ សូលេហិ តុជ្ជមានោ, ឯកេន វត្ថេន បហាយ ភោគេ;

ន មីយមានស្ស ភវន្តិ តាណា, ញាតី ច មិត្តា អថ វា សហាយា.

‘‘ទាយាទកា តស្ស ធនំ ហរន្តិ, សត្តោ បន គច្ឆតិ យេន កម្មំ;

ន មីយមានំ ធនមន្វេតិ កិញ្ចិ, បុត្តា ច ទារា ច ធនញ្ច រដ្ឋំ.

‘‘ន ទីឃមាយុំ លភតេ ធនេន, ន ចាបិ វិត្តេន ជរំ វិហន្តិ;

អប្បំ ហិទំ ជីវិតមាហុ ធីរា, អសស្សតំ វិប្បរិណាមធម្មំ.

‘‘អឌ្ឍា ទលិទ្ទា ច ផុសន្តិ ផស្សំ, ពាលោ ច ធីរោ ច តថេវ ផុដ្ឋោ;

ពាលោ ហិ ពាល្យា វធិតោវ សេតិ, ធីរោ ច នោ វេធតិ ផស្សផុដ្ឋោ.

‘‘តស្មា ហិ បញ្ញាវ ធនេន សេយ្យា, យាយ វោសានមិធាធិគច្ឆតិ;

អព្យោសិតត្តា ហិ ភវាភវេសុ, បាបានិ កម្មានិ ករោតិ មោហា.

‘‘ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ, សំសារមាបជ្ជបរម្បរាយ;

តស្សប្បបញ្ញោ អភិសទ្ទហន្តោ, ឧបេតិ គព្ភញ្ច បរញ្ច លោកំ.

‘‘ចោរោ យថា សន្ធិមុខេ គហីតោ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ បាបធម្មោ;

ឯវំ បជា បេច្ច បរម្ហិ លោកេ, សកម្មុនា ហញ្ញតិ បាបធម្មោ.

‘‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា, វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្តំ;

អាទីនវំ កាមគុណេសុ ទិស្វា, តស្មា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ រាជ.

‘‘ទុមប្ផលានីវ បតន្តិ មាណវា, ទហរា ច វុឌ្ឍា ច សរីរភេទា;

ឯតម្បិ ទិស្វាន បព្ពជិតោម្ហិ រាជ, អបណ្ណកំ សាមញ្ញមេវ សេយ្យោ.

‘‘សទ្ធាយាហំ បព្ពជិតោ, ឧបេតោ ជិនសាសនេ;

អវញ្ឈា មយ្ហំ បព្ពជ្ជា, អនណោ ភុញ្ជាមិ ភោជនំ.

‘‘កាមេ អាទិត្តតោ ទិស្វា, ជាតរូបានិ សត្ថតោ;

គព្ភាវោក្កន្តិតោ ទុក្ខំ, និរយេសុ មហព្ភយំ.

‘‘ឯតមាទីនវំ ញត្វា, សំវេគំ អលភិំ តទា;

សោហំ វិទ្ធោ តទា សន្តោ, សម្បត្តោ អាសវក្ខយំ.

‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;

ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, ភវនេត្តិ សមូហតា.

‘‘យស្សត្ថាយ បព្ពជិតោ, អគារស្មានគារិយំ;

សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ’’តិ. (ថេរគា. ៧៧៦-៧៩៣) –

ឥមា គាថា អវោច. ឯវំ ថេរោ រញ្ញោ កោរព្យស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា សត្ថុ សន្តិកមេវ គតោ. សត្ថា ច អបរភាគេ អរិយគណមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.