នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

ពុទ្ធវំស-អដ្ឋកថា

គន្ថារម្ភកថា

អនន្តញាណំ ករុណាលយំ លយំ, មលស្ស ពុទ្ធំ សុសមាហិតំ ហិតំ;

នមាមិ ធម្មំ ភវសំវរំ វរំ, គុណាករញ្ចេវ និរង្គណំ គណំ.

បញ្ញាយ សេដ្ឋោ ជិនសាវកានំ, យំ ធម្មសេនាបតិ ធម្មរាជំ;

អបុច្ឆិ សត្ថារមបារបារគុំ, និរង្គណំ ញាតិគណស្ស មជ្ឈេ.

សុពុទ្ធវំសេនិធ ពុទ្ធវំសោ, វិសុទ្ធវំសេន វិនាយកេន;

ហតាវកាសេន បកាសិតោ យោ, សមាធិវាសេន តថាគតេន.

យាវជ្ជកាលា អវិនាសយន្តា, បាឡិក្កមញ្ចេវ ច បាឡិយត្ថំ;

កថានុសន្ធិំ សុគតស្ស បុត្តា, យថាសុតំយេវ សមាហរិំសុ.

តស្សេវ សម្ពុទ្ធវរន្វយស្ស, សទា ជនានំ សវនាមតស្ស;

បសាទបញ្ញាជននស្ស យស្មា, សំវណ្ណនានុក្កមតោ បវត្តា.

សក្កច្ចសទ្ធម្មរតេន ពុទ្ធសីហេន សីលាទិគុណោទិតេន;

អាយាចិតោហំ សុចិរម្បិ កាលំ, តស្មាស្ស សំវណ្ណនមារភិស្សំ.

សទា ជនានំ កលិនាសនស្ស, ចិរដ្ឋិតត្ថំ ជិនសាសនស្ស;

មមាបិ បុញ្ញោទយវុទ្ធិយត្ថំ, បសាទនត្ថញ្ច មហាជនស្ស.

មហាវិហារាគតបាឡិមគ្គសន្និស្សិតា សង្ករទោសហីនា;

សមាសតោយំ បន ពុទ្ធវំសសំវណ្ណនា ហេស្សតិ សារភូតា.

សោតព្ពរូបំ បន ពុទ្ធវំសកថាយ អញ្ញំ ឥធ នត្ថិ យស្មា;

បសាទនំ ពុទ្ធគុណេ រតានំ, បវាហនំ បាបមហាមលស្ស.

តស្មា ហិ សក្កច្ចសមាធិយុត្តា, វិហាយ វិក្ខេបមនញ្ញចិត្តា;

សំវណ្ណនំ វណ្ណយតោ សុវណ្ណំ, និធាយ កណ្ណំ មធុរំ សុណាថ.

សព្ពម្បិ ហិត្វា បន កិច្ចមញ្ញំ, សក្កច្ច មច្ចេនិធ និច្ចកាលំ;

សោតុំ កថេតុម្បិ ពុធេន យុត្តា, កថា បនាយំ អតិទុល្លភាតិ.

តត្ថ ‘‘ពុទ្ធវំសសំវណ្ណនា ហេស្សតិ សារភូតា’’តិ វុត្តត្តា ពុទ្ធវំសោ តាវ វវត្ថបេតព្ពោ. តត្រិទំ វវត្ថានំ – ឥតោ ហេដ្ឋា កប្បសតសហស្សាធិកេសុ ចតូសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុ ឧប្បន្នានំ បញ្ចវីសតិយា ពុទ្ធានំ ឧប្បន្នកប្បាទិបរិច្ឆេទវសេន បវេណិវិត្ថារកថា ‘‘ពុទ្ធវំសោ នាមា’’តិ វេទិតព្ពោ.

ស្វាយំ កប្បបរិច្ឆេទោ នាមបរិច្ឆេទោ គោត្តបរិច្ឆេទោ ជាតិបរិច្ឆេទោ នគរបរិច្ឆេទោ បិតុបរិច្ឆេទោ មាតុបរិច្ឆេទោ ពោធិរុក្ខបរិច្ឆេទោ ធម្មចក្កប្បវត្តនបរិច្ឆេទោ អភិសមយបរិច្ឆេទោ សាវកសន្និបាតបរិច្ឆេទោ អគ្គសាវកបរិច្ឆេទោ ឧបដ្ឋាកបរិច្ឆេទោ អគ្គសាវិកាបរិច្ឆេទោ បរិវារភិក្ខុបរិច្ឆេទោ រំសិបរិច្ឆេទោ សរីរប្បមាណបរិច្ឆេទោ ពោធិសត្តាធិការបរិច្ឆេទោ ព្យាករណបរិច្ឆេទោ ពោធិសត្តបធានបរិច្ឆេទោ អាយុបរិច្ឆេទោ បរិនិព្ពានបរិច្ឆេទោតិ ឥមេហិ បាឡិយា អាគតេហិ ពាវីសតិយា បរិច្ឆេទេហិ បរិច្ឆិន្នោ វវត្ថិតោ.

បាឡិអនារុឡ្ហោ បន សម្ពហុលវារោបេត្ថ អានេតព្ពោ. សោ អគារវាសបរិច្ឆេទោ បាសាទត្តយបរិច្ឆេទោ នាដកិត្ថិបរិច្ឆេទោ អគ្គមហេសិបរិច្ឆេទោ បុត្តបរិច្ឆេទោ យានបរិច្ឆេទោ អភិនិក្ខមនបរិច្ឆេទោ បធានបរិច្ឆេទោ ឧបដ្ឋាកបរិច្ឆេទោ វិហារបរិច្ឆេទោតិ ទសធា វវត្ថិតោ ហោតិ.

តំ សម្ពហុលវារម្បិ, យថាដ្ឋានេ មយំ បន;

ទស្សេត្វាវ គមិស្សាម, តត្ថ តត្ថ សមាសតោ.

សោ ឯវំ វវត្ថិតោ បន –

កេនាយំ ទេសិតោ កត្ថ, កស្សត្ថាយ ច ទេសិតោ;

កិមត្ថាយ កទា កស្ស, វចនំ កេន ចាភតោ.

សព្ពមេតំ វិធិំ វត្វា, បុព្ពមេវ សមាសតោ;

បច្ឆាហំ ពុទ្ធវំសស្ស, ករិស្សាមត្ថវណ្ណនន្តិ.

តត្ថ កេនាយំ ទេសិតោតិ អយំ ពុទ្ធវំសោ កេន ទេសិតោ? សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណចារេន ទសពលេន ចតុវេសារជ្ជវិសារទេន ធម្មរាជេន ធម្មស្សាមិនា តថាគតេន សព្ពញ្ញុនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទេសិតោ.

កត្ថ ទេសិតោតិ? កបិលវត្ថុមហានគរេ និគ្រោធារាមមហាវិហារេ បរមរុចិរសន្ទស្សនេ ទេវមនុស្សនយននិបាតភូតេ រតនចង្កមេ ចង្កមន្តេន ទេសិតោ.

កស្សត្ថាយ ច ទេសិតោតិ? ទ្វាសីតិយា ញាតិសហស្សានំ អនេកកោដីនញ្ច ទេវមនុស្សានំ អត្ថាយ ទេសិតោ.

កិមត្ថាយ ទេសិតោតិ? ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថាយ ទេសិតោ.

កទា ទេសិតោតិ ភគវា ហិ បឋមពោធិយំ វីសតិវស្សានិ អនិពទ្ធវាសោ ហុត្វា យត្ថ យត្ថ ផាសុកំ ហោតិ, តត្ថ តត្ថេវ គន្ត្វា វសិ. កថំ? បឋមំ វស្សំ ឥសិបតនេ ធម្មចក្កំ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣ អាទយោ; បដិ. ម. ២.៣០) បវត្តេត្វា អដ្ឋារស ព្រហ្មកោដិយោ អមតបានំ បាយេត្វា ពារាណសិំ ឧបនិស្សាយ ឥសិបតនេ មិគទាយេ វសិ. ទុតិយំ វស្សំ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ មហាវិហារេ. តតិយចតុត្ថានិបិ តត្ថេវ. បញ្ចមំ វេសាលិំ ឧបនិស្សាយ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. ឆដ្ឋំ មកុលបព្ពតេ. សត្តមំ តាវតិំសភវនេ. អដ្ឋមំ ភគ្គេសុ សំសុមារគិរិំ ឧបនិស្សាយ ភេសកឡាវនេ. នវមំ កោសម្ពិយំ. ទសមំ បាលិលេយ្យកវនសណ្ឌេ. ឯកាទសមំ នាឡាយំ ព្រាហ្មណគាមេ. ទ្វាទសមំ វេរញ្ជាយំ. តេរសមំ ចាលិយបព្ពតេ. ចុទ្ទសមំ ជេតវនមហាវិហារេ. បញ្ចទសមំ កបិលវត្ថុមហានគរេ. សោឡសមំ អាឡវកំ ទមេត្វា ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ អមតបានំ បាយេត្វា អាឡវិយំ. សត្តរសមំ រាជគហេយេវ. អដ្ឋារសមំ ចាលិយបព្ពតេយេវ. តថា ឯកូនវីសតិមំ វីសតិមំ បន វស្សំ រាជគហេយេវ វសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ភគវា ហិ បឋមពោធិយំ វីសតិវស្សានិ អនិពទ្ធវាសោ ហុត្វា យត្ថ យត្ថ ផាសុកំ ហោតិ, តត្ថ តត្ថេវ គន្ត្វា វសី’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ បន សាវត្ថិំយេវ ឧបនិស្សាយ ជេតវនមហាវិហារេ ច បុព្ពារាមេ ច ធុវបរិភោគវសេន វសិ.

យទា បន សត្ថា ពុទ្ធោ ហុត្វា ពារាណសិយំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ បឋមំ វស្សំ វសិត្វា វុដ្ឋវស្សោ បវារេត្វា ឧរុវេលំ គន្ត្វា តត្ថ តយោ មាសេ វសន្តោ តេភាតិកជដិលេ ទមេត្វា ភិក្ខុសហស្សេហិ កតបរិវារោ ផុស្សមាសបុណ្ណមាយំ រាជគហំ គន្ត្វា ទ្វេ មាសេ តត្ថេវ វសិ, តទា ពារាណសិតោ និក្ខន្តស្ស បនស្ស បញ្ច មាសា ជាតា. សកលោ ហេមន្តោ អតិក្កន្តោ. ឧទាយិត្ថេរស្ស អាគតទិវសតោ សត្តដ្ឋទិវសា វីតិវត្តា. សោ បន ផគ្គុនីបុណ្ណមាសិយំ ចិន្តេសិ – ‘‘អតិក្កន្តោ ហេមន្តោ, វសន្តកាលោ អនុប្បត្តោ, សមយោ តថាគតស្ស កបិលបុរំ គន្តុ’’ន្តិ. សោ ឯវំ ចិន្តេត្វា កុលនគរគមនត្ថាយ សដ្ឋិមត្តាហិ គាថាហិ គមនវណ្ណំ វណ្ណេសិ. អថ សត្ថា ចស្ស វចនំ សុត្វា ញាតិសង្គហំ កាតុកាមោ ហុត្វា អង្គមគធវាសីនំ កុលបុត្តានំ ទសហិ សហស្សេហិ កបិលវត្ថុវាសីនំ ទសហិ សហស្សេហីតិ សព្ពេហេវ វីសតិយា ខីណាសវសហស្សេហិ បរិវុតោ រាជគហតោ និក្ខមិត្វា ទិវសេ ទិវសេ យោជនំ គច្ឆន្តោ រាជគហតោ សដ្ឋិយោជនំ កបិលវត្ថុបុរំ ទ្វីហិ មាសេហិ សម្បាបុណិត្វា តត្ថ ញាតីនំ វន្ទាបនត្ថំ យមកបាដិហារិយំ អកាសិ. តទាយំ ពុទ្ធវំសោ ទេសិតោ.

កស្ស វចនន្តិ? សាវកបច្ចេកពុទ្ធានំ អសាធារណំ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សេវ វចនំ.

កេនាភតោតិ? អាចរិយបរម្បរាយ អាភតោ. អយញ្ហិ សារិបុត្តត្ថេរោ ភទ្ទជី តិស្សោ កោសិយបុត្តោ សិគ្គវោ មោគ្គលិបុត្តោ សុទត្តោ ធម្មិកោ ទាសកោ សោណកោ រេវតោតិ ឯវមាទីហិ យាវ តតិយសង្គីតិកាលា អាភតោ, តតោ ឧទ្ធម្បិ តេសំយេវ សិស្សានុសិស្សេហីតិ ឯវំ តាវ អាចរិយបរម្បរាយ យាវជ្ជកាលា អាភតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឯត្តាវតា –

‘‘កេនាយំ ទេសិតោ កត្ថ, កស្សត្ថាយ ច ទេសិតោ;

កិមត្ថាយ កទា កស្ស, វចនំ កេន ចាភតោ’’តិ. –

អយំ គាថា វុត្តត្ថា ហោតិ.

និទានកថា

ពាហិរនិទានំ

ឯវំ អាភតស្ស បនស្ស ឥទានិ អត្ថវណ្ណនា ហោតិ, សា បនាយំ អត្ថវណ្ណនា យស្មា ទូរេនិទានំ អវិទូរេនិទានំ សន្តិកេនិទានន្តិ, ឥមានិ តីណិ និទានានិ ទស្សេត្វាវ វណ្ណិតា សុវណ្ណិតា នាម ហោតិ. យេ ច នំ សុណន្តិ, តេហិ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ វិញ្ញាតត្តា សុវិញ្ញាតាវ ហោតិ, តស្មា តានិ និទានានិ ទស្សេត្វាវ វណ្ណយិស្សាម.

តត្ថ អាទិតោ បដ្ឋាយ តាវ តេសំ និទានានំ បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. តត្រាយំ សង្ខេបតោ អត្ថទីបនា – ទីបង្ករទសពលស្ស បាទមូលេ កតាភិនីហារស្ស មហាសត្តស្ស យាវ វេស្សន្តរត្តភាវា ចវិត្វា តុសិតភវនេ និព្ពត្តិ, តាវ បវត្តា កថា ទូរេនិទានំ នាម. តុសិតភវនតោ ចវិត្វា យាវ ពោធិមណ្ឌេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បត្តិ, តាវ បវត្តា កថា អវិទូរេនិទានំ នាម. ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ ច, ‘‘រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ’’តិ ច, ‘‘វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយ’’ន្តិ ច ឯវំ មហាពោធិមណ្ឌេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បត្តិតោ យាវ បរិនិព្ពានមញ្ចា ឯតស្មិំ អន្តរេ ភគវា យត្ថ យត្ថ វិហាសិ, តំ តំ សន្តិកេនិទានំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា សង្ខេបេនេវ តិណ្ណំ ទូរាវិទូរសន្តិកេនិទានានំ វសេន ពាហិរនិទានវណ្ណនា សមត្តា ហោតីតិ.

អព្ភន្តរនិទានំ

១. រតនចង្កមនកណ្ឌវណ្ណនា

ឥទានិ បន –

១. ‘‘ព្រហ្មា ច លោកាធិបតី សហម្បតី, កតញ្ជលី អនធិវរំ អយាចថ;

សន្តីធ សត្តាប្បរជក្ខជាតិកា, ទេសេហិ ធម្មំ អនុកម្បិមំ បជ’’ន្តិ. –

អាទិនយប្បវត្តស្ស អព្ភន្តរនិទានស្ស អត្ថវណ្ណនា ហោតិ.

ឯត្ថ ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ’’តិអាទិសុត្តន្តេសុ វិយ – ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ និគ្រោធារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ពុទ្ធវំសំ អបុច្ឆី’’តិ ឯវមាទិនា នយេន និទានំ អវត្វា កស្មា ‘‘ព្រហ្មា ច លោកាធិបតី សហម្បតី, កតញ្ជលី អនធិវរំ អយាចថា’’តិអាទិនា នយេន និទានំ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – ភគវតោ សព្ពធម្មទេសនាការណភូតាយ ព្រហ្មុនោ ធម្មទេសនាយាចនាយ សន្ទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ.

‘‘កទាយំ ធម្មទេសនត្ថំ, អជ្ឈិដ្ឋោ ព្រហ្មុនា ជិនោ;

កទា កត្ថ ច កេនាយំ, គាថា ហិ សមុទីរិតា’’តិ.

វុច្ចតេ – ពុទ្ធភូតស្ស បន ភគវតោ អដ្ឋមេ សត្តាហេ សត្ថា ធម្មទេសនត្ថាយ ព្រហ្មុនា អជ្ឈិដ្ឋោ អាយាចិតោ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – មហាបុរិសោ កិរ កតាភិនីហារោ មហាភិនិក្ខមនទិវសេ វិវដបាកដពីភច្ឆសយនាសនចេដិកា នាដកិត្ថិយោ ទិស្វា អតីវ សំវិគ្គហទយោ បដេកទេសាវច្ឆន្នំ ឆន្នំ អាមន្តេត្វា – ‘‘អរិនរវរមន្ថកំ កណ្ឌកំ នាម តុរង្គវរមាហរា’’តិ កណ្ឌកំ អាហរាបេត្វា ឆន្នសហាយោ វរតុរង្គមារុយ្ហ នគរទ្វារេ អធិវត្ថាយ ទេវតាយ នគរទ្វារេ វិវដេ នគរតោ និក្ខមិត្វា តីណិ រជ្ជានិ តេន រត្តាវសេសេន អតិក្កមិត្វា អនោមសត្តោ អនោមាយ នាម នទិយា តីរេ ឋត្វា ឆន្នមេវមាហ – ‘‘ឆន្ន, ត្វំ មម ឥមានិ អញ្ញេហិ អសាធារណានិ អាភរណានិ កណ្ឌកញ្ច វរតុរង្គមាទាយ កបិលបុរំ គច្ឆាហី’’តិ ឆន្នំ វិស្សជ្ជេត្វា អសិតោរគនីលុប្បលសទិសេនាសិនា សកេសមកុដំ ឆិន្ទិត្វា អាកាសេ ឧក្ខិបិត្វា ទេវទត្តិយំ បត្តចីវរំ គហេត្វា សយមេវ បព្ពជិត្វា អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ អនិលពលសមុទ្ធុតតរង្គភង្គំ អសង្គំ គង្គំ នទិំ ឧត្តរិត្វា មណិគណរំសិជាលវិជ្ជោតិតរាជគហំ រាជគហំ នាម នគរំ បវិសិត្វា តត្ថ ឥស្សរិយមទមត្តំ ជនំ បរិហាសេន្តោ វិយ ច ឧទ្ធតវេសស្ស ជនស្ស លជ្ជមុប្បាទយមានោ វិយ ច វយកន្តីហិ នាគរជនហទយានិ អត្តនិ ពន្ធន្តោ វិយ ច ទ្វតិំសវរមហាបុរិសលក្ខណវិរាជិតាយ រូបសិរិយា សព្ពជននយនានិ វិលុម្បមានោ វិយ ច រូបីបាទសញ្ចរោ បុញ្ញសញ្ចយោ វិយ ច បព្ពតោ វិយ ច គមនេន និស្សង្គោ សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ យុគមត្តំ បេក្ខមានោ រាជគហំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា យាបនមត្តំ ភត្តំ គហេត្វា នគរតោ និក្ខមិត្វា បណ្ឌវបព្ពតបស្សេ ឆាយូទកសម្បន្នេ សុចិភូមិភាគេ បរមរមណីយេ បវិវិត្តេ ឱកាសេ និសីទិត្វា បដិសង្ខានពលេន មិស្សកភត្តំ បរិភុញ្ជិត្វា បណ្ឌវគិរានុសារេន ពិម្ពិសារេន មគធមហារាជេន មហាបុរិសស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា នាមគោត្តំ បុច្ឆិត្វា តេន បមុទិតហទយេន ‘‘មម រជ្ជភាគំ គណ្ហាហី’’តិ រជ្ជេន និមន្តិយមានោ – ‘‘អលំ, មហារាជ, ន មយ្ហំ រជ្ជេនត្ថោ អហំ រជ្ជំ បហាយ លោកហិតត្ថាយ បធានមនុយុញ្ជិត្វា លោកេ វិវដច្ឆទោ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមីតិ និក្ខន្តោ’’តិ វត្វា តេន ច ‘‘ពុទ្ធោ ហុត្វា សព្ពបឋមំ មម វិជិតំ ឱសរេយ្យាថា’’តិ វុត្តោ ‘សាធូ’តិ តស្ស បដិញ្ញំ ទត្វា អាឡារញ្ច ឧទកញ្ច ឧបសង្កមិត្វា តេសំ ធម្មទេសនាយ សារំ អវិន្ទន្តោ តតោ បក្កមិត្វា ឧរុវេលាយំ ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកំ ករោន្តោបិ អមតំ អធិគន្តុំ អសក្កោន្តោ ឱឡារិកាហារបដិសេវនេន សរីរំ សន្តប្បេសិ.

តទា បន ឧរុវេលាយំ សេនានិគមេ សេនានិគមកុដុម្ពិកស្ស ធីតា សុជាតា នាម ទារិកា វយប្បត្តា ឯកស្មិំ និគ្រោធរុក្ខេ បត្ថនមកាសិ – ‘‘សចាហំ សមជាតិកំ កុលឃរំ គន្ត្វា បឋមគព្ភេ បុត្តំ លភិស្សាមិ, ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ. តស្សា សា បត្ថនា សមិជ្ឈិ. សា វេសាខបុណ្ណមទិវសេ ‘‘អជ្ជ ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ បាតោវ បាយាសំ អនាយាសំ បរមមធុរំ សម្បដិបាទេសិ. ពោធិសត្តោបិ តទហេវ កតសរីរបដិជគ្គនោ ភិក្ខាចារកាលំ អាគមយមានោ បាតោវ គន្ត្វា តស្មិំ និគ្រោធរុក្ខមូលេ និសីទិ. អថ ខោ បុណ្ណា នាម ទាសី តស្សា ធាតី រុក្ខមូលសោធនត្ថាយ គតា ពោធិសត្តំ បាចីនលោកធាតុំ ឱលោកយមានំ និសិន្នំ សញ្ឈាប្បភានុរញ្ជិតវរកនកគិរិសិខរសទិសសរីរសោភំ តិមិរនិករនិធានករំ កមលវនវិកសនករំ ឃនវិវរមុបគតំ ទិវសករមិវ តរុវរមុបគតំ មុនិទិវសករមទ្ទស. សរីរតោ ចស្ស និក្ខន្តាហិ បភាហិ សកលញ្ច តំ រុក្ខំ សុវណ្ណវណ្ណំ ទិស្វា តស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘អជ្ជ អម្ហាកំ ទេវតា រុក្ខតោ ឱរុយ្ហ សហត្ថេនេវ ពលិំ បដិគ្គហេតុកាមា ហុត្វា និសិន្នា’’តិ. សា វេគេន គន្ត្វា សុជាតាយ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ.

តតោ សុជាតា សញ្ជាតសទ្ធា ហុត្វា សព្ពាលង្ការេន អលង្ករិត្វា សតសហស្សគ្ឃនិកំ សុវណ្ណបាតិំ បរមមធុរស្ស មធុបាយាសស្ស បូរេត្វា អបរាយ សុវណ្ណបាតិយា បិទហិត្វា សីសេនាទាយ និគ្រោធរុក្ខាភិមុខី អគមាសិ. សា គច្ឆន្តី ទូរតោវ តំ ពោធិសត្តំ រុក្ខទេវតមិវ សកលំ តំ រុក្ខំ សរីរប្បភាយ សុវណ្ណវណ្ណំ កត្វា បុញ្ញសញ្ចយមិវ រូបវន្តំ និសិន្នំ ទិស្វា បីតិសោមនស្សជាតា សុជាតា ‘‘រុក្ខទេវតា’’តិ សញ្ញាយ ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱនតោនតា គន្ត្វា សីសតោ តំ សុវណ្ណបាតិំ ឱតារេត្វា មហាសត្តស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា – ‘‘យថា មម មនោរថោ និប្ផន្នោ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ និប្ផជ្ជតូ’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

អថ ខោ ពោធិសត្តោបិ សុវណ្ណបាតិំ គហេត្វា នេរញ្ជរាយ នទិយា តីរំ គន្ត្វា សុប្បតិដ្ឋិតស្ស នាម តិត្ថស្ស តីរេ សុវណ្ណបាតិំ ឋបេត្វា ន្ហត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកូនបញ្ញាសបិណ្ឌេ ករោន្តោ តំ បាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា – ‘‘សចាហំ អជ្ជ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមិ, អយំ សុវណ្ណបាតិ បដិសោតំ គច្ឆតូ’’តិ ខិបិ. សា បាតិ បដិសោតំ គន្ត្វា កាឡស្ស នាម នាគរាជស្ស ភវនំ បវិសិត្វា តិណ្ណំ ពុទ្ធានំ ថាលកានិ ឧក្ខិបិត្វា តេសំ ហេដ្ឋា អដ្ឋាសិ.

មហាសត្តោ តត្ថេវ វនសណ្ឌេ ទិវាវិហារំ វីតិនាមេត្វា សាយន្ហសមយេ សោត្ថិយេន នាម តិណហារកេន មហាបុរិសស្ស អាការំ ញត្វា ទិន្នា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា ពោធិមណ្ឌមារុយ្ហ ទក្ខិណទិសាភាគេ អដ្ឋាសិ. សោ បន បទេសោ បទុមិនិបត្តេ ឧទកពិន្ទុ វិយ អកម្បិត្ថ. មហាបុរិសោ – ‘‘អយំ បទេសោ មម គុណំ ធារេតុំ អសមត្ថោ’’តិ បច្ឆិមទិសាភាគមគមាសិ. សោបិ តថេវ កម្បិត្ថ. បុន ឧត្តរទិសាភាគមគមាសិ. សោបិ តថេវ កម្បិត្ថ. បុន បុរត្ថិមទិសាភាគមគមាសិ. តត្ថ បល្លង្កប្បមាណដ្ឋានំ និច្ចលំ អហោសិ. មហាបុរិសោ – ‘‘ឥទំ ឋានំ កិលេសវិទ្ធំសនដ្ឋាន’’ន្តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា តានិ តិណានិ អគ្គេ គហេត្វា ចាលេសិ. តានិ តូលិកគ្គេន បរិច្ឆិន្នានិ វិយ អហេសុំ. ពោធិសត្តោ – ‘‘ពោធិំ អបត្វាវ ឥមំ បល្លង្កំ ន ភិន្ទិស្សាមី’’តិ ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋហិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ពោធិក្ខន្ធំ បិដ្ឋិតោ កត្វា បុរត្ថាភិមុខោ និសីទិ.

តង្ខណញ្ញេវ សព្ពលោកាភិហារោ មារោ ពាហុសហស្សំ មាបេត្វា ទិយឌ្ឍយោជនសតិកំ ហិមគិរិសិខរសទិសំ គិរិមេខលំ នាម អរិវរវារណំ វរវារណំ អភិរុយ្ហ នវយោជនិកេន ធនុអសិផរសុសរសត្តិសពលេនាតិពហលេន មារពលេន សម្បរិវុតោ សមន្តា បព្ពតោ វិយ អជ្ឈោត្ថរន្តោ មហាសបត្តំ វិយ មហាសត្តំ សមុបាគមិ. មហាបុរិសោ សូរិយេ ធរន្តេយេវ អតិតុមូលំ មារពលំ វិធមិត្វា វិកសិតជយសុមនកុសុមសទិសស្ស ចីវរស្ស ឧបរិ បតមានេហិ រត្តបវាលង្កុរសទិសរុចិរទស្សនេហិ ពោធិរុក្ខង្កុរេហិ បីតិយា វិយ បូជិយមានោ ឯវ បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ លភិត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុញាណំ វិសោធេត្វា បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ ឱតារេត្វា វដ្ដវិវដ្ដំ សម្មសន្តោ អរុណោទយេ ពុទ្ធោ ហុត្វា –

‘‘អនេកជាតិសំសារំ, សន្ធាវិស្សំ អនិព្ពិសំ;

គហការំ គវេសន្តោ, ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុនំ.

‘‘គហការក ទិដ្ឋោសិ, បុន គេហំ ន កាហសិ;

សព្ពា តេ ផាសុកា ភគ្គា, គហកូដំ វិសង្ខតំ;

វិសង្ខារគតំ ចិត្តំ, តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ. (ធ. ប. ១៥៣-១៥៤) –

ឥមំ ឧទានំ ឧទានេត្វា សត្តាហំ វិមុត្តិសុខបដិសេវនេន វីតិនាមេត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ទេវតានំ កង្ខំ ញត្វា តាសំ កង្ខាវិធមនត្ថំ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា តាសំ កង្ខំ វិធមិត្វា បល្លង្កតោ ឦសកំ បាចីននិស្សិតេ ឧត្តរទិសាភាគេ ឋត្វា – ‘‘ឥមស្មិំ វត មេ បល្លង្កេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិទ្ធ’’ន្តិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច បូរិតានំ បារមីនំ ផលាធិគមដ្ឋានំ បល្លង្កញ្ចេវ ពោធិរុក្ខញ្ច អនិមិសេហិ អក្ខីហិ ឱលោកយមានោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ ឋានំ អនិមិសចេតិយំ នាម ជាតំ.

អថ បល្លង្កស្ស ច ឋិតដ្ឋានស្ស ច អន្តរេ បុរត្ថិមបច្ឆិមតោ អាយតេ រតនចង្កមេ ចង្កមន្តោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ ឋានំ រតនចង្កមចេតិយំ នាម ជាតំ. តតោ បច្ឆិមទិសាភាគេ ទេវតា រតនឃរំ នាម មាបេសុំ, តត្ថ បល្លង្កេន និសីទិត្វា អភិធម្មបិដកំ វិសេសតោ ចេត្ថ អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានំ វិចិនន្តោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ. តំ ឋានំ រតនឃរចេតិយំ នាម ជាតំ. ឯវំ ពោធិសមីបេយេវ ចត្តារិ សត្តាហានិ វីតិនាមេត្វា បញ្ចមេ សត្តាហេ ពោធិរុក្ខមូលា យេន អជបាលនិគ្រោធោ តេនុបសង្កមិ; តត្ថាបិ ធម្មំ វិចិនន្តោយេវ វិមុត្តិសុខញ្ច បដិសំវេទេន្តោ អជបាលនិគ្រោធេ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ.

ឯវំ អបរំ សត្តាហំ មុចលិន្ទេ និសីទិ. តស្ស និសិន្នមត្តស្សេវ ភគវតោ សកលចក្កវាឡគព្ភំ បូរេន្តោ មហាអកាលមេឃោ ឧទបាទិ. តស្មិំ បន ឧប្បន្នេ មុចលិន្ទោ នាគរាជា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មហាមេឃោ សត្ថរិ មយ្ហំ ភវនំ បវិដ្ឋមត្តេ ឧប្បន្នោ វាសាគារមស្ស លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ សត្តរតនមយំ ទេវវិមានសទិសំ ទិព្ពវិមានំ និម្មិនិតុំ សមត្ថោបិ ឯវំ កតេ – ‘‘ន មយ្ហំ មហប្ផលំ ភវិស្សតិ, ទសពលស្ស កាយវេយ្យាវច្ចំ ករិស្សាមី’’តិ អតិមហន្តំ អត្តភាវំ កត្វា សត្ថារំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិ មហន្តំ ផណំ កត្វា អដ្ឋាសិ. អថ ភគវា បរិក្ខេបស្ស អន្តោវ មហតិ ឱកាសេ សព្ពរតនមយេ បច្ចគ្ឃបល្លង្កេ ឧបរិ វិនិគ្គលន្តវិវិធសុរភិកុសុមទាមវិតានេ វិវិធសុរភិគន្ធវាសិតេ គន្ធកុដិយំ វិហរន្តោ វិយ វិហាសិ. ឯវំ ភគវា តំ សត្តាហំ តត្ថ វីតិនាមេត្វា តតោ អបរំ សត្តាហំ រាជាយតនេ និសីទិ. តត្ថាបិ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទិយេវ. ឯត្តាវតា សត្តសត្តាហានិ បរិបុណ្ណានិ អហេសុំ. ឯត្ថន្តរេ ភគវា ឈានសុខេន ផលសុខេន ច វីតិនាមេសិ.

អថស្ស សត្តសត្តាហាតិក្កមេ – ‘‘មុខំ ធោវិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ. សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អគទហរីតកំ អាហរិត្វា អទាសិ. អថស្ស សក្កោ នាគលតាទន្តកដ្ឋញ្ច មុខធោវនឧទកញ្ច អទាសិ. តតោ ភគវា ទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា អនោតត្តទហោទកេន មុខំ ធោវិត្វា រាជាយតនមូលេ និសីទិ. តស្មិំ សមយេ ចតូហិ លោកបាលេហិ ឧបនីតេ បច្ចគ្ឃេ សេលមយេ បត្តេ តបុស្សភល្លិកានំ វាណិជានំ មន្ថញ្ច មធុបិណ្ឌិកញ្ច បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិត្វា បច្ចាគន្ត្វា អជបាលនិគ្រោធរុក្ខមូលេ និសីទិ. អថស្ស តត្ថ និសិន្នមត្តស្សេវ អត្តនា អធិគតស្ស ធម្មស្ស គម្ភីរភាវំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណោ – ‘‘អធិគតោ ខោ ម្យាយំ ធម្មោ គម្ភីរោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ អតក្កាវចរោ និបុណោ បណ្ឌិតវេទនីយោ’’តិ (ម. និ. ២.២៨១; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧) បរេសំ ធម្មំ អទេសេតុកាមតាការប្បត្តោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ.

អថ ព្រហ្មា សហម្បតិ ទសពលស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ – ‘‘នស្សតិ វត, ភោ, លោកោ, វិនស្សតិ វត, ភោ, លោកោ’’តិ (សំ. និ. ១.១៧២; ម. និ. ១.២៨២; មហាវ. ៨) វាចំ និច្ឆារេន្តោ ទសសហស្សចក្កវាឡព្រហ្មគណបរិវុតោ សក្កសុយាមសន្តុសិតបរនិម្មិតវសវត្តីហិ អនុគតោ អាគន្ត្វា ភគវតោ បុរតោ បាតុរហោសិ. សោ អត្តនោ បតិដ្ឋានត្ថាយ បថវិំ និម្មិនិត្វា ទក្ខិណំ ជាណុមណ្ឌលំ បថវិយំ និហន្ត្វា ជលជាមលាវិកលកមលមកុលសទិសំ ទសនខសមោធានសមុជ្ជលមញ្ជលិំ សិរស្មិំ កត្វា – ‘‘ទេសេតុ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្មំ, សន្តិ សត្តា អប្បរជក្ខជាតិកា, អស្សវនតា ធម្មស្ស បរិហាយន្តិ, ភវិស្សន្តិ ធម្មស្ស អញ្ញាតារោ’’តិ (សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៨) –

‘‘បាតុរហោសិ មគធេសុ បុព្ពេ, ធម្មោ អសុទ្ធោ សមលេហិ ចិន្តិតោ;

អបាបុរេតំ អមតស្ស ទ្វារំ, សុណន្តុ ធម្មំ វិមលេនានុពុទ្ធំ.

‘‘សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោ, យថាបិ បស្សេ ជនតំ សមន្តតោ;

តថូបមំ ធម្មមយំ សុមេធ, បាសាទមារុយ្ហ សមន្តចក្ខុ;

សោកាវតិណ្ណំ ជនតមបេតសោកោ, អវេក្ខស្សុ ជាតិជរាភិភូតំ.

‘‘ឧដ្ឋេហិ វីរ វិជិតសង្គាម, សត្ថវាហ អនណ វិចរ លោកេ;

ទេសស្សុ ភគវា ធម្មំ, អញ្ញាតារោ ភវិស្សន្តី’’តិ. (ម. និ. ១.២៨២; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៨) –

‘‘ននុ តុម្ហេហិ ‘ពុទ្ធោ ពោធេយ្យំ តិណ្ណោ តារេយ្យំ មុត្តោ មោចេយ្យ’’’ន្តិ –

‘‘កិំ មេ អញ្ញាតវេសេន, ធម្មំ សច្ឆិកតេនិធ;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, តារយិស្សំ សទេវក’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៥) –

បត្ថនំ កត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុភាវំ បត្តោតិ ច, ‘‘តុម្ហេហិ ធម្មេ អទេសិយមានេ កោ ហិ នាម អញ្ញោ ធម្មំ ទេសេស្សតិ, កិមញ្ញំ លោកស្ស សរណំ តាណំ លេណំ បរាយន’’ន្តិ ច ឯវមាទីហិ អនេកេហិ នយេហិ ភគវន្តំ ធម្មទេសនត្ថំ អយាចិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ពុទ្ធភូតស្ស បន ភគវតោ អដ្ឋមេ សត្តាហេ សត្ថា ធម្មទេសនត្ថាយ ព្រហ្មុនា អាយាចិតោ’’តិ.

ឥទានិ ‘‘កទា កត្ថ ច កេនាយំ, គាថា ហិ សមុទីរិតា’’តិ ឥមេសំ បញ្ហានំ វិស្សជ្ជនាយ ឱកាសោ អនុប្បត្តោ. តត្ថ កទា វុត្តាតិ? បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តា. បឋមមហាសង្គីតិ នាមេសា សង្គីតិក្ខន្ធេ (ចូឡវ. ៤៣៧) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. កត្ថ កេន វុត្តាតិ? ភគវតិ កិរ បរិនិព្ពុតេ រាជគហនគរេ វេភារបព្ពតបស្សេ សត្តបណ្ណិគុហាទ្វារេ វិជិតសព្ពសត្តុនា អជាតសត្តុនា មគធមហារាជេន ធម្មសង្គាយនត្ថំ ការិតេ បរិបុណ្ណចន្ទមណ្ឌលសង្កាសេ ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌេ មណ្ឌបេ ធម្មាសនគតេនាយស្មតា អានន្ទត្ថេរេន ‘‘ព្រហ្មា ច លោកាធិបតី’’តិ អយំ គាថា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ គាថាសម្ពន្ធោ.

ឯត្តាវតា –

‘‘កទាយំ ធម្មទេសនត្ថំ, អជ្ឈិដ្ឋោ ព្រហ្មុនា ជិនោ;

កទា កត្ថ ច កេនាយំ, គាថា ហិ សមុទីរិតា’’តិ. –

អយម្បិ គាថា វុត្តត្ថា ហោតិ. ឯវំ ឥមិនា សម្ពន្ធេន វុត្តាយ បនស្សា អនុត្តានបទវណ្ណនំ ករិស្សាម.

តត្ថ ព្រហ្មាតិ ព្រូហិតោ តេហិ តេហិ គុណវិសេសេហីតិ ព្រហ្មា. អយំ បន ព្រហ្ម-សទ្ទោ មហាព្រហ្មព្រាហ្មណតថាគតមាតាបិតុសេដ្ឋាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហិ ‘‘ទ្វិសហស្សោ ព្រហ្មា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៦៦) មហាព្រហ្មាតិ អធិប្បេតោ.

‘‘តមោនុទោ ពុទ្ធោ សមន្តចក្ខុ, លោកន្តគូ សព្ពភវាតិវត្តោ;

អនាសវោ សព្ពទុក្ខប្បហីនោ, សច្ចវ្ហយោ ព្រហ្មេ ឧបាសិតោ មេ’’តិ. (សុ. និ. ១១៣៩) –

ឯត្ថ ព្រាហ្មណោ. ‘‘ព្រហ្មាតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ ឯត្ថ តថាគតោ. ‘‘ព្រហ្មាតិ មាតាបិតរោ បុព្ពាចរិយាតិ វុច្ចរេ’’តិ (អ. និ. ៣.៣១; ៤.៦៣; ឥតិវុ. ១០៦; ជា. ២.២០.១៨១) ឯត្ថ មាតាបិតរោ. ‘‘ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតី’’តិ (ម. និ. ១.១៤៨; សំ. និ. ២.២១; អ. និ. ៤.៨; ៥.១១; បដិ. ម. ២.៤៤) ឯត្ថ សេដ្ឋោ អធិប្បេតោ. ឥធ បន បឋមជ្ឈានំ បណីតំ ភាវេត្វា បឋមជ្ឈានភូមិយំ និព្ពត្តោ កប្បាយុកោ មហាព្រហ្មា អធិប្បេតោ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៣). ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, ព្រហ្មា ច អញ្ញេ ច ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ ព្រហ្មានោ ចាតិ អត្ថោ, បទបូរណមត្តោ វា. លោកាធិបតីតិ ឯត្ថ លោកោតិ សង្ខារលោកោ សត្តលោកោ ឱកាសលោកោតិ តយោ លោកា. តេសុ ឥធ សត្តលោកោ អធិប្បេតោ. តស្ស ឥស្សរោ អធិបតីតិ លោកាធិបតិ, លោកេកទេសស្សាបិ អធិបតិ លោកាធិបតីតិ វុច្ចតិ ទេវាធិបតិ នរាធិបតិ វិយ.

សហម្បតីតិ សោ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ សហកោ នាម ថេរោ បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ ជីវិតបរិយោសានេ បឋមជ្ឈានភូមិយំ កប្បាយុកមហាព្រហ្មា ហុត្វា និព្ពត្តោ, តត្រ បន នំ ‘‘សហម្បតិ ព្រហ្មា’’តិ សញ្ជានន្តិ. ‘‘សហកបតី’’តិ វត្តព្ពេ អនុស្សរាគមំ កត្វា រុឡ្ហីវសេន ‘‘សហម្បតី’’តិ វទន្តិ. កតញ្ជលីតិ កតញ្ជលិកោ, អញ្ជលិបុដំ សិរសិ កត្វាតិ អត្ថោ. អនធិវរន្តិ អច្ចន្តវរោ អធិវរោ នាស្ស អត្ថីតិ អនធិវរោ, ន តតោ អធិកោ វរោ អត្ថីតិ វា អនធិវរោ, អនុត្តរោតិ អត្ថោ, តំ អនធិវរំ. អយាចថាតិ អយាចិត្ថ អជ្ឈេសិ.

ឥទានិ យស្សត្ថាយ សោ ភគវន្តំ អយាចិ, តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សន្តីធ សត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សន្តីតិ សំវិជ្ជន្តិ ឧបលព្ភន្តិ, ពុទ្ធចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆន្តា អត្ថីតិ អត្ថោ. ឥធាតិ អយំ ទេសាបទេសេ និបាតោ. ស្វាយំ កត្ថចិ សាសនំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ, ឥធ តតិយោ សមណោ, ឥធ ចតុត្ថោ សមណោ, សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩; ទី. និ. ២.២១៤; អ. និ. ៤.២៤១). កត្ថចិ ឱកាសំ, យថាហ –

‘‘ឥធេវ តិដ្ឋមានស្ស, ទេវភូតស្ស មេ សតោ;

បុនរាយុ ច មេ លទ្ធោ, ឯវំ ជានាហិ មារិសា’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៦៩) –

កត្ថចិ បទបូរណមត្តមេវ ហោតិ. យថាហ – ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ភុត្តាវី អស្សំ បវារិតោ’’តិ (ម. និ. ១.៣០). កត្ថចិ លោកំ ឧបាទាយ, យថាហ – ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយា’’តិ (អ. និ. ១.១៧០). ឥធាបិ លោកមេវ ឧបាទាយ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តស្មា ឥមស្មិំ សត្តលោកេតិ អត្ថោ. សត្តាតិ រូបាទីសុ ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគេន សត្តា វិសត្តា អាសត្តា លគ្គា លគិតាតិ សត្តា, សត្តាតិ បាណិនោ វុច្ចន្តិ. រុឡ្ហីសទ្ទេន បន វីតរាគេសុបិ អយំ វោហារោ វត្តតិយេវ.

អប្បរជក្ខជាតិកាតិ បញ្ញាមយេ អក្ខិម្ហិ អប្បំ បរិត្តំ រាគទោសមោហរជំ ឯតេសំ ឯវំសភាវា ច តេតិ អប្បរជក្ខជាតិកា, អប្បំ រាគាទិរជមេវ វា យេសំ តេ អប្បរជក្ខា, តេ អប្បរជក្ខសភាវា អប្បរជក្ខជាតិកាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេសំ អប្បរជក្ខជាតិកានំ. ‘‘សត្តាន’’ន្តិ វិភត្តិវិបរិណាមំ កត្វា – ‘‘ទេសេហិ ធម្ម’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធំ កត្វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ទេសេហីតិ អាយាចនវចនមេតំ, ទេសេហិ កថេហិ ឧបទិសាតិ អត្ថោ. ធម្មន្តិ ឯត្ថ អយំ ធម្ម-សទ្ទោ បរិយត្តិសមាធិបញ្ញាបកតិសភាវសុញ្ញតាបុញ្ញអាបត្តិញេយ្យចតុសច្ចធម្មាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហិ – ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ…បេ… វេទល្ល’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៣៩; អ. និ. ៤.១០២) បរិយត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ សមាធិម្ហិ.

‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា, វានរិន្ទ យថា តវ;

សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ទិដ្ឋំ សោ អតិវត្តតី’’តិ. –

អាទីសុ (ជា. ១.២.១៤៧) បញ្ញាយ. ‘‘ជាតិធម្មា ជរាធម្មា, អថោ មរណធម្មិនោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៣៩) បកតិយំ. ‘‘កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា, អព្យាកតា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា) សភាវេ. ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ ខន្ធា ហោន្តី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១២១) សុញ្ញតាយំ. ‘‘ធម្មោ សុចិណ្ណោ សុខមាវហាតី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ១៨៤; ថេរគា. ៣០៣; ជា. ១.១០.១០២; ១.១៥.៣៨៥) បុញ្ញេ. ‘‘ទ្វេ អនិយតា ធម្មា’’តិអាទីសុ អាបត្តិយំ. ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តី’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥) ញេយ្យេ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ វិទិតធម្មោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៩៩; មហាវ. ២៧, ៥៧) ចតុសច្ចធម្មេ. ឥធាបិ ចតុសច្ចធម្មេ ទដ្ឋព្ពោ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.សុត្តនិក្ខេបវណ្ណនា; ធ. ស. អដ្ឋ. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌ ១). អនុកម្បាតិ អនុកម្បំ អនុទ្ទយំ ករោហិ. ឥមន្តិ បជំ និទ្ទិសន្តោ អាហ. បជន្តិ បជាតត្តា បជា, តំ បជំ, សត្តនិកាយំ សំសារទុក្ខតោ មោចេហីតិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន –

‘‘ភគវាតិ លោកាធិបតី នរុត្តមោ,

កតញ្ជលី ព្រហ្មគណេហិ យាចិតោ’’តិ. –

បឋន្តិ. ឯត្តាវតា សព្ពសោ អយំ គាថា វុត្តត្ថា ហោតិ.

អថ ភគវតោ តំ ព្រហ្មុនោ សហម្បតិស្ស អាយាចនវចនំ សុត្វា អបរិមិតសមយសមុទិតករុណាពលស្ស ទសពលស្ស បរហិតករណនិបុណមតិចារស្ស សព្ពសត្តេសុ ឱកាសករណមត្តេន មហាករុណា ឧទបាទិ. តំ បន ភគវតោ ករុណុប្បត្តិំ ទស្សេន្តេហិ សង្គីតិកាលេ សង្គីតិការកេហិ –

២. ‘‘សម្បន្នវិជ្ជាចរណស្ស តាទិនោ, ជុតិន្ធរស្សន្តិមទេហធារិនោ;

តថាគតស្សប្បដិបុគ្គលស្ស, ឧប្បជ្ជិ ការុញ្ញតា សព្ពសត្តេ’’តិ. –

អយំ គាថា ឋបិតា.

តត្ថ សម្បន្នវិជ្ជាចរណស្សាតិ សម្បន្នំ នាម តិវិធំ បរិបុណ្ណសមង្គិមធុរវសេន. តត្ថ –

‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារំ, សុវា ភុញ្ជន្តិ កោសិយ;

បដិវេទេមិ តេ ព្រហ្មេ, ន នំ វារេតុមុស្សហេ’’តិ. (ជា. ១.១៤.១) –

ឥទំ បរិបុណ្ណសម្បន្នំ នាម. ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) ឥទំ សមង្គិសម្បន្នំ នាម. ‘‘ឥមិស្សា, ភន្តេ, មហាបថវិយា ហេដ្ឋិមតលំ សម្បន្នំ, សេយ្យថាបិ ខុទ្ទមធុំ អនីលកំ, ឯវមស្សាទ’’ន្តិ (បារា. ១៨) ឥទំ មធុរសម្បន្នំ នាម. ឥធ បរិបុណ្ណសម្បន្នម្បិ សមង្គិសម្បន្នម្បិ យុជ្ជតិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៦៤). វិជ្ជាតិ បដិបក្ខធម្មេ វិជ្ឈនដ្ឋេន វិទិតករណដ្ឋេន វិន្ទិតព្ពដ្ឋេន ច វិជ្ជា. តា បន តិស្សោបិ វិជ្ជា អដ្ឋបិ វិជ្ជា. តិស្សោ វិជ្ជា ភយភេរវសុត្តេ (ម. និ. ១.៥០ អាទយោ) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពា, អដ្ឋ អម្ពដ្ឋសុត្តេ (ទី. និ. ១.២៧៨ អាទយោ). តត្រ ហិ វិបស្សនាញាណេន មនោមយិទ្ធិយា ច សហ ឆ អភិញ្ញា បរិគ្គហេត្វា អដ្ឋ វិជ្ជា វុត្តា. ចរណន្តិ សីលសំវរោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា ភោជនេ មត្តញ្ញុតា ជាគរិយានុយោគោ សទ្ធា ហិរី ឱត្តប្បំ ពាហុសច្ចំ អារទ្ធវីរិយតា ឧបដ្ឋិតស្សតិតា បញ្ញាសម្បន្នតា ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានីតិ ឥមេ បន្នរស ធម្មា វេទិតព្ពា. ឥមេយេវ ហិ បន្នរស ធម្មា យស្មា ឯតេហិ ចរតិ អរិយសាវកោ គច្ឆតិ អមតំ ទិសំ, តស្មា ‘‘ចរណ’’ន្តិ វុត្តា. យថាហ – ‘‘ឥធ, មហានាម, អរិយសាវកោ សីលវា ហោតី’’តិ (ម. និ. ២.២៤) សព្ពំ មជ្ឈិមបណ្ណាសកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. វិជ្ជា ច ចរណញ្ច វិជ្ជាចរណានិ, សម្បន្នានិ បរិបុណ្ណានិ វិជ្ជាចរណានិ យស្ស សោយំ សម្បន្នវិជ្ជាចរណោ, វិជ្ជាចរណេហិ សម្បន្នោ សមង្គីភូតោ, សមន្នាគតោតិ វា សម្បន្នវិជ្ជាចរណោ. ឧភយថាបិ អត្ថោ យុជ្ជតេវ, តស្ស សម្បន្នវិជ្ជាចរណស្ស (បារា. អដ្ឋ. ១.១ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា).

តាទិនោតិ ‘‘ឥដ្ឋេបិ តាទី អនិដ្ឋេបិ តាទី’’តិអាទិនា នយេន មហានិទ្ទេសេ (មហានិ. ៣៨, ១៩២) អាគតតាទិលក្ខណេន តាទិនោ, ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីសុ អវិការស្ស តាទិសស្សាតិ អត្ថោ. ជុតិន្ធរស្សាតិ ជុតិមតោ, យុគន្ធរេ សរទសមយេ សមុទិតទិវសករាតិរេកតរសស្សិរិកសរីរជុតិវិសរធរស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតធរស្សា’’តិ វា វត្តុំ វដ្ដតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចត្តារោ លោកេ បជ្ជោតា, បញ្ចមេត្ថ ន វិជ្ជតិ;

ទិវា តបតិ អាទិច្ចោ, រត្តិមាភាតិ ចន្ទិមា.

‘‘អថ អគ្គិ ទិវារត្តិំ, តត្ថ តត្ថ បភាសតិ;

សម្ពុទ្ធោ តបតំ សេដ្ឋោ, ឯសា អាភា អនុត្តរា’’តិ. (សំ. និ. ១.២៦, ៨៥);

តស្មា ឧភយថាបិ សរីរបញ្ញាជុតិវិសរធរស្សាតិ អត្ថោ. អន្តិមទេហធារិនោតិ សព្ពបច្ឆិមសរីរធារិនោ, អបុនព្ភវស្សាតិ អត្ថោ.

តថាគតស្សាតិ ឯត្ថ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា ‘‘តថាគតោ’’តិ វុច្ចតិ. កតមេហិ អដ្ឋហិ? តថា អាគតោតិ តថាគតោ, តថា គតោតិ តថាគតោ, តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ, តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ, តថទស្សិតាយ តថាគតោ, តថវាទិតាយ តថាគតោ, តថាការិតាយ តថាគតោ, អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោតិ.

កថំ ភគវា តថា អាគតោតិ តថាគតោ? យថា យេន អភិនីហារេន ទានបារមិំ បូរេត្វា សីលនេក្ខម្មបញ្ញាវីរិយខន្តិសច្ចអធិដ្ឋានមេត្តុបេក្ខាបារមិំ បូរេត្វា ឥមា ទស បារមិយោ ទស ឧបបារមិយោ ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមត្តិំស បារមិយោ បូរេត្វា អង្គបរិច្ចាគំ ជីវិតបរិច្ចាគំ ធនរជ្ជបុត្តទារបរិច្ចាគន្តិ ឥមេ បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជិត្វា យថា វិបស្សិអាទយោ សម្មាសម្ពុទ្ធា អាគតា, តថា អម្ហាកម្បិ ភគវា អាគតោតិ តថាគតោ. យថាហ –

‘‘យថេវ លោកម្ហិ វិបស្សិអាទយោ, សព្ពញ្ញុភាវំ មុនយោ ឥធាគតា;

តថា អយំ សក្យមុនីបិ អាគតោ, តថាគតោ វុច្ចតិ តេន ចក្ខុមា’’តិ.

កថំ តថា គតោតិ តថាគតោ? យថា សម្បតិជាតា វិបស្សិអាទយោ សមេហិ បាទេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ ឧត្តរាភិមុខា សត្តបទវីតិហារេន គតា, តថា អម្ហាកម្បិ ភគវា គតោតិ តថាគតោ. យថាហ –

‘‘មុហុត្តជាតោវ គវម្បតី យថា, សមេហិ បាទេហិ ផុសី វសុន្ធរំ;

សោ វិក្កមី សត្តបទានិ គោតមោ, សេតញ្ច ឆត្តំ អនុធារយុំ មរូ.

‘‘គន្ត្វាន សោ សត្តបទានិ គោតមោ, ទិសា វិលោកេសិ សមា សមន្តតោ;

អដ្ឋង្គុបេតំ គិរមព្ភុទីរយី, សីហោ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោ’’តិ.

កថំ តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ? សព្ពេសំ រូបារូបធម្មានំ សលក្ខណំ សាមញ្ញលក្ខណញ្ច តថំ អវិតថំ ញាណគតិយា អាគតោ អវិរជ្ឈិត្វា បត្តោ អនុពុទ្ធោតិ តថាគតោ.

‘‘សព្ពេសំ បន ធម្មានំ, សកសាមញ្ញលក្ខណំ;

តថមេវាគតោ យស្មា, តស្មា សត្ថា តថាគតោ’’តិ.

កថំ តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ? តថធម្មា នាម ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ – ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០) វិត្ថារោ. តានិ ច ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មា តថានំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា ‘‘តថាគតោ’’តិ វុច្ចតិ. អភិសម្ពុទ្ធត្ថោ ហិ ឯត្ថ គតសទ្ទោ.

‘‘តថនាមានិ សច្ចានិ, អភិសម្ពុជ្ឈិ នាយកោ;

តស្មា តថានំ សច្ចានំ, សម្ពុទ្ធត្តា តថាគតោ’’.

កថំ តថទស្សិតាយ តថាគតោ? ភគវា ហិ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ចក្ខុសោតឃាណជិវ្ហាកាយមនោទ្វារេសុ អាបាថំ អាគច្ឆន្តំ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពធម្មារម្មណំ តថាគតោ សព្ពាការតោ ជានាតិ បស្សតីតិ, ឯវំ តថទស្សិតាយ តថាគតោ. អថ វា យំ លោកេ តថំ, តំ លោកស្ស តថេវ ទស្សេតិ. តតោបិ ភគវា តថាគតោ. ឯត្ថ តថទស្សិអត្ថេ ‘‘តថាគតោ’’តិ បទសម្ភវោ វេទិតព្ពោ.

‘‘តថាការេន យោ ធម្មេ, ជានាតិ អនុបស្សតិ;

តថទស្សីតិ សម្ពុទ្ធោ, តស្មា វុត្តោ តថាគតោ’’.

កថំ តថវាទិតាយ តថាគតោ? យញ្ច អភិសម្ពោធិយា បរិនិព្ពានស្ស ច អន្តរេ បញ្ចចត្តាលីសវស្សបរិមាណកាលេ សុត្តាទិនវង្គសង្គហិតំ ភាសិតំ លបិតំ តថាគតេន, សព្ពំ តំ ឯកតុលាយ តុលិតំ វិយ តថមេវ អវិតថមេវ ហោតិ. តេនេវាហ –

‘‘យញ្ច, ចុន្ទ, រត្តិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ, យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ភាសតិ លបតិ និទ្ទិសតិ, សព្ពំ តំ តថេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ.

ឯត្ថ បន គទអត្ថោ ហិ គតសទ្ទោ. ឯវំ តថវាទិតាយ តថាគតោ. អាគទនំ អាគទោ, វចនន្តិ អត្ថោ. តថោ អវិបរីតោ អាគទោ អស្សាតិ តថាគតោ. ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា វុត្តោ.

‘‘តថាវាទី ជិនោ យស្មា, តថធម្មប្បកាសកោ;

តថាមាគទនញ្ចស្ស, តស្មា ពុទ្ធោ តថាគតោ’’.

កថំ តថាការិតាយ តថាគតោ? ភគវា ហិ យំ យំ វាចំ អភាសិ, តំ តំ ឯវ កាយេន ករោតិ, វាចាយ កាយោ អនុលោមេតិ, កាយស្សបិ វាចា. តេនេវាហ –

‘‘យថា វាទី, ភិក្ខវេ, តថាគតោ តថា ការី, យថា ការី តថា វាទី…បេ… តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣; ចូឡនិ. បោសាលមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៣).

យថា ច វាចា គតា, កាយោបិ តថា គតោ, យថា កាយោ គតោ, វាចាបិ តថា គតា. ឯវំ តថាការិតាយ តថាគតោ.

‘‘យថា វាចា គតា តស្ស, តថា កាយោ គតោ យតោ;