៤. វង្គីសត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ចតុត្ថាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ វង្គីសត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ វុទ្ធិប្បត្តោ ធម្មំ សោតុំ គច្ឆន្តេហិ នគរវាសីហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកភិក្ខុំ បដិភានវន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្ថុ អធិការកម្មំ កត្វា – ‘‘អហម្បិ អនាគតេ បដិភានវន្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា សត្ថារា ព្យាកតោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា មាតុ បរិព្ពាជិកាភាវេន អបរភាគេ បរិព្ពាជកោតិ បាកដោ វង្គីសោតិ ច លទ្ធនាមោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា តតោ អាចរិយំ អារាធេត្វា ឆវសីសជាននមន្តំ នាម សិក្ខិត្វា ឆវសីសំ នខេន អាកោដេត្វា – ‘‘អយំ សត្តោ អសុកយោនិយំ និព្ពត្តោ’’តិ ជានាតិ.

ព្រាហ្មណា ‘‘អយំ អម្ហាកំ ជិវិកាយ មគ្គោ’’តិ វង្គីសំ គហេត្វា គាមនិគមរាជធានិយោ វិចរិំសុ. វង្គីសោ តិវស្សមត្ថកេ មតានម្បិ សីសំ អាហរាបេត្វា នខេន អាកោដេត្វា – ‘‘អយំ សត្តោ អសុកយោនិយំ និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា មហាជនស្ស កង្ខាច្ឆេទនត្ថំ តេ តេ ជនេ អាវាហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ គតិំ កថាបេតិ. តេន តស្មិំ មហាជនោ អភិប្បសីទតិ. សោ តំ និស្សាយ មហាជនស្ស ហត្ថតោ សតម្បិ សហស្សម្បិ លភតិ. ព្រាហ្មណា វង្គីសំ អាទាយ យថារុចិ វិចរិំសុ. វង្គីសោ សត្ថុ គុណេ សុត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិតុកាមោ អហោសិ. ព្រាហ្មណា ‘‘សមណោ គោតមោ មាយាយ តំ អាវដ្ដេស្សតី’’តិ បដិក្ខិបិំសុ.

វង្គីសោ តេសំ វចនំ អនាទិយិត្វា, សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, បដិសន្ថារំ កត្វា, ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា តំ បុច្ឆិ – ‘‘វង្គីស, កិញ្ចិ សិប្បំ ជានាតី’’តិ? ‘‘អាម, ភោ គោតម, ឆវសីសមន្តំ នាមេកំ ជានាមិ, តេន តិវស្សមត្ថកេ មតានម្បិ សីសំ នខេន អាកោដេត្វា និព្ពត្តដ្ឋានំ ជានាមី’’តិ. អថ សត្ថា តស្ស ឯកំ និរយេ និព្ពត្តស្ស សីសំ, ឯកំ មនុស្សេសុ, ឯកំ ទេវេសុ, ឯកំ បរិនិព្ពុតស្ស សីសំ អាហរាបេត្វា ទស្សេសិ. សោ បឋមសីសំ អាកោដេត្វា, ‘‘ភោ គោតម, អយំ សត្តោ និរយេ និព្ពត្តោ’’តិ អាហ. សាធុ វង្គីស, សុដ្ឋុ តយា ទិដ្ឋំ, ‘‘អយំ សត្តោ កុហិំ និព្ពត្តោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មនុស្សលោកេ’’តិ. ‘‘អយំ កុហិ’’ន្តិ? ‘‘ទេវលោកេ’’តិ. តិណ្ណន្នម្បិ និព្ពត្តដ្ឋានំ កថេសិ. បរិនិព្ពុតស្ស បន សីសំ នខេន អាកោដេន្តោ នេវ អន្តំ ន កោដិំ បស្សិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ន សក្កោសិ, វង្គីសា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បស្សថ, ភោ គោតម, ឧបបរិក្ខាមិ តាវាតិ បុនប្បុនំ បរិវត្តេត្វាបិ ពាហិរកមន្តេន ខីណាសវស្ស សីសំ ជានិតុំ ន សក្កោតិ. អថស្ស មត្ថកតោ សេទោ មុច្ចិ. សោ លជ្ជិត្វា តុណ្ហី អហោសិ’’. អថ នំ សត្ថា ‘‘កិលមសិ, វង្គីសា’’តិ អាហ. ‘‘អាម, ភោ គោតម, ឥមស្ស និព្ពត្តដ្ឋានំ ជានិតុំ ន សក្កោមិ. សចេ តុម្ហេ ជានាថ, កថេថា’’តិ. ‘‘វង្គីស, អហំ ឯតម្បិ ជានាមិ, ឥតោ ឧត្តរិបិ ជានាមី’’តិ វត្វា –

‘‘ចុតិំ យោ វេទិ សត្តានំ, ឧបបត្តិញ្ច សព្ពសោ;

អសត្តំ សុគតំ ពុទ្ធំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ.

‘‘យស្ស គតិំ ន ជានន្តិ, ទេវា គន្ធព្ពមានុសា;

ខីណាសវំ អរហន្តំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៤១៩-៤២០; សុ. និ. ៦៤៨-៦៤៩) –

ឥមា ទ្វេ គាថាយោ អភាសិ. សោ តេន ហិ, ភោ គោតម, តំ វិជ្ជំ មេ ទេថាតិ អបចិតិំ ទស្សេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ និសីទិ. សត្ថា ‘‘អម្ហេហិ សមានលិង្គស្ស ទេមា’’តិ អាហ. វង្គីសោ ‘‘យំ កិញ្ចិ កត្វា មយា ឥមំ មន្តំ គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ ព្រាហ្មណេ ឧបគន្ត្វា អាហ – ‘‘តុម្ហេ មយិ បព្ពជន្តេ មា ចិន្តយិត្ថ, អហំ មន្តំ ឧគ្គណ្ហិត្វា សកលជម្ពុទីបេ ជេដ្ឋកោ ភវិស្សាមិ, តុម្ហាកម្បិ តេន ភទ្ទមេវ ភវិស្សតី’’តិ សោ មន្តត្ថាយ សត្ថុ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. តទា ច ថេរោ និគ្រោធកប្បោ ភគវតោ សន្តិកេ ឋិតោ ហោតិ, តំ ភគវា អាណាបេសិ – ‘‘និគ្រោធកប្ប, ឥមំ បព្ពាជេហី’’តិ. ថេរោ សត្ថុ អាណាយ តំ បព្ពាជេត្វា ‘‘មន្តបរិវារំ តាវ ឧគ្គណ្ហាហី’’តិ ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានញ្ច អាចិក្ខិ. សោ ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានំ សជ្ឈាយន្តោវ វិបស្សនាយ កម្មដ្ឋានំ បដ្ឋបេសិ. ព្រាហ្មណា តំ ឧបសង្កមិត្វា – ‘‘កិំ, ភោ វង្គីស, សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គហិត’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘អាម សិក្ខិតំ’’. ‘‘តេន ហិ ឯហិ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘កិំ សិប្បសិក្ខនេន, គច្ឆថ តុម្ហេ ន មយ្ហំ តុម្ហេហិ កត្តព្ពកិច្ច’’ន្តិ. ព្រាហ្មណា ‘‘ត្វម្បិ ទានិ សមណស្ស គោតមស្ស វសំ អាបន្នោ, មាយាយ អាវដ្ដិតោ, កិំ មយំ តវ សន្តិកេ ករិស្សាមា’’តិ អាគតមគ្គេនេវ បក្កមិំសុ. វង្គីសោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ.

៩៦. ឯវំ ថេរោ អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. អនុត្តានត្ថមេវ វណ្ណយិស្សាម.

៩៩. បភាហិ អនុរញ្ជន្តោតិ សោ បទុមុត្តរោ ភគវា នីលបីតាទិឆព្ពណ្ណបភាហិ រំសីហិ អនុរញ្ជន្តោ ជលន្តោ សោភយមានោ វិជ្ជោតមានោតិ អត្ថោ. វេនេយ្យបទុមានិ សោតិ បទុមុត្តរសូរិយោ អត្តនោ វចនសង្ខាតេន សូរិយរំសិយា វេនេយ្យជនសង្ខាតបទុមានិ វិសេសេន ពោធេន្តោ បពោធេន្តោ អរហត្តមគ្គាធិគមេន ផុល្លិតានិ ករោតីតិ អត្ថោ.

១០០. វេសារជ្ជេហិ សម្បន្នោតិ –

‘‘អន្តរាយេ ច និយ្យានេ, ពុទ្ធត្តេ អាសវក្ខយេ;

ឯតេសុ ចតុដ្ឋានេសុ, ពុទ្ធោ សុដ្ឋុ វិសារទោ’’តិ. –

ឯវំ វុត្តចតុវេសារជ្ជញាណេហិ សម្បន្នោ សមង្គីភូតោ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ.

១០៥. វាគីសោ វាទិសូទនោតិ វាទីនំ បណ្ឌិតជនានំ ឦសោ បធានោ ‘‘វាទីសោ’’តិ វត្តព្ពេ ទ-ការស្ស គ-ការំ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សកត្ថបរត្ថវាទំ សូទតិ បគ្ឃរាបេតិ បាកដំ ករោតីតិ វាទិសូទនោ.

១១០. មារមសនាតិ ខន្ធមារាទយោ បញ្ចមារេ មសតិ បរាមសតិ វិទ្ធំសេតីតិ មារមសនោ. ទិដ្ឋិសូទនាតិ វោហារបរមត្ថសង្ខាតំ ទិដ្ឋិទស្សនំ សូទតិ បគ្ឃរំ ទីបេតីតិ ទិដ្ឋិសូទនោ.

១១១. វិស្សាមភូមិ សន្តានន្តិ សកលសំសារសាគរេ សន្តានំ កិលមន្តានំ សោតាបត្តិមគ្គាទិអធិគមាបនេន វិស្សមភូមិ វិស្សមដ្ឋានំ វូបសមនដ្ឋានន្តិ អត្ថោ.

១៣២. តតោហំ វិហតារម្ភោតិ តតោ បច្ចេកពុទ្ធស្ស សរីរទស្សនេន អហំ វិហតារម្ភោ វិនដ្ឋសារម្ភោ, វិនដ្ឋមានោ និម្មទោ ហុត្វា បព្ពជ្ជំ សំ សុដ្ឋុ យាចិំ សំយាចិំ អារោចេសិន្តិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

វង្គីសត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.