៥៦. យសវគ្គោ

១. យសត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ឆប្បញ្ញាសមេ វគ្គេ បឋមាបទានេ មហាសមុទ្ទំ ឱគ្គយ្ហាតិអាទិកំ អាយស្មតោ យសត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ មហានុភាវោ នាគរាជា ហុត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ អត្តនោ ភវនំ នេត្វា មហាទានំ បវត្តេសិ, ភគវន្តំ មហគ្ឃេន តិចីវរេន អច្ឆាទេសិ, ឯកេកញ្ច ភិក្ខុំ មហគ្ឃេនេវ បច្ចេកទុស្សយុគេន សព្ពេន ច សមណបរិក្ខារេន. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ សេដ្ឋិបុត្តោ ហុត្វា មហាពោធិមណ្ឌលំ សត្តហិ រតនេហិ បូជេសិ. កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ អកាសិ. ឯវំ សោ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ពារាណសិយំ មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ហុត្វា សុជាតាយ ភគវតោ ខីរបាយាសំ ទិន្នាយ សេដ្ឋិធីតាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ, យសោ នាម នាមេន បរមសុខុមាលោ. តស្ស តយោ បាសាទា ហោន្តិ – ឯកោ ហេមន្តិកោ, ឯកោ គិម្ហិកោ, ឯកោ វស្សិកោតិ. សោ វស្សិកេ បាសាទេ វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ និប្បុរិសេហិ តូរិយេហិ បរិចារយមានោ វសតិ, ហេដ្ឋាបាសាទំ ន ឱតរតិ. ហេមន្តិកេ បាសាទេ ចត្តារោ មាសេ សុផុសិតវាតបានកវាដេ តត្ថេវ បដិវសតិ. គិម្ហិកេ បាសាទេ ពហុកវាដវាតបានជាលាហិ សម្បន្នេ តត្ថេវ វសតិ. ហត្ថបាទានំ សុខុមាលតាយ ភូមិយំ និសជ្ជាទិកិច្ចំ នត្ថិ. សិម្ពលិតុលាទិបុណ្ណសភាវេ អត្ថរិត្វា តត្ថ ឧបធានានិ កិច្ចានិ ករោតិ. ឯវំ ទេវលោកេ ទេវកុមារោ វិយ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតស្ស សមង្គីភូតស្ស បរិចារយមានស្ស បដិកច្ចេវ និទ្ទា ឱក្កមិ, បរិជនស្សាបិ និទ្ទា ឱក្កមិ, សព្ពរត្តិយោ ច តេលបទីបោ ឈាយតិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ បដិកច្ចេវ បពុជ្ឈិត្វា អទ្ទស សកំ បរិជនំ សុបន្តំ អញ្ញិស្សា កច្ឆេ វីណំ, អញ្ញិស្សា កណ្ឋេ មុទិង្គំ, អញ្ញិស្សា កច្ឆេ អាឡម្ពរំ, អញ្ញំ វិកេសិកំ, វិក្ខេឡិកំ, អញ្ញា វិប្បលបន្តិយោ ហត្ថបត្តំ សុសានំ មញ្ញេ, ទិស្វានស្ស អាទីនវោ បាតុរហោសិ, និព្ពិទាយ ចិត្តំ សណ្ឋាសិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘ឧបទ្ទុតំ វត ភោ, ឧបស្សដ្ឋំ វត ភោ’’តិ.

អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ សុវណ្ណបាទុកាយោ អារោហិត្វា យេន និវេសនទ្វារំ តេនុបសង្កមិ, អមនុស្សា ទ្វារំ វិវរិំសុ – ‘‘មា យសស្ស កុលបុត្តស្ស កោចិ អន្តរាយមកាសិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ យេន នគរទ្វារំ តេនុបសង្កមិ, អមនុស្សា ទ្វារំ វិវរិំសុ – ‘‘មា យសស្ស កុលបុត្តស្ស កោចិ អន្តរាយមកាសិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជ្ជាយា’’តិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ យេន ឥសិបតនំ មិគទាយោ តេនុបសង្កមិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភគវា រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ អជ្ឈោកាសេ ចង្កមតិ, អទ្ទសា ខោ ភគវា យសំ កុលបុត្តំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន ចង្កមា ឱរោហិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ ភគវតោ អវិទូរេ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘ឧបទ្ទុតំ វត ភោ, ឧបស្សដ្ឋំ វត ភោ’’តិ. អថ ខោ ភគវា យសំ កុលបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ ខោ, យស, អនុបទ្ទុតំ, ឥទំ អនុបស្សដ្ឋំ, ឯហិ, យស, និសីទ, ធម្មំ តេ ទេសេស្សាមី’’តិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ, ‘‘ឥទំ កិរ អនុបទ្ទុតំ, ឥទំ អនុបស្សដ្ឋ’’ន្តិ ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ សុវណ្ណបាទុកាហិ ឱរោហិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នស្ស ខោ យសស្ស កុលបុត្តស្ស ភគវា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ, សេយ្យថិទំ, ទានកថំ សីលកថំ សគ្គកថំ កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ. យទា ភគវា អញ្ញាសិ យសំ កុលបុត្តំ កល្លចិត្តំ មុទុចិត្តំ វិនីវរណចិត្តំ ឧទគ្គចិត្តំ បសន្នចិត្តំ, អថ យា ពុទ្ធានំ សាមុក្កំសិកា ធម្មទេសនា, តំ បកាសេសិ ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គំ. សេយ្យថាបិ នាម សុទ្ធំ វត្ថំ អបគតកាឡកំ សម្មទេវ រជនំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ, ឯវមេវ យសស្ស កុលបុត្តស្ស តស្មិំយេវ អាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទិ – ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ.

អថ ខោ យសស្ស កុលបុត្តស្ស មាតា បាសាទំ អភិរុហិត្វា យសំ កុលបុត្តំ អបស្សន្តី យេន សេដ្ឋិ គហបតិ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សេដ្ឋិំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘បុត្តោ តេ គហបតិ យសោ ន ទិស្សតី’’តិ. អថ ខោ, សេដ្ឋិ គហបតិ, ចតុទ្ទិសា អស្សទូតេ ឧយ្យោជេត្វា សាមំយេវ យេន ឥសិបតនំ មិគទាយោ តេនុបសង្កមិ. អទ្ទសា ខោ, សេដ្ឋិ គហបតិ, សុវណ្ណបាទុកានំ និក្ខេបំ, ទិស្វាន តំយេវ អនុគមាសិ. អទ្ទសា ខោ ភគវា សេដ្ឋិំ គហបតិំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ, ទិស្វាន ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘យំនូនាហំ តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរេយ្យំ, យថា សេដ្ឋិ គហបតិ ឥធ និសិន្នោ ឥធ និសិន្នំ យសំ កុលបុត្តំ ន បស្សេយ្យា’’តិ. អថ ខោ ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរេសិ. អថ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អបិ, ភន្តេ, ភគវា យសំ កុលបុត្តំ បស្សេយ្យា’’តិ. តេន ហិ គហបតិ និសីទ, អប្បេវ នាម ឥធ និសិន្នោ ឥធ និសិន្នំ យសំ កុលបុត្តំ បស្សេយ្យាសីតិ. អថ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ ‘‘ឥធេវ កិរាហំ និសិន្នោ ឥធ និសិន្នំ យសំ កុលបុត្តំ បស្សិស្សាមី’’តិ ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, ឯកមន្តំ និសិន្នស្ស ខោ សេដ្ឋិស្ស គហបតិស្ស ភគវា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ…បេ… អបរប្បច្ចយោ អត្ថុ សាសនេ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ ភន្តេ, អភិក្កន្តំ ភន្តេ, សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ ‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’តិ, ឯវមេវំ ភគវតា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច, ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. សោវ លោកេ បឋមំ ឧបាសកោ អហោសិ តេវាចិកោ.

អថ ខោ យសស្ស កុលបុត្តស្ស បិតុនោ ធម្មេ ទេសិយមានេ យថាទិដ្ឋំ យថាវិទិតំ ភូមិំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនុបាទាយ អាយវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘យសស្ស ខោ កុលបុត្តស្ស បិតុនោ ធម្មេ ទេសិយមានេ យថាទិដ្ឋំ យថាវិទិតំ ភូមិំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្តំ, អភព្ពោ ខោ យសោ កុលបុត្តោ ហីនាយាវត្តិត្វា កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ, សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិកភូតោ, យំនូនាហំ តំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ បដិប្បស្សម្ភេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា តំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ បដិប្បស្សម្ភេសិ. អទ្ទសា ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ យសំ កុលបុត្តំ និសិន្នំ, ទិស្វាន យសំ កុលបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘មាតា តេ តាត, យស, បរិទេវសោកសមាបន្នា, ទេហិ មាតុយា ជីវិត’’ន្តិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ ភគវន្តំ ឧល្លោកេសិ. អថ ខោ ភគវា សេដ្ឋិំ គហបតិំ ឯតទវោច – ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, យស្ស សេក្ខេន ញាណេន សេក្ខេន ទស្សនេន ធម្មោ ទិដ្ឋោ វិទិតោ សេយ្យថាបិ តយា, តស្ស យថាទិដ្ឋំ យថាវិទិតំ ភូមិំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្តំ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ, គហបតិ, ហីនាយាវត្តិត្វា កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិកភូតោ’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘យសស្ស ខោ, គហបតិ, កុលបុត្តស្ស សេក្ខេន ញាណេន សេក្ខេន ទស្សនេន ធម្មោ ទិដ្ឋោ វិទិតោ សេយ្យថាបិ តយា, តស្ស យថាទិដ្ឋំ យថាវិទិតំ ភូមិំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្តំ, អភព្ពោ ខោ, គហបតិ, យសោ កុលបុត្តោ ហីនាយាវត្តិត្វា កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិកភូតោ’’តិ. ‘‘លាភា, ភន្តេ, យសស្ស កុលបុត្តស្ស, សុលទ្ធំ, ភន្តេ, យសស្ស កុលបុត្តស្ស, យថា យសស្ស កុលបុត្តស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្តំ, អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ ភគវា, អជ្ជតនាយ ភត្តំ យសេន កុលបុត្តេន បច្ឆាសមណេនា’’តិ. ‘‘អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន’’. អថ ខោ សេដ្ឋិ គហបតិ, ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ យសោ កុលបុត្តោ អចិរបក្កន្តេ សេដ្ឋិម្ហិ គហបតិម្ហិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ. ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ, សាវ តស្ស អាយស្មតោ ឧបសម្បទា អហោសិ.

១. អរហា បន ហុត្វា សោមនស្សជាតោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ មហាសមុទ្ទំ ឱគ្គយ្ហាតិអាទិមាហ. តត្ថ សមុទ្ទន្តិ អង្គុលិមុទ្ទាយ សំ សុដ្ឋុ ទស្សេតព្ពតោ សមុទ្ទោ, អថ វា សំ សុដ្ឋុ ឧទិយតិ ខោភិយតិ បសោធិយតិ ឃោសនំ ករោន្តោ អាលុឡិយតីតិ សមុទ្ទោ, មហន្តោ ច សោ សមុទ្ទោ ចាតិ មហាសមុទ្ទោ, តំ មហាសមុទ្ទំ. ឱគ្គយ្ហាតិ អជ្ឈោគាហេត្វា អព្ភន្តរំ បវិសិត្វា តស្ស មហាសមុទ្ទស្ស អន្តោ បវិសិត្វា, សាម្យត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ភវនំ មេ សុមាបិតន្តិ ឯត្ថ ភវន្តិ និព្ពត្តន្តិ និវសន្តិ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ វាសំ កប្បេន្តិ ឯត្ថាតិ ភវនំ, មយ្ហំ តំ ភវនំ តំ វិមានំ តំ បាសាទំ បញ្ចបាការកូដាគារេហិ សំ សុដ្ឋុ មាបិតំ នគរំ, អត្តនោ ពលេន សុដ្ឋុ និម្មិតន្តិ អត្ថោ. សុនិម្មិតា បោក្ខរណីតិ សុមហន្តា ហុត្វា ភូតា ឥតា គតា បវត្តា ខណិតា កតាតិ បោក្ខរណី, មច្ឆកច្ឆបបុប្ផបុលិនតិត្ថមធុរោទកាទីហិ សុដ្ឋុ និព្ពត្តា និម្មិតាតិ អត្ថោ. ចក្កវាកូបកូជិតាតិ ចក្កវាកកុក្កុដហំសាទីហិ កូជិតា ឃោសិតា នាទិតា សា បោក្ខរណីតិ សម្ពន្ធោ. ឥតោ បរំ នទីវនទ្វិបទចតុប្បទបាទបបក្ខីនំ វណ្ណញ្ច សុមេធស្ស ភគវតោ ទស្សនញ្ច និមន្តេត្វា សុមេធស្ស ភគវតោ ទានក្កមញ្ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

លោកាហុតិបដិគ្គហន្តិ ឯត្ថ លោកេ អាហុតិ លោកាហុតិ, កាមរូបារូបសង្ខាតស្ស លោកស្ស អាហុតិំ បូជាសក្ការំ បដិគ្គណ្ហាតីតិ លោកាហុតិបដិគ្គហំ, សុមេធំ ភគវន្តន្តិ អត្ថោ. សេសំ ព្យាករណទានញ្ច អរហត្តប្បត្តផលញ្ច សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

យសត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

២. នទីកស្សបត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ទុតិយាបទានេ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោតិអាទិកំ អាយស្មតោ នទីកស្សបត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អត្តនា រោបិតស្ស អម្ពរុក្ខស្ស បឋមុប្បន្នំ មនោសិលាវណ្ណំ ឯកំ អម្ពផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ ឧរុវេលកស្សបស្ស ភាតា ហុត្វា និព្ពត្តោ វយប្បត្តោ និស្សរណជ្ឈាសយតាយ ឃរាវាសំ អនិច្ឆន្តោ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តីហិ តាបសសតេហិ សទ្ធិំ នេរញ្ជរាយ នទិយា តីរេ អស្សមំ មាបេត្វា វិហរតិ. នទីតីរេ វសនតោ កស្សបគោត្តតាយ ច នទីកស្សបោតិ សមញ្ញា អហោសិ. តស្ស ភគវា សបរិសស្ស ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បទំ អទាសិ. សោ ភគវតោ គយាសីសេ អាទិត្តបរិយាយ ទេសនាយ (មហាវ. ៥៤; សំ. និ. ៤.២៨) អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – សត្ថា យសំ កុលបុត្តំ បព្ពាជេត្វា ឧរុវេលាយំ តយោ ភាតិកជដិលេ ទមេតុំ យេន ឧរុវេលា តទវសរិ. តេន ខោ បន សមយេន ឧរុវេលាយំ តយោ ជដិលា បដិវសន្តិ ឧរុវេលកស្សបោ នទីកស្សបោ គយាកស្សបោតិ, តេសុ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ បញ្ចន្នំ ជដិលសតានំ នាយកោ ហោតិ វិនាយកោ អគ្គោ បមុខោ បាមោក្ខោ, នទីកស្សបោ ជដិលោ តិណ្ណំ ជដិលសតានំ នាយកោ ហោតិ វិនាយកោ អគ្គោ បមុខោ បាមោក្ខោ, គយាកស្សបោ ជដិលោ ទ្វិន្នំ ជដិលសតានំ នាយកោ ហោតិ វិនាយកោ អគ្គោ បមុខោ បាមោក្ខោ. អថ ខោ ភគវា យេន ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស អស្សមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ឧរុវេលកស្សបំ ជដិលំ ឯតទវោច – ‘‘សចេ តេ, កស្សប, អគរុ, វសេយ្យាម ឯករត្តំ អគ្យាគារេ’’តិ. ន ខោ មេ, មហាសមណ, គរុ, ចណ្ឌេត្ថ នាគរាជា ឥទ្ធិមា អាសិវិសោ ឃោរវិសោ, សោ តំ មា វិហេឋេសីតិ. ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបំ ជដិលំ ឯតទវោច…បេ… តតិយម្បិ…បេ… សោ តំ មា វិហេឋេសីតិ. អប្បេវ មំ ន វិហេឋេយ្យ, ឥង្ឃ ត្វំ, កស្សប, អនុជានាហិ អគ្យាគារន្តិ. វិហរ, មហាសមណ, យថាសុខន្តិ. អថ ខោ ភគវា អគ្យាគារំ បវិសិត្វា តិណសន្ថារកំ បញ្ញបេត្វា និសីទិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា.

អទ្ទសា ខោ សោ នាគោ ភគវន្តំ បវិដ្ឋំ, ទិស្វា ទុម្មនោ បធូបាយិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘យំនូនាហំ ឥមស្ស នាគស្ស អនុបហច្ច ឆវិញ្ច ចម្មញ្ច មំសញ្ច ន្ហារុញ្ច អដ្ឋិញ្ច អដ្ឋិមិញ្ជញ្ច តេជសា តេជំ បរិយាទិយេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរិត្វា បធូបាយិ. អថ ខោ សោ នាគោ មក្ខំ អសហមានោ បជ្ជលិ. ភគវាបិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា បជ្ជលិ. ឧភិន្នំ សជោតិភូតានំ អគ្យាគារំ អាទិត្តំ វិយ ហោតិ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ. អថ ខោ តេ ជដិលា អគ្យាគារំ បរិវារេត្វា ឯវមាហំសុ – ‘‘អភិរូបោ វត, ភោ, មហាសមណោ នាគេន វិហេឋិយតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន តស្ស នាគស្ស អនុបហច្ច ឆវិញ្ច ចម្មញ្ច មំសញ្ច ន្ហារុញ្ច អដ្ឋិញ្ច អដ្ឋិមិញ្ជញ្ច តេជសា តេជំ បរិយាទិយិត្វា បត្តេ បក្ខិបិត្វា ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ទស្សេសិ – ‘‘អយំ តេ, កស្សប, នាគោ បរិយាទិន្នោ អស្ស តេជសា តេជោ’’តិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម ចណ្ឌស្ស នាគរាជស្ស ឥទ្ធិមតោ អាសិវិសស្ស ឃោរវិសស្ស តេជសា តេជំ បរិយាទិយិស្សតិ, ន ត្វេវ ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ.

‘‘នេរញ្ជរាយំ ភគវា, ឧរុវេលកស្សបំ ជដិលំ អវោច;

សចេ តេ កស្សប អគរុ, វិហរេមុ អជ្ជណ្ហោ អគ្គិសាលម្ហី’’តិ.

‘‘ន ខោ មេ មហាសមណ គរុ, ផាសុកាមោវ តំ និវារេមិ;

ចណ្ឌេត្ថ នាគរាជា, ឥទ្ធិមា អាសិវិសោ ឃោរវិសោ;

សោ តំ មា វិហេឋេសី’’តិ.

‘‘អប្បេវ មំ ន វិហេឋេយ្យ, ឥង្ឃ ត្វំ កស្សប អនុជានាហិ អគ្យាគារន្តិ;

ទិន្នន្តិ នំ វិទិត្វា, អភីតោ បាវិសិ ភយមតីតោ.

‘‘ទិស្វា ឥសិំ បវិដ្ឋំ, អហិនាគោ ទុម្មនោ បធូបាយិ;

សុមនមនសោ អធិមនោ, មនុស្សនាគោបិ តត្ថ បធូបាយិ.

‘‘មក្ខញ្ច អសហមានោ, អហិនាគោ បាវកោវ បជ្ជលិ;

តេជោធាតុសុកុសលោ, មនុស្សនាគោបិ តត្ថ បជ្ជលិ.

‘‘ឧភិន្នំ សជោតិភូតានំ,

អគ្យាគារំ អាទិត្តំ ហោតិ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ;

ឧទិច្ឆរេ ជដិលា, អភិរូបោ វត ភោ មហាសមណោ;

នាគេន វិហេឋិយតីតិ ភណន្តិ.

‘‘អថ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន, ហតា នាគស្ស អច្ចិយោ ហោន្តិ;

ឥទ្ធិមតោ បន ឋិតា, អនេកវណ្ណា អច្ចិយោ ហោន្តិ.

‘‘នីលា អថ លោហិតិកា, មញ្ជិដ្ឋា បីតកា ផលិកវណ្ណាយោ;

អង្គីរសស្ស កាយេ, អនេកវណ្ណា អច្ចិយោ ហោន្តិ.

‘‘បត្តម្ហិ ឱទហិត្វា, អហិនាគំ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេសិ;

អយំ តេ កស្សប នាគោ, បរិយាទិន្នោ អស្ស តេជសា តេជោ’’តិ.

អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ ភគវតោ ឥមិនា ឥទ្ធិបាដិហារិយេន អភិប្បសន្នោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធេវ, មហាសមណ, វិហរ, អហំ តេ ធុវភត្តេនា’’តិ.

បឋមំ បាដិហារិយំ.

អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស អស្សមស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេ វិហាសិ. អថ ខោ ចត្តារោ មហារាជានោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ វនសណ្ឌំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ចតុទ្ទិសា អដ្ឋំសុ សេយ្យថាបិ មហន្តា អគ្គិក្ខន្ធា. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កាលោ, មហាសមណ, និដ្ឋិតំ ភត្តំ, តេ នុ ខោ តេ, មហាសមណ, អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា កេវលកប្បំ វនសណ្ឌំ ឱភាសេត្វា យេន ត្វំ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា តំ អភិវាទេត្វា ចតុទ្ទិសា អដ្ឋំសុ សេយ្យថាបិ មហន្តា អគ្គិក្ខន្ធា’’តិ. ឯតេ ខោ, កស្សប, ចត្តារោ មហារាជានោ យេនាហំ តេនុបសង្កមិំសុ ធម្មស្សវនាយាតិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម ចត្តារោបិ មហារាជានោ ឧបសង្កមិស្សន្តិ ធម្មស្សវនាយ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា តស្មិំយេវ វនសណ្ឌេ វិហាសិ.

ទុតិយំ បាដិហារិយំ.

អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ វនសណ្ឌំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ សេយ្យថាបិ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ បុរិមាហិ វណ្ណនិភាហិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ច. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កាលោ, មហាសមណ, និដ្ឋិតំ ភត្តំ, កោ នុ ខោ សោ, មហាសមណ, អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ វនសណ្ឌំ ឱភាសេត្វា យេន ត្វំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ សេយ្យថាបិ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ បុរិមាហិ វណ្ណនិភាហិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ. ឯសោ ខោ, កស្សប, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ យេនាហំ តេនុបសង្កមិ ធម្មស្សវនាយាតិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម សក្កោបិ ទេវានមិន្ទោ ឧបសង្កមិស្សតិ ធម្មស្សវនាយ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា តស្មិំយេវ វនសណ្ឌេ វិហាសិ.

តតិយំ បាដិហារិយំ.

អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតិ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ វនសណ្ឌំ ឱភាសេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ សេយ្យថាបិ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ បុរិមាហិ វណ្ណនិភាហិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ច. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កាលោ, មហាសមណ, និដ្ឋិតំ ភត្តំ, កោ នុ ខោ សោ, មហាសមណ, អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណោ កេវលកប្បំ វនសណ្ឌំ ឱភាសេត្វា យេន ត្វំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ សេយ្យថាបិ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ បុរិមាហិ វណ្ណនិភាហិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ. ឯសោ ខោ, កស្សប, ព្រហ្មា សហម្បតិ យេនាហំ តេនុបសង្កមិ ធម្មស្សវនាយាតិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម ព្រហ្មាបិ សហម្បតិ ឧបសង្កមិស្សតិ ធម្មស្សវនាយ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា តស្មិំយេវ វនសណ្ឌេ វិហាសិ.

ចតុត្ថំ បាដិហារិយំ.

តេន ខោ បន សមយេន ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតិ, កេវលកប្បា ច អង្គមគធា បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អាទាយ អភិក្កមិតុកាមា ហោន្តិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឯតរហិ ខោ មេ មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ, កេវលកប្បា ច អង្គមគធា បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អាទាយ អភិក្កមិស្សន្តិ, សចេ មហាសមណោ មហាជនកាយេ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ករិស្សតិ, មហាសមណស្ស លាភសក្ការោ អភិវឌ្ឍិស្សតិ, មម លាភសក្ការោ បរិហាយិស្សតិ, អហោ នូន មហាសមណោ ស្វាតនាយ នាគច្ឆេយ្យា’’តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ ឧត្តរកុរុំ គន្ត្វា តតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា អនោតត្តទហេ បរិភុញ្ជិត្វា តត្ថេវ ទិវាវិហារំ អកាសិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កាលោ, មហាសមណ, និដ្ឋិតំ ភត្តំ, កិំ នុ ខោ, មហាសមណ, ហិយ្យោ នាគមាសិ, អបិច មយំ តំ សរាម, ‘កិំ នុ ខោ មហាសមណោ នាគច្ឆតី’តិ, ខាទនីយស្ស ច ភោជនីយស្ស ច តេ បដិវីសោ ឋបិតោ’’តិ. ននុ តេ, កស្សប, ឯតទហោសិ – ‘‘ឯតរហិ ខោ មេ មហាយញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ កេវលកប្បា ច អង្គមគធា បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អាទាយ អភិក្កមិស្សន្តិ, សចេ មហាសមណោ មហាជនកាយេ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ករិស្សតិ, មហាសមណស្ស លាភសក្ការោ អភិវឌ្ឍិស្សតិ, មម លាភសក្ការោ បរិហាយិស្សតិ, អហោ នូន មហាសមណោ ស្វាតនាយ នាគច្ឆេយ្យា’’តិ, សោ ខោ អហំ, កស្សប, តវ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ ឧត្តរកុរុំ គន្ត្វា តតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា អនោតត្តទហេ បរិភុញ្ជិត្វា តត្ថេវ ទិវាវិហារំ អកាសិន្តិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម ចេតសាបិ ចិត្តំ បជានិស្សតិ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា តស្មិំយេវ វនសណ្ឌេ វិហាសិ.

បញ្ចមំ បាដិហារិយំ.

តេន ខោ បន សមយេន ភគវតោ បំសុកូលំ ឧប្បន្នំ ហោតិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘កត្ថ នុ ខោ អហំ បំសុកូលំ ធោវេយ្យ’’ន្តិ? អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវតោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ បាណិនា បោក្ខរណិំ ខណិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ, ភន្តេ ភគវា, បំសុកូលំ ធោវតូ’’តិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘កិម្ហិ នុ ខោ អហំ បំសុកូលំ បរិមទ្ទេយ្យ’’ន្តិ? អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវតោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ មហតិំ សិលំ ឧបនិក្ខិបិ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ ភគវា, បំសុកូលំ បរិមទ្ទតូ’’តិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘កិម្ហិ នុ ខោ អហំ អាលម្ពិត្វា ឧត្តរេយ្យ’’ន្តិ? អថ ខោ កកុធេ អធិវត្ថា ទេវតា ភគវតោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ សាខំ ឱនាមេសិ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ ភគវា, អាលម្ពិត្វា ឧត្តរតូ’’តិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘កិម្ហិ នុ ខោ អហំ បំសុកូលំ វិស្សជ្ជេយ្យ’’ន្តិ? អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវតោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ មហតិំ សិលំ ឧបនិក្ខិបិ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ ភគវា, បំសុកូលំ វិស្សជ្ជេតូ’’តិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កាលោ, មហាសមណ, និដ្ឋិតំ ភត្តំ, កិំ នុ ខោ, មហាសមណ, នាយំ បុព្ពេ ឥធ បោក្ខរណី សាយំ ឥធ បោក្ខរណី, នយិមា សិលា បុព្ពេ ឧបនិក្ខិត្តា, កេនិមា សិលា ឧបនិក្ខិត្តា, នយិមស្ស កកុធស្ស បុព្ពេ សាខា ឱនតា, សាយំ សាខា ឱនតា’’តិ? ឥធ មេ, កស្សប, បំសុកូលំ ឧប្បន្នំ អហោសិ, តស្ស មយ្ហំ, កស្សប, ឯតទហោសិ – ‘‘កត្ថ នុ ខោ អហំ បំសុកូលំ ធោវេយ្យ’’ន្តិ? អថ ខោ, កស្សប, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ មម ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ បាណិនា បោក្ខរណិំ ខណិត្វា មំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធ, ភន្តេ ភគវា, បំសុកូលំ ធោវតូ’’តិ. សាយំ, កស្សប, អមនុស្សេន បាណិនា ខណិតា បោក្ខរណី. តស្ស មយ្ហំ, កស្សប, ឯតទហោសិ – ‘‘កិម្ហិ នុ ខោ អហំ បំសុកូលំ បរិមទ្ទេយ្យ’’ន្តិ? អថ ខោ, កស្សប, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ មម ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ មហតិំ សិលំ ឧបនិក្ខិបិ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ ភគវា, បំសុកូលំ បរិមទ្ទតូ’’តិ? សាយំ, កស្សប, អមនុស្សេន ឧបនិក្ខិត្តា សិលា. តស្ស មយ្ហំ, កស្សប, ឯតទហោសិ – ‘‘កិម្ហិ នុ ខោ អហំ អាលម្ពិត្វា ឧត្តរេយ្យ’’ន្តិ? អថ ខោ, កស្សប, កកុធេ អធិវត្ថា ទេវតា មម ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ សាខំ ឱនាមេសិ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ ភគវា, អាលម្ពិត្វា ឧត្តរតូ’’តិ? ស្វាយំ អាហរហត្ថោ កកុធោ. តស្ស មយ្ហំ, កស្សប, ឯតទហោសិ – ‘‘កិម្ហិ នុ ខោ អហំ បំសុកូលំ វិស្សជ្ជេយ្យ’’ន្តិ? អថ ខោ, កស្សប, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ មម ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ មហតិំ សិលំ ឧបនិក្ខិបិ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ ភគវា, បំសុកូលំ វិស្សជ្ជេតូ’’តិ? សាយំ, កស្សប, អមនុស្សេន ឧបនិក្ខិត្តា សិលាតិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម សក្កោបិ ទេវានមិន្ទោ វេយ្យាវច្ចំ ករិស្សតិ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា តស្មិំយេវ វនសណ្ឌេ វិហាសិ.

អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចេសិ – ‘‘កាលោ, មហាសមណ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. ‘‘គច្ឆ ត្វំ, កស្សប, អាយាមហ’’ន្តិ ឧរុវេលកស្សបំ ជដិលំ ឧយ្យោជេត្វា យាយ ជម្ពុយា ជម្ពុទីបោ បញ្ញាយតិ, តតោ ផលំ គហេត្វា បឋមតរំ អាគន្ត្វា អគ្យាគារេ និសីទិ. អទ្ទសា ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ ភគវន្តំ អគ្យាគារេ និសិន្នំ, ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កតមេន ត្វំ, មហាសមណ, មគ្គេន អាគតោ, អហំ តយា បឋមតរំ បក្កន្តោ, សោ ត្វំ បឋមតរំ អាគន្ត្វា អគ្យាគារេ និសិន្នោ’’តិ? ‘‘ឥធាហំ, កស្សប, តំ ឧយ្យោជេត្វា យាយ ជម្ពុយា ជម្ពុទីបោ បញ្ញាយតិ, តតោ ផលំ គហេត្វា បឋមតរំ អាគន្ត្វា អគ្យាគារេ និសិន្នោ. ឥទំ ខោ, កស្សប, ជម្ពុផលំ វណ្ណសម្បន្នំ គន្ធសម្បន្នំ រសសម្បន្នំ, សចេ អាកង្ខសិ បរិភុញ្ជា’’តិ. ‘‘អលំ, មហាសមណ, ត្វំយេវ តំ អរហសិ, ត្វំយេវ តំ បរិភុញ្ជា’’តិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម មំ បឋមតរំ ឧយ្យោជេត្វា យាយ ជម្ពុយា ជម្ពុទីបោ បញ្ញាយតិ, តតោ ផលំ គហេត្វា បឋមតរំ អាគន្ត្វា អគ្យាគារេ និសីទិស្សតិ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា តស្មិំយេវ វនសណ្ឌេ វិហាសិ.

អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចេសិ – ‘‘កាលោ, មហាសមណ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ. ‘‘គច្ឆ ត្វំ, កស្សប, អាយាមហ’’ន្តិ ឧរុវេលកស្សបំ ជដិលំ ឧយ្យោជេត្វា យាយ ជម្ពុយា ជម្ពុទីបោ បញ្ញាយតិ, តស្សា អវិទូរេ អម្ពោ…បេ… តស្សា អវិទូរេ អាមលកី…បេ… តស្សា អវិទូរេ ហរីតកី…បេ… តាវតិំសំ គន្ត្វា បារិច្ឆត្តកបុប្ផំ គហេត្វា បឋមតរំ អាគន្ត្វា អគ្យាគារេ និសីទិ. អទ្ទសា ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ ភគវន្តំ អគ្យាគារេ និសិន្នំ, ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កតមេន ត្វំ, មហាសមណ, មគ្គេន អាគតោ, អហំ តយា បឋមតរំ បក្កន្តោ, សោ ត្វំ បឋមតរំ អាគន្ត្វា អគ្យាគារេ និសិន្នោ’’តិ? ‘‘ឥធាហំ, កស្សប, តំ ឧយ្យោជេត្វា តាវតិំសំ គន្ត្វា បារិច្ឆត្តកបុប្ផំ គហេត្វា បឋមតរំ អាគន្ត្វា អគ្យាគារេ និសិន្នោ. ឥទំ ខោ, កស្សប, បារិច្ឆត្តកបុប្ផំ វណ្ណសម្បន្នំ គន្ធសម្បន្នំ, សចេ អាកង្ខសិ គណ្ហា’’តិ. ‘‘អលំ, មហាសមណ, ត្វំយេវ តំ អរហសិ, ត្វំយេវ តំ គណ្ហា’’តិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម មំ បឋមតរំ ឧយ្យោជេត្វា តាវតិំសំ គន្ត្វា បារិច្ឆត្តកបុប្ផំ គហេត្វា បឋមតរំ អាគន្ត្វា អគ្យាគារេ និសីទិស្សតិ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន តេ ជដិលា អគ្គិំ បរិចរិតុកាមា ន សក្កោន្តិ កដ្ឋានិ ផាលេតុំ. អថ ខោ តេសំ ជដិលានំ ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ មហាសមណស្ស ឥទ្ធានុភាវោ យថា មយំ ន សក្កោម កដ្ឋានិ ផាលេតុ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបំ ជដិលំ ឯតទវោច – ‘‘ផាលិយន្តុ, កស្សប, កដ្ឋានី’’តិ. ‘‘ផាលិយន្តុ, មហាសមណា’’តិ. សកិទេវ បញ្ច កដ្ឋសតានិ ផាលិយិំសុ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម កដ្ឋានិបិ ផាលិយិស្សន្តិ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន តេ ជដិលា អគ្គិំ បរិចរិតុកាមា ន សក្កោន្តិ អគ្គិំ ឧជ្ជលេតុំ. អថ ខោ តេសំ ជដិលានំ ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ មហាសមណស្ស ឥទ្ធានុភាវោ យថា មយំ ន សក្កោម អគ្គិំ ឧជ្ជលេតុ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបំ ជដិលំ ឯតទវោច – ‘‘ឧជ្ជលិយន្តុ, កស្សប, អគ្គី’’តិ. ‘‘ឧជ្ជលិយន្តុ, មហាសមណា’’តិ. សកិទេវ បញ្ច អគ្គិសតានិ ឧជ្ជលិយិំសុ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម អគ្គីបិ ឧជ្ជលិយិស្សន្តិ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន តេ ជដិលា អគ្គិំ បរិចរិត្វា ន សក្កោន្តិ អគ្គិំ វិជ្ឈាបេតុំ. អថ ខោ តេសំ ជដិលានំ ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ មហាសមណស្ស ឥទ្ធានុភាវោ យថា មយំ ន សក្កោម អគ្គិំ វិជ្ឈាបេតុ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបំ ជដិលំ ឯតទវោច – ‘‘វិជ្ឈាយន្តុ, កស្សប, អគ្គី’’តិ. ‘‘វិជ្ឈាយន្តុ, មហាសមណា’’តិ. សកិទេវ បញ្ច អគ្គិសតានិ វិជ្ឈាយិំសុ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម អគ្គីបិ វិជ្ឈាយិស្សន្តិ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន តេ ជដិលា សីតាសុ ហេមន្តិកាសុ រត្តីសុ អន្តរដ្ឋកាសុ ហិមបាតសមយេ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ ឧម្មុជ្ជន្តិបិ និមុជ្ជន្តិបិ ឧម្មុជ្ជននិមុជ្ជនម្បិ ករោន្តិ. អថ ខោ ភគវា បញ្ចមត្តានិ មន្ទាមុខិសតានិ អភិនិម្មិនិ យត្ថ តេ ជដិលា ឧត្តរិត្វា វិសិព្ពេសុំ. អថ ខោ តេសំ ជដិលានំ ឯតទហោសិ – ‘‘និស្សំសយំ ខោ មហាសមណស្ស ឥទ្ធានុភាវោ យថយិមា មន្ទាមុខិយោ និម្មិតា’’តិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម តាវ ពហូ មន្ទាមុខិយោបិ អភិនិម្មិនិស្សតិ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន មហា អកាលមេឃោ បាវស្សិ, មហា ឧទកវាហកោ សញ្ជាយិ, យស្មិំ បទេសេ ភគវា វិហរតិ សោ បទេសោ ឧទកេន ន ឱត្ថដោ ហោតិ. អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘យំនូនាហំ សមន្តា ឧទកំ ឧស្សារេត្វា មជ្ឈេ រេណុហតាយ ភូមិយា ចង្កមេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា សមន្តា ឧទកំ ឧស្សារេត្វា មជ្ឈេ រេណុហតាយ ភូមិយា ចង្កមិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ ‘‘មាហេវ ខោ មហាសមណោ ឧទកេន វូឡ្ហោ អហោសី’’តិ នាវាយ សម្ពហុលេហិ ជដិលេហិ សទ្ធិំ យស្មិំ បទេសេ ភគវា វិហរតិ, តំ បទេសំ អគមាសិ. អទ្ទសា ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ ភគវន្តំ សមន្តា ឧទកំ ឧស្សារេត្វា មជ្ឈេ រេណុហតាយ ភូមិយា ចង្កមន្តំ, ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ នុ ត្វំ, មហាសមណា’’តិ. ‘‘អយមហមស្មិ, កស្សបា’’តិ ភគវា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា នាវាយ បច្ចុដ្ឋាសិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម ឧទកម្បិ ន បវាហិស្សតិ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’’ន្តិ.

អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘ចិរម្បិ ខោ ឥមស្ស មោឃបុរិសស្ស ឯវំ ភវិស្សតិ ‘មហិទ្ធិកោ ខោ មហាសមណោ មហានុភាវោ, ន ត្វេវ ច ខោ អរហា យថា អហ’ន្តិ, យំនូនាហំ ឥមំ ជដិលំ សំវេជេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលកស្សបំ ជដិលំ ឯតទវោច – ‘‘នេវ ច ខោ ត្វំ, កស្សប, អរហា, នាបិ អរហត្តមគ្គសមាបន្នោ, សាបិ តេ បដិបទា នត្ថិ, យាយ ត្វំ អរហា វា អស្សសិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ. ‘‘ត្វំ ខោសិ, កស្សប, បញ្ចន្នំ ជដិលសតានំ នាយកោ វិនាយកោ អគ្គោ បមុខោ បាមោក្ខោ, តេបិ តាវ អបលោកេហិ, យថា តេ មញ្ញិស្សន្តិ, តថា តេ ករិស្សន្តី’’តិ. អថ ខោ ឧរុវេលកស្សបោ ជដិលោ យេន តេ ជដិលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា តេ ជដិលេ ឯតទវោច – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភោ, មហាសមណេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ, យថា ភវន្តោ មញ្ញន្តិ តថា ករោន្តូ’’តិ. ‘‘ចិរបដិកា មយំ, ភោ, មហាសមណេ អភិប្បសន្នា, សចេ ភវំ មហាសមណេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សតិ, សព្ពេវ មយំ មហាសមណេ ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សាមា’’តិ. អថ ខោ តេ ជដិលា កេសមិស្សំ ជដាមិស្សំ ខារិកាជមិស្សំ អគ្គិហុតមិស្សំ ឧទកេ បវាហេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘លភេយ្យាម មយំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យាម ឧបសម្បទ’’ន្តិ. ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ. សាវ តេសំ អាយស្មន្តានំ ឧបសម្បទា អហោសិ.

អទ្ទសា ខោ នទីកស្សបោ ជដិលោ កេសមិស្សំ ជដាមិស្សំ ខារិកាជមិស្សំ អគ្គិហុតមិស្សំ ឧទកេ វុយ្ហមានេ, ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មាហេវ មេ ភាតុនោ ឧបសគ្គោ អហោសី’’តិ, ជដិលេ បាហេសិ – ‘‘គច្ឆថ មេ ភាតរំ ជានាថា’’តិ, សាមញ្ច តីហិ ជដិលសតេហិ សទ្ធិំ យេនាយស្មា ឧរុវេលកស្សបោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ឧរុវេលកស្សបំ ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ នុ ខោ, កស្សប, សេយ្យោ’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ, ឥទំ សេយ្យោ’’តិ. អថ ខោ តេ ជដិលា កេសមិស្សំ ជដាមិស្សំ ខារិកាជមិស្សំ អគ្គិហុតមិស្សំ ឧទកេ បវាហេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘លភេយ្យាម មយំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យាម ឧបសម្បទ’’ន្តិ. ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ. សាវ តេសំ អាយស្មន្តានំ ឧបសម្បទា អហោសិ.

អទ្ទសា ខោ គយាកស្សបោ ជដិលោ កេសមិស្សំ ជដាមិស្សំ ខារិកាជមិស្សំ អគ្គិហុតមិស្សំ ឧទកេ វុយ្ហមានេ, ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មាហេវ មេ ភាតូនំ ឧបសគ្គោ អហោសី’’តិ, ជដិលេ បាហេសិ – ‘‘គច្ឆថ មេ ភាតរោ ជានាថា’’តិ, សាមញ្ច ទ្វីហិ ជដិលសតេហិ សទ្ធិំ យេនាយស្មា ឧរុវេលកស្សបោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ ឧរុវេលកស្សបំ ឯតទវោច – ‘‘ឥទំ នុ ខោ, កស្សប, សេយ្យោ’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ, ឥទំ សេយ្យោ’’តិ. អថ ខោ តេ ជដិលា កេសមិស្សំ ជដាមិស្សំ ខារិកាជមិស្សំ អគ្គិហុតមិស្សំ ឧទកេ បវាហេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘លភេយ្យាម មយំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, លភេយ្យាម ឧបសម្បទ’’ន្តិ. ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ, ភគវា អវោច – ‘‘ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ. សាវ តេសំ អាយស្មន្តានំ ឧបសម្បទា អហោសិ.

‘‘ភគវតោ អធិដ្ឋានេន បញ្ច កដ្ឋសតានិ ន ផាលិយិំសុ, ផាលិយិំសុ, អគ្គី ន ឧជ្ជលិយិំសុ, ឧជ្ជលិយិំសុ, ន វិជ្ឈាយិំសុ, វិជ្ឈាយិំសុ, បញ្ច មន្ទាមុខិសតានិ អភិនិម្មិនិ, ឯតេន នយេន អឌ្ឍុឌ្ឍបាដិហារិយសហស្សានិ ហោន្តិ.

‘‘អថ ខោ ភគវា ឧរុវេលាយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន គយាសីសំ តេន ចារិកំ បក្កាមិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ សហស្សេន សព្ពេហេវ បុរាណជដិលេហិ. តត្រ សុទំ ភគវា គយាយំ វិហរតិ គយាសីសេ សទ្ធិំ ភិក្ខុសហស្សេន. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខុ អាមន្តេសិ (សំ. និ. ៤.២៨) – ‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តំ, កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ អាទិត្តំ, ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តំ, រូបា អាទិត្តា, ចក្ខុវិញ្ញាណំ អាទិត្តំ, ចក្ខុសម្ផស្សោ អាទិត្តោ, យមិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ អាទិត្តំ. កេន អាទិត្តំ, រាគគ្គិនា ទោសគ្គិនា មោហគ្គិនា អាទិត្តំ, ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ អាទិត្តន្តិ វទាមិ? សោតំ អាទិត្តំ, សទ្ទា អាទិត្តា…បេ… ឃានំ អាទិត្តំ, គន្ធា អាទិត្តា…បេ… ជិវ្ហា អាទិត្តា, រសា អាទិត្តា…បេ… កាយោ អាទិត្តោ, ផោដ្ឋព្ពា អាទិត្តា…បេ… មនោ អាទិត្តោ, ធម្មា អាទិត្តា, មនោវិញ្ញាណំ អាទិត្តំ, មនោសម្ផស្សោ អាទិត្តោ, យមិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តម្បិ អាទិត្តំ. កេន អាទិត្តំ, រាគគ្គិនា ទោសគ្គិនា មោហគ្គិនា អាទិត្តំ, ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ អាទិត្ត’’’ន្តិ វទាមិ.

‘‘ឯវំ បស្សំ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ ចក្ខុស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, រូបេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, ចក្ខុសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, យមិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. សោតស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, សទ្ទេសុបិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… ឃានស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, គន្ធេសុបិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… ជិវ្ហាយបិ និព្ពិន្ទតិ, រសេសុបិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… កាយស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, ផោដ្ឋព្ពេសុបិ និព្ពិន្ទតិ…បេ… មនស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ, ធម្មេសុបិ និព្ពិន្ទតិ, មនោវិញ្ញាណេបិ និព្ពិន្ទតិ, មនោសម្ផស្សេបិ និព្ពិន្ទតិ, យមិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា តស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតិ, វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ, ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតី’’តិ.

ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ តស្ស ភិក្ខុសហស្សស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តានិ វិមុច្ចិំសុ.

២៩. ឯវំ អាទិត្តបរិយាយទេសនំ សុត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ សម្បត្តោ នទីកស្សបោ ថេរោ សោមនស្សជាតោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោតិអាទិមាហ. តត្ថ អគ្គផលន្តិ ឧត្តមផលំ, អត្តនា រោបិតអម្ពរុក្ខស្ស អាទិម្ហិ គហិតផលំ វា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

នទីកស្សបត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៣. គយាកស្សបត្ថេរអបទានវណ្ណនា

តតិយាបទានេ អជិនចម្មវត្ថោហន្តិអាទិកំ អាយស្មតោ គយាកស្សបត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកតិំសកប្បេ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្តោ និស្សរណជ្ឈាសយតាយ ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញាយតនេ អស្សមំ មាបេត្វា វនមូលផលាហារោ វសតិ. តេន ច សមយេន ភគវា ឯកោ អទុតិយោ តស្ស អស្សមសមីបេនាគច្ឆិ, សោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ វេលំ ឱលោកេន្តោ មនោហរានិ កោលផលានិ សត្ថុ ឧបនេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ និស្សរណជ្ឈាសយតាយ ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ទ្វីហិ តាបសសតេហិ សទ្ធិំ គយាយ វិហរតិ. គយាយ វសនតោ ហិស្ស កស្សបគោត្តតាយ ច គយាកស្សបោតិ សមញ្ញា អហោសិ. សោ ភគវតោ សទ្ធិំ បរិសាយ ឯហិភិក្ខូបសម្បទំ ទត្វា នទីកស្សបស្ស វុត្តនយេន អាទិត្តបរិយាយ ទេសនាយ ឱវទិយមានោ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ.

៣៥. សោ អរហត្តំ បត្វា សោមនស្សជាតោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ អជិនចម្មវត្ថោហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អជិនចម្មវត្ថោតិ តាបសបព្ពជិតត្តា អជិនចម្មនិវាសនបាវុរណោតិ អត្ថោ. ខារិភារធរោតិ តាបសកាលេ តាបសបរិក្ខារបរិបុណ្ណកាជធរោតិ អត្ថោ. ខារិកតាបសបរិក្ខារេ បូរេត្វា. កោលំ អហាសិ អស្សមន្តិ កោលផលំ អស្សមេ បូរេត្វា អស្សមេ និសិន្នោតិ អត្ថោ. អគោបយិន្តិ បាឋេ កោលផលំ បរិយេសិត្វា អស្សមំ គោបេសិំ រក្ខិន្តិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

គយាកស្សបត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៤. កិមិលត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ចតុត្ថាបទានេ និព្ពុតេ កកុសន្ធម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ កិមិលត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ កកុសន្ធស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ បរិនិព្ពុតេ សត្ថរិ តស្ស ធាតុយោ ឧទ្ទិស្ស សលលមាលាហិ មណ្ឌបំ ការេត្វា បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តាវតិំសេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា កិមិលោតិ តស្ស នាមំ អកាសិ. សោ វយប្បត្តោ ភោគសម្បត្តិយា បមត្តោ វិហរតិ. តស្ស ញាណបរិបាកំ ញត្វា សំវេគជននត្ថំ អនុបិយាយំ វិហរន្តោ សត្ថា បឋមយោព្ពនេ ឋិតំ រមណីយំ ឥត្ថិរូបំ អភិនិម្មិនិត្វា បុរតោ ទស្សេត្វា បុន អនុក្កមេន យថា ជរារោគវិបត្តីហិ អភិភូតា ទិស្សតិ, តថា អកាសិ. តំ ទិស្វា កិមិលកុមារោ អតិវិយ សំវេគជាតោ អត្តនោ សំវេគំ បកាសេន្តោ ភគវតោ បាកដំ កត្វា លទ្ធានុសាសនោ អរហត្តំ បាបុណិ.

៤២. សោ អរហត្តំ បត្វា សោមនស្សជាតោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ និព្ពុតេ កកុសន្ធម្ហីតិអាទិមាហ. ព្រាហ្មណម្ហិ វុសីមតីតិ បញ្ចហិ វសិតាហិ វសិប្បត្តម្ហិ ភគវតិ. ព្រាហ្មណស្ស សព្ពគុណគណេហិ មណ្ឌិតត្តា អភិវូឡ្ហីតត្តា ព្រាហ្មណម្ហិ កកុសន្ធេ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពំ ឧត្តានមេវាតិ.

កិមិលត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៥. វជ្ជិបុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សហស្សរំសី ភគវាតិអាទិកំ អាយស្មតោ វជ្ជិបុត្តត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុនវុតិកប្បេ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ ភិក្ខាយ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ កទលិផលានិ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ លិច្ឆវិរាជកុមារោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, វជ្ជិរាជបុត្តត្តា វជ្ជិបុត្តោត្វេវស្ស សមញ្ញា. សោ ទហរោ ហុត្វា ហត្ថិសិប្បាទិសិក្ខនកាលេបិ ហេតុសម្បន្នតាយ និស្សរណជ្ឈាសយោវ ហុត្វា វិចរន្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ កត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា អបរភាគេ អចិរបរិនិព្ពុតេ សត្ថរិ ធម្មំ សង្គាយិតុំ សង្កេតំ កត្វា មហាថេរេសុ តត្ថ តត្ថ វិហរន្តេសុ ឯកទិវសំ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ សេខំយេវ សមានំ មហតិយា បរិសាយ បរិវុតំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា តស្ស ឧបរិមគ្គាធិគមាយ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ –

‘‘រុក្ខមូលគហនំ បសក្កិយ, និព្ពានំ ហទយស្មិំ ឱបិយ;

ឈាយ គោតម មា ច បមាទោ, កិំ តេ ពិឡិពិឡិកា ករិស្សតី’’តិ. (ថេរគា. ១១៩) – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ រុក្ខមូលគហនន្តិ រុក្ខមូលភូតំ គហនំ, គហនញ្ហិ អត្ថិ, ន រុក្ខមូលំ, រុក្ខមូលញ្ច អត្ថិ, ន គហនំ, តេសុ រុក្ខមូលគ្គហណេន ឋានស្ស ឆាយាយ សម្បន្នតាយ វាតាតបបរិស្សយាភាវំ ទីបេតិ, គហនគ្គហណេន និវាតភាវេន វាតបរិស្សយាភាវំ ជនសម្ពាធាភាវញ្ច ទស្សេតិ, តទុភយេន ច ភាវនាយោគ្យតំ. បសក្កិយាតិ ឧបគន្ត្វា. និព្ពានំ ហទយស្មិំ ឱបិយាតិ ‘‘ឯវំ មយា បដិបជ្ជិត្វា និព្ពានំ អធិគន្តព្ព’’ន្តិ និព្ពុតិំ ហទយេ ឋបេត្វា ចិត្តេ កត្វា. ឈាយាតិ តិលក្ខណូបនិជ្ឈានេន ឈាយ, វិបស្សនាភាវនាសហិតំ មគ្គភាវនំ ភាវេហិ. គោតមាតិ ធម្មភណ្ឌាគារិកំ គោត្តេនាលបតិ. មា ច បមាទោតិ អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ មា បមាទំ អាបជ្ជិ. ឥទានិ យាទិសោ ថេរស្ស បមាទោ, តំ បដិក្ខេបវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘កិំ តេ ពិឡិពិឡិកា ករិស្សតី’’តិ អាហ. តត្ថ ពិឡិពិឡិកាតិ ពិឡិពិឡិកិរិយា, ពិឡិពិឡិតិសទ្ទបវត្តិ យថា និរត្ថកា, ឯវំ ពិឡិពិឡិកាសទិសា ជនបញ្ញត្តិ. កិំ តេ ករិស្សតីតិ កីទិសំ អត្ថំ តុយ្ហំ សាធេស្សតិ, តស្មា ជនបញ្ញត្តិំ បហាយ សទត្ថបសុតោ ហោហីតិ ឱវាទំ អទាសិ.

តំ សុត្វា អញ្ញេហិ វុត្តេន វិស្សគន្ធវាយនវចនេន សំវេគជាតោ ពហុទេវ រត្តិំ ចង្កមេន វីតិនាមេន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា មញ្ចកេ និសិន្នមត្តោវ ‘‘កិញ្ចិ សយាមី’’តិ សីសំ ពិម្ពោហនមសម្បត្តំ បាទំ ភូមិតោ ឧគ្គតំ សរីរស្ស អាកាសគតក្ខណេយេវ អរហត្តំ បាបុណិ.

៤៩. វជ្ជិបុត្តត្ថេរោ អបរភាគេ សោមនស្សជាតោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ សហស្សរំសី ភគវាតិអាទិមាហ. តត្ថ សហស្សរំសីតិ ឯត្ថ ‘‘អនេកសតសហស្សរំសី’’តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធសុខត្ថំ ‘‘សហស្សរំសី’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

វជ្ជិបុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៦. ឧត្តរត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ឆដ្ឋាបទានេ សុមេធោ នាម សម្ពុទ្ធោតិអាទិកំ អាយស្មតោ ឧត្តរសាមណេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ វិជ្ជាធរោ ហុត្វា អាកាសេន វិចរតិ. តេន ច សមយេន សត្ថា តស្សេវ អនុគ្គណ្ហនត្ថំ វនន្តរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរំសិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ. សោ អន្តលិក្ខេន គច្ឆន្តោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អាកាសតោ ឱរុយ្ហ សុវិសុទ្ធេហិ វិបុលេហិ កណិការបុប្ផេហិ ភគវន្តំ បូជេសិ, បុប្ផានិ ពុទ្ធានុភាវេន សត្ថុ ឧបរិ ឆត្តាការេន អដ្ឋំសុ, សោ តេន ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នចិត្តោ ហុត្វា អបរភាគេ កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិត្វា ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តោ យាវតាយុកំ តត្ថ ឋត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឧត្តរោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ព្រាហ្មណវិជ្ជាសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា ជាតិយា រូបេន វិជ្ជាយ វយេន សីលាចារេន ច លោកស្ស សម្ភាវនីយោ ជាតោ.

តស្ស តំ សម្បត្តិំ ទិស្វា វស្សការោ មគធមហាមត្តោ អត្តនោ ធីតរំ ទាតុកាមោ ហុត្វា អត្តនោ អធិប្បាយំ បវេទេសិ. សោ និស្សរណជ្ឈាសយតាយ តំ បដិក្ខិបិត្វា កាលេន កាលំ ធម្មសេនាបតិំ បយិរុបាសន្តោ តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វត្តសម្បន្នោ ហុត្វា ថេរំ ឧបដ្ឋហតិ.

តេន ច សមយេន ថេរស្ស អញ្ញតរោ អាពាធោ ឧប្បន្នោ, តស្ស ភេសជ្ជត្ថាយ ឧត្តរោ សាមណេរោ បាតោវ បត្តចីវរមាទាយ វិហារតោ និក្ខន្តោ អន្តរាមគ្គេ តឡាកស្ស សមីបេ បត្តំ ឋបេត្វា ឧទកសមីបំ គន្ត្វា មុខំ ធោវតិ. អថ អញ្ញតរោ ឧមង្គចោរោ កតកម្មោ អារក្ខបុរិសេហិ អនុពទ្ធោ អគ្គមគ្គេន នគរតោ និក្ខមិត្វា បលាយន្តោ អត្តនា គហិតំ រតនភណ្ឌិតំ សាមណេរស្ស បត្តេ បក្ខិបិត្វា បលាយិ. សាមណេរោបិ បត្តសមីបំ ឧបគតោ. ចោរំ អនុពន្ធន្តា រាជបុរិសា សាមណេរស្ស បត្តេ ភណ្ឌិកំ ទិស្វា ‘‘អយំ ចោរោ, ឥមិនា ចោរិយំ កត’’ន្តិ សាមណេរំ បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា វស្សការស្ស ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេសុំ. វស្សការោ ច តទា រញ្ញោ វិនិច្ឆយេ និយុត្តោ ហុត្វា ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសតិ, សោ ‘‘បុព្ពេ មម វចនំ នាទិយិ, សុទ្ធបាសណ្ឌិយេសុ បព្ពជី’’តិ (ថេរគា. អដ្ឋ. ១.ឧត្តរត្ថេរគាថាវណ្ណនា) កម្មំ អសោធេត្វា ឃាតុកាមត្តាវ ជីវន្តមេវ តំ សូលេ ឧត្តាសេសិ.

អថស្ស ភគវា ញាណបរិបាកំ ឱលោកេត្វា តំ ឋានំ គន្ត្វា វិប្ផុរន្តហត្ថនខមណិមយូខសម្ភិន្នសិតាភតាយ បគ្ឃរន្តជាតិហិង្គុលកសុវណ្ណរសធារំ វិយ ជាលាគុណ្ឋិតមុទុតលុនទីឃង្គុលិហត្ថំ ឧត្តរស្ស សីសេ ឋបេត្វា ‘‘ឧត្តរ, ឥទំ តេ បុរិមកម្មស្ស ផលំ ឧប្បន្នំ, តត្ថ តយា បច្ចវេក្ខណពលេន អធិវាសនា កាតព្ពា’’តិ វត្វា អជ្ឈាសយានុរូបំ ធម្មំ ទេសេសិ. ឧត្តរោ អមតាភិសេកសទិសេន សត្ថុ ហត្ថសម្ផស្សេន សញ្ជាតប្បសាទសោមនស្សតាយ ឧឡារបីតិបាមោជ្ជំ បដិលភិត្វា យថាបរិចិតំ វិបស្សនាមគ្គំ សមារូឡ្ហោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា សត្ថុ ច ទេសនាវិលាសេន តាវទេវ មគ្គបដិបាដិយា សព្ពេ កិលេសេ ខេបេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា សូលតោ ឧដ្ឋហិត្វា បរានុទ្ទយាយ អាកាសេ ឋត្វា បាដិហារិយំ ទស្សេសិ. មហាជនោ អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ អហោសិ. តាវទេវស្ស វណោ សំរូឡ្ហិ, សោ ភិក្ខូហិ, ‘‘អាវុសោ, តាទិសទុក្ខំ អនុភវន្តោ កថំ ត្វំ វិបស្សនំ អនុយុញ្ជិតុំ អសក្ខី’’តិ បុដ្ឋោ, ‘‘បគេវ មេ, អាវុសោ, សំសារេ អាទីនវោ, សង្ខារានញ្ច សភាវោ សុទិដ្ឋោ, ឯវាហំ តាទិសំ ទុក្ខំ អនុភវន្តោបិ អសក្ខិំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា វិសេសំ អធិគន្តុ’’ន្តិ អាហ. ‘‘បុព្ពជាតិយា ទហរកាលេ មក្ខិកំ គហេត្វា និម្ពសូលកំ គហេត្វា សូលារោបនកីឡំ បដិច្ច ឯវំ អនេកជាតិសតេសុ សូលារោបនទុក្ខមនុភវិត្វា ឥមាយ បរិយោសានជាតិយា ឯវរូបំ ទុក្ខមនុភូត’’ន្តិ អាហ.

៥៥. អថ អបរភាគេ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ សុមេធោ នាម សម្ពុទ្ធោតិអាទិមាហ. តត្ថ អនុត្តានបទវណ្ណនមេវ ករិស្សាម.

៥៧. វិជ្ជាធរោ តទា អាសិន្តិ ពាហិរកមន្តាទិវិជ្ជាសិទ្ធិយា អាកាសគាមិសមត្ថោ ហុត្វា ចរណវសេន តំ វិជ្ជំ រក្ខិត្វា អវិនាសេត្វា បរិហរណវសេន វិជ្ជាធរយោនិ អាសិំ អហោសិន្តិ អត្ថោ. អន្តលិក្ខចរោ អហន្តិ អន្តំ បរិយោសានំ កោដិំ លិខតេ សំករិស្សតីតិ អន្តលិក្ខំ. អថ វា អន្តំ បរិយោសានំ លិខ្យតេ ឱលោកិយតេ ឯតេនាតិ អន្តលិក្ខំ, តស្មិំ អន្តលិក្ខេ, អាកាសេ ចរណសីលោ អហន្តិ អត្ថោ. តិសូលំ សុកតំ គយ្ហាតិ តិខិណំ សូលំ, អគ្គំ អាវុធំ. តិសូលំ សុន្ទរំ កតំ, កោដ្ដនឃំសនមទ្ទនបហរណវសេន សុដ្ឋុ កតំ សូលាវុធំ គយ្ហ គហេត្វា អម្ពរតោ គច្ឆាមីតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តាវ នយានុយោគេន សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ឧត្តរត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៧. អបរឧត្តរត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សត្តមាបទានេ និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ អបរស្ស ឧត្តរត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ចតុន្នវុតិកប្បេ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ វិញ្ញុតំ បត្វា សាសនេ លទ្ធប្បសាទោ ហុត្វា ឧបាសកត្តំ និវេទេសិ. សោ សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ អត្តនោ ញាតកេ សន្និបាតេត្វា ពហុបូជាសក្ការំ សំហរិត្វា ធាតុបូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាកេតេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧត្តរោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ កេនចិទេវ ករណីយេន សាវត្ថិំ គតោ កណ្ឌម្ពមូលេ កតំ យមកបាដិហារិយំ ទិស្វា បសីទិត្វា បុន កាឡការាមសុត្តទេសនាយ អភិវឌ្ឍមានសទ្ធោ បព្ពជិត្វា សត្ថារា សទ្ធិំ រាជគហំ គន្ត្វា ឧបសម្បទំ លភិត្វា តថេវ ចរន្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា សត្ថរិ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ ពុទ្ធុបដ្ឋានត្ថំ រាជគហតោ សាវត្ថិំ ឧបគតោ ភិក្ខូហិ – ‘‘កិំ, អាវុសោ, បព្ពជ្ជាកិច្ចំ តយា មត្ថកំ បាបិត’’ន្តិ បុដ្ឋោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

៩៣. អរហត្តំ បន បត្វា សោមនស្សជាតោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ និព្ពុតេ លោកនាថម្ហីតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

អបរឧត្តរត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៨. ភទ្ទជិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

អដ្ឋមាបទានេ ឱគយ្ហាហំ បោក្ខរណិន្តិអាទិកំ អាយស្មតោ ភទ្ទជិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ បារំ គន្ត្វា កាមេ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា អរញ្ញាយតនេ អស្សមំ ការេត្វា វសន្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ អាកាសេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្ស អជ្ឈាសយំ ទិស្វា អាកាសតោ ឱតរិ. ឱតិណ្ណស្ស បន ភគវតោ មធុញ្ច ភិសមុឡាលញ្ច សប្បិខីរញ្ច ឧបនាមេសិ, តស្ស តំ ភគវា អនុកម្មំ ឧបាទាយ បដិគ្គហេត្វា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន តុសិតេសុ និព្ពត្តោ តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ មហទ្ធនោ សេដ្ឋិ ហុត្វា អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្សំ ភោជេត្វា តិចីវរេន អច្ឆាទេសិ.

ឯវំ ពហុំ កុសលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិ. តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចវិត្វា មនុស្សលោកេសុ ឧប្បន្នោ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ បញ្ច បច្ចេកពុទ្ធសតានិ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិត្វា តតោ ចុតោ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា រជ្ជំ អនុសាសន្តោ អត្តនោ បុត្តំ បច្ចេកពោធិំ អធិគន្ត្វា ឋិតំ ឧបដ្ឋហិត្វា តស្ស បរិនិព្ពុតស្ស ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ កត្វា បូជេសិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ តានិ តានិ បុញ្ញានិ កត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ភទ្ទិយនគរេ អសីតិកោដិវិភវស្ស ភទ្ទិយសេដ្ឋិស្ស ឯកបុត្តកោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ភទ្ទជីតិស្ស នាមំ អហោសិ. តស្ស កិរ ឥស្សរិយភោគបរិវារសម្បត្តិ ចរិមភវេ ពោធិសត្តស្ស វិយ អហោសិ.

តទា សត្ថា សាវត្ថិយំ វសិត្វា ភទ្ទជិកុមារំ សង្គណ្ហនត្ថាយ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ ភទ្ទិយនគរំ គន្ត្វា ជាតិយាវនេ វសិ តស្ស ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ. សោបិ ឧបរិបាសាទេ និសិន្នោ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា ឱលោកេន្តោ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សោតុំ គច្ឆន្តំ មហាជនំ ទិស្វា, ‘‘កត្ថាយំ មហាជនោ គច្ឆតី’’តិ បុច្ឆិត្វា តំ ការណំ សុត្វា សយម្បិ មហតា បរិវារេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតោវ សព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តេ បន តេន អធិគតេ សត្ថា ភទ្ទិយសេដ្ឋិំ អាមន្តេសិ – ‘‘តវ បុត្តោ អលង្កតបដិយត្តោ ធម្មំ សុណន្តោ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ, តេនស្ស ឥទានេវ បព្ពជិតុំ យុត្តំ, នោ ចេ បព្ពជិស្សតិ, បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ. សេដ្ឋិ ‘‘ន មយ្ហំ បុត្តស្ស ទហរស្សេវ សតោ បរិនិព្ពានេន កិច្ចំ អត្ថិ, បព្ពាជេថ ន’’ន្តិ អាហ. តំ សត្ថា បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បាទេត្វា តត្ថ សត្តាហំ វសិត្វា កោដិគាមំ បាបុណិ, សោ ច គាមោ គង្គាតីរេ អហោសិ. កោដិគាមវាសិនោ ច ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ បវត្តេសុំ. ភទ្ទជិត្ថេរោ សត្ថារា អនុមោទនាយ អារទ្ធមត្តាយ ពហិគាមំ គន្ត្វា ‘‘គង្គាតីរេ មគ្គសមីបេ សត្ថុ អាគតកាលេ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិ. មហាថេរេសុ អាគច្ឆន្តេសុបិ អវុដ្ឋហិត្វា សត្ថុ អាគតកាលេយេវ វុដ្ឋាសិ. បុថុជ្ជនា ភិក្ខូ – ‘‘អយំ អធុនា បព្ពជិតោ, មហាថេរេសុ អាគច្ឆន្តេសុ មានថទ្ធោ ហុត្វា ន វុដ្ឋាសី’’តិ ឧជ្ឈាយិំសុ.

កោដិគាមវាសិនោ សត្ថុ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ពហូ នាវាសង្ឃាដេ ពន្ធិំសុ. សត្ថា ‘‘ភទ្ទជិស្សានុភាវំ បកាសេមី’’តិ នាវាយ ឋត្វា ‘‘កហំ ភទ្ទជី’’តិ បុច្ឆិ. ភទ្ទជិត្ថេរោ – ‘‘សោហំ, ភន្តេ’’តិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អញ្ជលិំ កត្វា អដ្ឋាសិ. សត្ថា ‘‘ឯហិ, ភទ្ទជិ, អម្ហេហិ សទ្ធិំ ឯកនាវំ អភិរុហា’’តិ. សោ ឧប្បតិត្វា សត្ថុ ឋិតនាវាយំ អដ្ឋាសិ. សត្ថា គង្គាយ មជ្ឈេ គតកាលេ, ‘‘ភទ្ទជិ, តយា មហាបនាទកាលេ អជ្ឈាវុដ្ឋរតនបាសាទោ កហ’’ន្តិ អាហ. ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ និមុគ្គោ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភទ្ទជិ, សព្រហ្មចារីនំ កង្ខំ ឆិន្ទា’’តិ. តស្មិំ ខណេ ថេរោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឥទ្ធិពលេន គន្ត្វា បាសាទថូបិកំ បាទង្គុលន្តរេន សន្និរុជ្ឈិត្វា បញ្ចវីសតិយោជនំ បាសាទំ គហេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិ, ឧប្បតន្តោ ច បញ្ញាសយោជនានិ ឧក្ខិបិ. អថស្ស បុរិមភវេ ញាតកា បាសាទគតេន លោភេន មច្ឆកច្ឆបមណ្ឌូកា ហុត្វា និព្ពត្តា តស្មិំ បាសាទេ ឧដ្ឋហន្តេ បរិវត្តិត្វា បតិំសុ. សត្ថា តេ សម្បតន្តេ ទិស្វា ‘‘ញាតកា តេ, ភទ្ទជិ, កិលមន្តី’’តិ អាហ. ថេរោ សត្ថុ វចនេន បាសាទំ វិស្សជ្ជេសិ. បាសាទោ យថាឋានេយេវ បតិដ្ឋហិ. សត្ថា បារង្គតោ ភិក្ខូហិ – ‘‘កទា, ភន្តេ, ភទ្ទជិត្ថេរេន អយំ បាសាទោ អជ្ឈាវុដ្ឋោ’’តិ បុដ្ឋោ មហាបនាទជាតកំ (ជា. ១.៣.៤០ អាទយោ) កថេត្វា ពហុជនំ ធម្មាមតំ បាយេសិ.

៩៨. ថេរោ បន អរហត្តំ បត្តោ បុព្ពសម្ភារំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេតុំ ឱគយ្ហាហំ បោក្ខរណិន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឱគយ្ហាហំ បោក្ខរណិន្តិ បុថុនានាអនេកមហោឃេហិ ខណិតត្តា ‘‘បោក្ខរណី’’តិ លទ្ធនាមំ ជលាសយំ ឱគយ្ហ ឱគហេត្វា បវិសិត្វា អជ្ឈោគាហេត្វា ឃាសហេតុខាទនត្ថាយ តត្ថ បោក្ខរណិយំ បវិសិត្វា ភិសំ បទុមបុណ្ឌរីកមូលំ ឧទ្ធរាមីតិ អត្ថោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានបទត្ថត្តា ច នយានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ភទ្ទជិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៩. សិវកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

នវមាបទានេ ឯសនាយ ចរន្តស្សាតិអាទិកំ អាយស្មតោ សិវកត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ ភគវន្តំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ បត្តំ អាទាយ កុម្មាសស្ស បូរេត្វា អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ព្រាហ្មណកុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា សិវកោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ នេក្ខម្មជ្ឈាសយតាយ កាមេ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា វិចរន្តោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ.

១១៧. អរហត្តំ បត្វា សោមនស្សជាតោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ ឯសនាយ ចរន្តស្សាតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

សិវកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

១០. ឧបវានត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ទសមាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ ឧបវានត្ថេរស្ស អបទានំ. អយំ កិរ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ កេនចិ កម្មច្ឆិទ្ទេន បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ទល្លិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស ធាតុំ គហេត្វា មនុស្សទេវនាគគរុឡយក្ខកុម្ភណ្ឌគន្ធព្ពេហិ សត្តរតនមយេ សត្តយោជនិកេ ថូបេ កតេ តត្ថ សុធោតំ អត្តនោ ឧត្តរាសង្គំ វេឡគ្គេ អាពន្ធិត្វា ធជំ កត្វា បូជំ អកាសិ. តំ គហេត្វា អភិសម្មតកោ នាម យក្ខសេនាបតិ ទេវេហិ ចេតិយបូជារក្ខណត្ថំ ឋបិតោ អទិស្សមានកាយោ អាកាសេ ធារេន្តោ ចេតិយំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ អកាសិ. តំ ទិស្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នមានសោ អហោសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧបវានោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ជេតវនបដិគ្គហណេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. អថាយស្មា ឧបវានោ ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ. តេន ច សមយេន ភគវតោ វាតាពាធោ ឧប្បជ្ជិ. ថេរស្ស គិហិសហាយោ ទេវហិតោ នាម ព្រាហ្មណោ សាវត្ថិយំ បដិវសតិ. សោ ថេរំ ចតូហិ បច្ចយេហិ បវារេសិ. អថាយស្មា ឧបវានោ និវាសេត្វា បត្តចីវរំ គហេត្វា តស្ស ព្រាហ្មណស្ស និវេសនំ ឧបគញ្ឆិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘កេនចិ មញ្ញេ បយោជនេន ថេរោ អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘វទេយ្យាថ, ភន្តេ, កេនត្ថោ’’តិ អាហ. ថេរោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស បយោជនំ អាចិក្ខន្តោ –

‘‘អរហំ សុគតោ លោកេ, វាតេហាពាធិកោ មុនិ;

សចេ ឧណ្ហោទកំ អត្ថិ, មុនិនោ ទេហិ ព្រាហ្មណ.

‘‘បូជិតោ បូជនេយ្យានំ, សក្ករេយ្យាន សក្កតោ;

អបចិតោបចេយ្យានំ, តស្ស ឥច្ឆាមិ ហាតវេ’’តិ. (ថេរគា. ១៨៥-១៨៦) –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តស្សត្ថោ – យោ ឥមស្មិំ លោកេ បូជនេយ្យានំ បូជេតព្ពេហិ សក្កាទីហិ ទេវេហិ មហាព្រហ្មាទីហិ ច ព្រហ្មេហិ បូជិតោ, សក្ករេយ្យានំ សក្កាតព្ពេហិ ពិម្ពិសារកោសលរាជាទីហិ សក្កតោ, អបចេយ្យានំ អបចាយិតព្ពេហិ មហេសីហិ ខីណាសវេហិ អបចិតោ, កិលេសេហិ អារកត្តាទិនា អរហំ, សោភនគមនាទិនា សុគតោ សព្ពញ្ញូ មុនិ មយ្ហំ សត្ថា ទេវទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា, សោ ទានិ វាតេហិ វាតហេតុ វាតក្ខោភនិមិត្តំ អាពាធិកោ ជាតោ. សចេ, ព្រាហ្មណ, ឧណ្ហោទកំ អត្ថិ, តស្ស វាតាពាធវូបសមនត្ថំ តំ ហាតវេ ឧបនេតុំ ឥច្ឆាមីតិ.

តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ឧណ្ហោទកំ តទនុរូបំ វាតហរញ្ច ភេសជ្ជំ ភគវតោ ឧបនាមេសិ. តេន ច សត្ថុ រោគោ វូបសមិ. តស្ស ភគវា អនុមោទនំ អកាសិ.

១២២. អថាយស្មា ឧបវានោ អបរភាគេ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. តត្ថ បទុមុត្តរោតិអាទីនិ បុព្ពេ វុត្តត្ថានេវ.

១២៣. មហាជនា សមាគម្មាតិ សកលជម្ពុទីបវាសិនោ រាសិភូតាតិ អត្ថោ. ចិតកំ កត្វាតិ យោជនុព្ពេធំ ចន្ទនរាសិចិតកំ កត្វា ភគវតោ សរីរំ តត្ថ អភិរោបយិំសូតិ សម្ពន្ធោ.

១២៤. សរីរកិច្ចំ កត្វានាតិ អាទហនាតិ អគ្គិនា ទហនកិច្ចំ កត្វាតិ អត្ថោ.

១២៧-២៨. ជង្ឃា មណិមយា អាសីតិ មនុស្សេហិ កតថូបេ ជង្ឃា បុប្ផវាហត្ថំ ចរិតដ្ឋានំ មណិមយា ឥន្ទនីលមណិនា កតាតិ អត្ថោ. មយម្បីតិ សព្ពេ ទេវា ថូបំ ករិស្សាមាតិ អត្ថោ.

១២៩. ធាតុ អាវេណិកា នត្ថីតិ ទេវមនុស្សេហិ វិសុំ វិសុំ ចេតិយំ កាតុំ អាវេណិកា វិសុំ ធាតុ នត្ថិ, តំ ទស្សេន្តោ សរីរំ ឯកបិណ្ឌិតន្តិ អាហ. អធិដ្ឋានពលេន សកលសរីរធាតុ ឯកឃនសិលាមយបដិមា វិយ ឯកមេវ អហោសីតិ អត្ថោ. ឥមម្ហិ ពុទ្ធថូបម្ហីតិ សកលជម្ពុទីបវាសីហិ កតម្ហិ ឥមម្ហិ សុវណ្ណថូបម្ហិ មយំ សព្ពេ សមាគន្ត្វា កញ្ចុកថូបំ ករិស្សាមាតិ អត្ថោ.

១៣៣. ឥន្ទនីលំ មហានីលន្តិ ឥន្ទីវរបុប្ផវណ្ណាភំ មណិ ឥន្ទនីលមណិ. តតោ អធិកវណ្ណតា មហាមណិ ឥន្ទនីលមណយោ ច មហានីលមណយោ ច ជោតិរសមណិជាតិរង្គមណយោ ច ឯកតោ សន្និបាតេត្វា រាសី កត្វា សុវណ្ណថូបេ កញ្ចុកថូបំ កត្វា អឆាទយុន្តិ សម្ពន្ធោ.

១៤៤. បច្ចេកំ ពុទ្ធសេដ្ឋស្សាតិ ពុទ្ធុត្តមស្ស បតិ ឯកំ វិសុំ ឧបរិឆទនេន ថូបំ អកំសូតិ អត្ថោ.

១៤៧. កុម្ភណ្ឌា គុយ្ហកា តថាតិ កុម្ភមត្តានិ អណ្ឌានិ យេសំ ទេវានំ តេ កុម្ភណ្ឌា, បដិច្ឆាទេត្វា និគុហិត្វា បដិច្ឆាទនតោ គរុឡា គុយ្ហកា នាម ជាតា, តេ កុម្ភណ្ឌា គុយ្ហកាបិ ថូបំ អកំសូតិ អត្ថោ.

១៥១. អតិភោន្តិ ន តស្សាភាតិ តស្ស ចេតិយស្ស បភំ ចន្ទសូរិយតារកានំ បភា ន អតិភោន្តិ, ន អជ្ឈោត្ថរន្តីតិ អត្ថោ.

១៥៨. អហម្បិ ការំ កស្សាមីតិ តាទិនោ លោកនាថស្ស ថូបស្មិំ អហម្បិ ការំ បុញ្ញកិរិយំ កុសលកម្មំ ធជបដាកបូជំ ករិស្សាមីតិ អត្ថោ.

ឧបវានត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

១១. រដ្ឋបាលត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ឯកាទសមាបទានេ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោតិអាទិកំ អាយស្មតោ រដ្ឋបាលត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ តស្ស ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ហំសវតីនគរេ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ បិតុ អច្ចយេន ឃរាវាសេ បតិដ្ឋិតោ រតនកោដ្ឋាគារកម្មិកេន ទស្សិតំ អបរិមាណំ កុលវំសានុគតំ ធនំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ ឯត្តកំ ធនរាសិំ មយ្ហំ អយ្យកបយ្យកាទយោ អត្តនា សទ្ធិំ គហេត្វា គន្តុំ នាសក្ខិំសុ, មយា បន គហេត្វា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា កបណទ្ធិកាទីនំ មហាទានំ ទេតិ. សោ អភិញ្ញាលាភិំ ឯកំ តាបសំ ឧបដ្ឋហន្តោ តេន ទេវលោកាធិបច្ចេ ឧយ្យោជិតោ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សោ តត្ថ ទេវលោកេ ទេវរជ្ជំ ករោន្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ មនុស្សលោកេ ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ សមត្ថស្ស កុលស្ស ឯកបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តេន ច សមយេន បទុមុត្តរោ នាម ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ វេនេយ្យសត្តំ និព្ពានមហានគរសង្ខាតខេមន្តភូមិំ សម្បាបេសិ. អថ សោ កុលបុត្តោ អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គតោ សត្ថារំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ បរិសបរិយន្តេ និសីទិ.

តេន ច សមយេន សត្ថា ឯកំ ភិក្ខុំ សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ, តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ តទត្ថាយ ចិត្តំ ឋបេត្វា សតសហស្សភិក្ខុបរិវារស្ស ភគវតោ មហតា សក្ការេន សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា បណិធានំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយេន ឥជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ សទ្ធាបព្ពជិតានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. សោ សត្ថារំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច វន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. សោ តត្ថ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចវិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ ទ្វានវុតិកប្បេ ផុស្សស្ស ភគវតោ កាលេ សត្ថុ វេមាតិកភាតិកេសុ តីសុ រាជបុត្តេសុ សត្ថារំ ឧបដ្ឋហន្តេសុ តេសំ បុញ្ញកិរិយាយ សហាយកិច្ចំ អកាសិ. ឯវំ តត្ថ តត្ថ ភវេ តំ តំ ពហុំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កុរុរដ្ឋេ ថុល្លកោដ្ឋិកនិគមេ រដ្ឋបាលសេដ្ឋិគេហេ និព្ពត្តិ, តស្ស ភិន្នំ រដ្ឋំ សន្ធារេតុំ សមត្ថេ កុលេ និព្ពត្តត្តា រដ្ឋបាលោតិ វំសានុគតមេវ នាមំ អហោសិ. សោ មហតា បរិវារេន វឌ្ឍន្តោ អនុក្កមេន យោព្ពនំ បត្តោ មាតាបិតូហិ បតិរូបេន ទារេន សំយោជេត្វា មហន្តេ ច យសេ បតិដ្ឋាបិតោ ទិព្ពសម្បត្តិសទិសំ សម្បត្តិំ បច្ចនុភោតិ. អថ ភគវា កុរុរដ្ឋេ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ ថុល្លកោដ្ឋិកំ អនុបាបុណិ. តំ សុត្វា រដ្ឋបាលោ កុលបុត្តោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ សត្តវារេ ភត្តច្ឆេទេ កត្វា កិច្ឆេន កសិរេន មាតាបិតរោ អនុជានាបេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា សត្ថុ អាណត្តិយា អញ្ញតរស្ស ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា យោនិសោមនសិការេន កម្មំ ករោន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

១៧៩-១៨០. អថាយស្មា អបរភាគេ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោតិអាទិមាហ. សុនាគោ សោ មយា ទិន្នោតិ តទា មហាធនសេដ្ឋិ ហុត្វា សព្ពំ សាបតេយ្យំ ទានមុខេ វិស្សជ្ជនសមយេ សត្តប្បតិដ្ឋោ សុន្ទរោ នាគោ ហត្ថិរាជា មយា ទិន្នោ អហោសិ. តំ ទស្សេន្តោ ឦសាទន្តោតិអាទិមាហ. ឦសាទន្តោ រថឦសប្បមាណទន្តោ, សោ មយា ទិន្នោ ហត្ថិនាគោ. ឧរូឡ្ហវាតិ រាជាវហនយោគ្គសមត្ថោ, រាជារហោ វា. សេតច្ឆត្តោតិ អលង្ការត្ថាយ ឧបដ្ឋហនសេតច្ឆត្តសហិតោតិ អត្ថោ. បសោភិតោតិ អារោហបរិណាហវា រូបសោភាហិ សម្បន្នោតិ អត្ថោ. សកប្បនោ សហត្ថិបោតិ ហត្ថិអលង្ការសហិតោ ហត្ថិគោបកសហិតោតិ អត្ថោ. ឥត្ថម្ភូតោ ហត្ថិនាគោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ មយា ទិន្នោតិ អត្ថោ.

១៨១. មយា ភត្តំ ការេត្វានាតិ មយា ការាបិតវិហារេ វសន្តានំ កោដិសង្ខានំ ភិក្ខូនំ និច្ចភត្តំ បដ្ឋបេត្វា មហេសិនោ និយ្យាទេសិន្តិ សម្ពន្ធោ.

១៨៣. ជលជុត្តមនាមកោតិ ជលតោ ជាតោ ជលជោ, កិំ តំ? បទុមំ, បទុមេន សមាននាមត្តា ឧត្តមត្តា ច បទុមុត្តរោ នាម ភគវាតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

រដ្ឋបាលត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

ឆប្បញ្ញាសមមហាវគ្គវណ្ណនា សមត្តា.

ឥតិ វិសុទ្ធជនវិលាសិនិយា អបទាន-អដ្ឋកថាយ

ឯត្តាវតា ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកត្ថេរាបទាន-អដ្ឋកថា សមត្តា.

និគមនកថា

សីហឡទីបកេ អប្បិច្ឆតាទិគុណវន្តានំ ថេរវំសប្បទីបានំ អានន្ទត្ថេរាទីនំ សព្ពសត្តានំ តណ្ហាមានទិដ្ឋាទយោ ឆេទននិគ្គហវិវេចនាទ្យត្ថំ សត្តហិ មាសេហិ អតិវិយ អារាធនេន លទ្ធកោសល្លេន ពោធិសម្ភារំ គវេសន្តេន សតិធិតិគតិវីរិយបរក្កមន្តេន មហាសមន្តគុណសោភនេន តិបិដកធរេន បណ្ឌិតេន អាភតំ ឥមំ អបទាន-អដ្ឋកថំ សព្ពោ សទេវលោកោ ជានាតូតិ.

អនេន លោភាទិមលា បជានំ, ចក្ខាទិរោគា វិវិធា ច ទុក្ខា;

កលហាទិភយា ទុក្ខិតា ជាតា, ចោរាទយោនត្ថករា ច លោកេ.

នស្សន្តុ មេ បញ្ច វេរា ច បាបា, នស្សន្តុ គិម្ហេ យថា វុដ្ឋិវាតា;

អដ្ឋង្គិកមគ្គវរេន បត្វា, និព្ពានបុរំ បដិបាទយាមិ.

សព្ពទិដ្ឋិញ្ច មទ្ទន្តោ, រាគទោសាទិបាបកេ;

សំសារវដ្ដំ ឆិន្ទិត្វា, ឧបេមិ សគ្គមោក្ខកេ.

អាណាខេត្តម្ហិ សព្ពត្ថ, អវីចិម្ហិ ភវគ្គតោ;

សព្ពេ ធម្មានុយាយន្តុ, តយោ លោកា ឧតុបិ ចាតិ.

អបទាន-អដ្ឋកថា សមត្តា.