៦. ពាហិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ឆដ្ឋាបទានេ ឥតោ សតសហស្សម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ ពាហិយស្ស ទារុចីរិយត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា វេទង្គេសុ អនវយោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ បសន្នមានសោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានំ បត្តុកាមោ សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា សត្តាហស្ស អច្ចយេន ភគវតោ បាទមូលេ និបន្នោ ‘‘ភគវា, ភន្តេ, ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ យំ ភិក្ខុំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ, សោ វិយ អហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. ភគវា អនាគតំសញាណេន ឱលោកេត្វា សមិជ្ឈនភាវំ ញត្វា ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. សោ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ តត្ថ ឆ កាមាវចរសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា បុន មនុស្សេសុ ចក្កវត្តិអាទិសម្បត្តិយោ អនេកកប្បកោដិសតេសុ អនុភវិត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ, ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ បព្ពជិតោ យទា សាសនេ ឱសក្កមានេ សត្ត ភិក្ខូ ចតុន្នំ បរិសានំ អជ្ឈាចារំ ទិស្វា សំវេគប្បត្តា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ‘‘យាវ សាសនស្ស អន្តរធានំ ន ហោតិ, តាវ អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករិស្សាមា’’តិ សុវណ្ណចេតិយំ វន្ទិត្វា តត្ថ អរញ្ញេ ឯកំ បព្ពតំ ទិស្វា ‘‘ជីវិតសាលយា និវត្តន្តុ, និរាលយា ឥមំ បព្ពតំ អភិរុហន្តូ’’តិ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា សព្ពេ តំ បព្ពតំ អភិរុយ្ហ និស្សេណិំ បាតេត្វា សមណធម្មំ ករិំសុ. តេសុ សង្ឃត្ថេរោ ឯករត្តាតិក្កមេន អរហត្តំ បាបុណិ. សោ អនោតត្តទហេ នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា មុខំ ធោវិត្វា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា តេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ឥមំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជថា’’តិ. តេ អាហំសុ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, អម្ហេហិ ឯវំ កតិកា កតា ‘យោ បឋមំ អរហត្តំ បាបុណាតិ, តេនាភតំ បិណ្ឌបាតំ អវសេសា បរិភុញ្ជន្តូ’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ សចេ មយម្បិ តុម្ហេ វិយ វិសេសំ និព្ពត្តេស្សាម, សយំ អាហរិត្វា ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ន ឥច្ឆិំសុ.

ទុតិយទិវសេ ទុតិយត្ថេរោ អនាគាមី ហុត្វា តថេវ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា ឥតរេ និមន្តេសិ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ បនាវុសោ, កតិកា កតា, ‘មហាថេរេន អាភតំ បិណ្ឌបាតំ អភុញ្ជិត្វា អនុថេរេន អាភតំ ភុញ្ជិស្សាមា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ តុម្ហេ វិយ មយម្បិ វិសេសំ និព្ពត្តេត្វា អត្តនោ អត្តនោ បុរិសការេន ភុញ្ជិតុំ សក្កោន្តា ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ន ឥច្ឆិំសុ. តេសុ អរហត្តប្បត្តត្ថេរោ បរិនិព្ពាយិ, ទុតិយោ អនាគាមី ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ, ឥតរេ បញ្ច វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តា សុស្សិត្វា សត្តមេ ទិវសេ កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តត្ថ ទិព្ពសុខំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ តតោ ចវិត្វា មនុស្សេសុ និព្ពត្តិំសុ. តេសុ ឯកោ បុក្កុសាតិ រាជា អហោសិ, ឯកោ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលាយំ កុមារកស្សបោ, ឯកោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ, ឯកោ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ, ឯកោ សភិយោ បរិព្ពាជកោតិ. តេសុ អយំ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ សុប្បារកបដ្ដនេ វាណិជកុលេ និព្ពត្តោ វាណិជកម្មេ និប្ផត្តិំ គតោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ, សោ សុវណ្ណភូមិំ គច្ឆន្តេហិ វាណិជេហិ សទ្ធិំ នាវមារុយ្ហ វិទេសំ គច្ឆន្តោ កតិបាហំ គន្ត្វា ភិន្នាយ នាវាយ សេសេសុ មច្ឆកច្ឆបភក្ខេសុ ជាតេសុ ឯកោយេវ អវសិដ្ឋោ ឯកំ ផលកំ គហេត្វា វាយមន្តោ សត្តមេ ទិវសេ សុប្បារកបដ្ដនតីរំ ឱក្កមិ. តស្ស និវាសនបារុបនំ នត្ថិ, សោ អញ្ញំ កិញ្ចិ អបស្សន្តោ សុក្ខកដ្ឋទណ្ឌកេ វាកេហិ បលិវេឋេត្វា និវាសេត្វា បារុបិត្វា ច ទេវកុលតោ កបាលំ គហេត្វា សុប្បារកបដ្ដនំ អគមាសិ. មនុស្សា តំ ទិស្វា យាគុភត្តាទីនិ ទត្វា ‘‘អយំ ឯកោ អរហា’’តិ សម្ភាវេសុំ. សោ វត្ថេសុ ឧបនីតេសុ ‘‘សចាហំ និវាសេមិ, បារុបាមិ វា, លាភសក្ការោ មេ បរិហាយិស្សតី’’តិ តានិ បដិក្ខិបិត្វា ទារុចីរានេវ បរិហរិ.

អថស្ស ‘‘អរហា, អរហា’’តិ ពហូហិ សម្ភាវិយមានស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘យេ កេចិ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា, អហំ តេសំ អញ្ញតរោ’’តិ សោ តេន និយាមេន កុហនកម្មេន ជីវិកំ កប្បេតិ.

កស្សបទសពលស្ស សាសនេ សត្តសុ ជនេសុ បព្ពតំ អារុយ្ហ សមណធម្មំ ករោន្តេសុ ឯកោ អនាគាមី ហុត្វា សុទ្ធាវាសព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា អត្តនោ ព្រហ្មសម្បត្តិំ ឱលោកេន្តោ អាគតដ្ឋានំ អាវជ្ជេន្តោ បព្ពតមារុយ្ហ សមណធម្មំ ករណដ្ឋានំ ទិស្វា សេសានំ និព្ពត្តនដ្ឋានំ អាវជ្ជេន្តោ ឯកស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ ឥតរេសញ្ច បញ្ចន្នំ កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តភាវំ ញត្វា តេ កាលានុកាលំ អាវជ្ជេសិ ‘‘ឥមស្មិំ បន កាលេ កហំ នុ ខោ តេ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ទារុចីរិយំ សុប្បារកបដ្ដនំ និស្សាយ កុហនកម្មេន ជីវិតំ កប្បេន្តំ ទិស្វា ‘‘នដ្ឋោ វតាយំ ពាលោ, បុព្ពេ សមណធម្មំ ករោន្តោ អតិឧក្កដ្ឋភាវេន អរហតាបិ អាភតំ បិណ្ឌបាតំ អបរិភុញ្ជិត្វា ឥទានិ ឧទរហេតុ អនារហាវ សមានោ អរហត្តំ បដិជានិត្វា លោកំ វញ្ចេន្តោ វិចរតិ, ទសពលស្ស ឧប្បន្នភាវំ ន ជានាតិ, គច្ឆាមិ នំ សំវេជេត្វា ពុទ្ធុប្បាទំ ជានាបេស្សាមី’’តិ ខណេនេវ ព្រហ្មលោកតោ ឱតរិត្វា សុប្បារកបដ្ដនេ រត្តិភាគសមនន្តរេ ទារុចីរិយស្ស សម្មុខេ បាតុរហោសិ. សោ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ឱភាសំ ទិស្វា ពហិ និក្ខមិត្វា មហាព្រហ្មានំ ទិស្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘កេ តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ តុម្ហាកំ បោរាណកសហាយោ អនាគាមិផលំ បត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ, អម្ហាកំ សព្ពជេដ្ឋកោ អរហា ហុត្វា បរិនិព្ពុតោ, តុម្ហេ បន បញ្ចជនា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. ស្វាហំ ទានិ តំ ឥមស្មិំ ឋានេ កុហនកម្មេន ជីវិកំ កប្បេន្តំ ទិស្វា ទមិតុំ អាគតោ’’តិ វត្វា ឥទំ ការណំ អាហ – ‘‘នេវ ខោ ត្វំ, ពាហិយ, អរហា នាបិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ, សាបិ តេ បដិបទា នត្ថិ, យាយ ត្វំ អរហា វា អស្ស អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ. អថស្ស សត្ថុ ឧប្បន្នភាវំ សាវត្ថិយំ វសនភាវញ្ច អាចិក្ខិត្វា ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆា’’តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា ព្រហ្មលោកមេវ អគមាសិ.

ពាហិយោ បន អាកាសេ ឋត្វា កថេន្តំ មហាព្រហ្មានំ ឱលោកេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ភារិយំ កម្មំ មយា កតំ, អនរហំ អរហា អហន្តិ ចិន្តេសិំ, អយញ្ច មំ ‘ន ត្វំ អរហា, នាបិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នាសី’តិ វទតិ, អត្ថិ នុ ខោ លោកេ អញ្ញោ អរហា’’តិ. អថ នំ បុច្ឆិ – ‘‘អថ កេ ចរហិ សទេវកេ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា’’តិ. អថស្ស ទេវតា អាចិក្ខិ – ‘‘អត្ថិ, ពាហិយ, ឧត្តរេសុ ជនបទេសុ សាវត្ថិ នាម នគរំ, តត្ថ សោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. សោ ហិ, ពាហិយ, ភគវា អរហា ចេវ អរហត្តាយ ច ធម្មំ ទេសេសី’’តិ. ពាហិយោ រត្តិភាគេ ទេវតាយ កថំ សុត្វា សំវិគ្គមានសោ តំខណំយេវ សុប្បារកា និក្ខមិត្វា ឯករត្តិវាសេន សាវត្ថិំ អគមាសិ, គច្ឆន្តោ ច បន ទេវតានុភាវេន ពុទ្ធានុភាវេន ច វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អតិក្កមិត្វា សាវត្ថិំ អនុប្បត្តោ, តស្មិំ ខណេ សត្ថា សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ហោតិ. សោ ជេតវនំ បវិសិត្វា អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តេ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ បុច្ឆិ – ‘‘កុហិំ ឯតរហិ សត្ថា’’តិ? ភិក្ខូ ‘‘សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ វត្វា ‘‘ត្វំ បន កុតោ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘សុប្បារកា អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘កទា និក្ខន្តោសី’’តិ? ‘‘ហិយ្យោ សាយន្ហសមយេ និក្ខន្តោម្ហី’’តិ. ‘‘ទូរតោបិ អាគតោ, និសីទ តាវ បាទេ ធោវិត្វា តេលេន មក្ខេត្វា ថោកំ វិស្សមាហិ, អាគតកាលេ សត្ថារំ ទក្ខិស្សតី’’តិ អាហំសុ. ‘‘អហំ, ភន្តេ, សត្ថុ វា អត្តនោ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, កត្ថចិ អដ្ឋត្វា អនិសីទិត្វា ឯករត្តេនេវ វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតោ, សត្ថារំ បស្សិត្វាវ វិស្សមិស្សាមី’’តិ អាហ. សោ ឯវំ វត្វា តរមានរូបោ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា ភគវន្តំ អនោបមាយ ពុទ្ធសិរិយា ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘ចិរស្សំ វត មេ គោតមោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ’’តិ ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱនតសរីរោ គន្ត្វា អន្តរវីថិយំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា គោប្ផកេសុ ទឡ្ហំ គហេត្វា ឯវមាហ – ‘‘ទេសេតុ, ភន្តេ ភគវា, ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្មំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អកាលោ ខោ តាវ, ពាហិយ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា បិណ្ឌាយា’’តិ បដិក្ខិបិ.

តំ សុត្វា ពាហិយោ, ‘‘ភន្តេ, សំសារេ សំសរន្តេន កពឡីការាហារោ ន អលទ្ធបុព្ពោ, តុម្ហាកំ វា មយ្ហំ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ទេសេតុ មេ, ភន្តេ ភគវា, ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្ម’’ន្តិ បុន យាចិ. សត្ថា ទុតិយម្បិ តថេវ បដិក្ខិបិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ឥមស្ស ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ សកលសរីរំ បីតិយា និរន្តរំ អជ្ឈោត្ថដំ ហោតិ, ពលវបីតិវេគោ ធម្មំ សុត្វាបិ ន សក្ខិស្សតិ បដិវិជ្ឈិតុំ, មជ្ឈត្តុបេក្ខាយ តាវ តិដ្ឋតុ, ឯករត្តេនេវ វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតស្សបិ ចស្ស ទរថោ ពលវា សោបិ តាវ បដិប្បស្សម្ភតូ’’តិ. តស្មា ទ្វិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិត្វា តតិយំ យាចិតោ អន្តរវីថិយំ ឋិតោវ ‘‘តស្មាតិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ, ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា (ឧទា. ១០) នយេន អនេកបរិយាយេន ធម្មំ ទេសេសិ. សោ សត្ថុ ធម្មំ សុណន្តោយេវ សព្ពាសវេ ខេបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

១៧៨. សោ អរហត្តំ បត្តក្ខណេយេវ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សញ្ជាតសោមនស្សោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ ឥតោ សតសហស្សម្ហីតិអាទិមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ. អនុត្តានបទវណ្ណនមេវ ករិស្សាម.

១៨១. ហសនំ បច្ចវេក្ខណន្តិ បរិបុណ្ណសោមនស្សជាតំ បច្ចវេក្ខណំ, កោមារវណ្ណំ អតិកោមលន្តិ អត្ថោ.

១៨២. ហេមយញ្ញោបចិតង្គន្តិ សុវណ្ណសុត្តយញ្ញោបចិតសុត្តអវយវំ សរីរំ ទេហន្តិ អត្ថោ. បលម្ពពិម្ពតម្ពោដ្ឋន្តិ ឱលម្ពិតពិម្ពផលសទិសំ រត្តវណ្ណំ ឱដ្ឋទ្វយសមន្នាគតន្តិ អត្ថោ. សេតតិណ្ហសមំ ទិជន្តិ សុនិសិតតិខិណអយលោហឃំសនេន ឃំសិត្វា សមំ កតំ វិយ សមទន្តន្តិ អត្ថោ.

១៨៣. បីតិសម្ផុល្លិតាននន្តិ បីតិយា សុដ្ឋុ ផុល្លិតំ វិកសិតំ អាននំ មុខំ អាទាសតលសទិសមុខវន្តន្តិ អត្ថោ.

១៨៤. ខិប្បាភិញ្ញស្ស ភិក្ខុនោតិ ខិប្បំ ទេសនាយ សមុគ្ឃាដិតក្ខណេយេវ អភិវិសេសេន ញាតុំ សមត្ថស្ស ភិក្ខុនោតិ អត្ថោ.

១៨៦. សគ្គំ អគំ សភវនំ យថាតិ អត្តនោ គេហំ វិយ សគ្គំ លោកំ អគមាសិន្តិ អត្ថោ.

១៩៦. ន ត្វំ ឧបាយមគ្គញ្ញូតិ ត្វំ និព្ពានាធិគមូបាយភូតមគ្គញ្ញូ ន អហោសីតិ អត្ថោ.

២០០. សត្ថុនោ សទា ជិនន្តិ សទា សព្ពកាលំ ជិនំ ជិនន្តោ បរាជិតកោបោ សត្ថុនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វិមលាននំ អាទាសតលសទិសមុខំ បស្សិស្សាមិ បស្សិតុំ និក្ខមាមីតិ យោជនា. ទិជេ អបុច្ឆិំ កុហិំ លោកនន្ទនោតិ កុហិំ ឋានេ លោកបសាទករោ សត្ថាតិ ទិជេ ព្រាហ្មណេ អហំ ភិក្ខូ អបុច្ឆិន្តិ អត្ថោ.

២០១. សសោវ ខិប្បំ មុនិទស្សនុស្សុកោតិ មុនិទស្សនេ តថាគតទស្សនេ ឧស្សុកោ ឧស្សាហជាតោ សសោ ឥវ ខិប្បំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ.

២០២. តុវដំ គន្ត្វាតិ សីឃំ គន្ត្វា. បិណ្ឌត្ថំ អបិហាគិធន្តិ បិណ្ឌបាតំ បដិច្ច អបិហំ អបគតបិហំ អគិធំ និត្តណ្ហំ.

២០៣. អលោលក្ខន្តិ ឥតោ ចិតោ ច អនោលោកយមានំ ឧត្តមេ សាវត្ថិនគរេ បិណ្ឌាយ វិចរន្តំ អទក្ខិន្តិ សម្ពន្ធោ. សិរីនិលយសង្កាសន្តិ សិរិយា លក្ខណានុព្យញ្ជនសោភាយ និលយំ សង្កាសំ ជលមានតោរណសទិសំ. រវិទិត្តិហរាននន្តិ វិជ្ជោតមានសូរិយមណ្ឌលំ វិយ វិជ្ជោតមានមុខមណ្ឌលំ.

២០៤. កុបថេ វិប្បនដ្ឋស្សាតិ កុច្ឆិតបថេ សោបទ្ទវមគ្គេ មូឡ្ហស្ស មិច្ឆាបដិបន្នស្ស មេ សរណំ ហោហិ បតិដ្ឋា ហោហិ. គោតមាតិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ.

២១៨. ន តត្ថ សុក្កា ជោតន្តីតិ សុក្កបភាសម្បន្នា ជោតមានឱសធិតារកាទយោ ន ជោតន្តិ នប្បភាសន្តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. សោ ឯវំ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេត្វា តាវទេវ ច ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. ‘‘បរិបុណ្ណំ តេ បត្តចីវរ’’ន្តិ ច បុដ្ឋោ ‘‘ន បរិបុណ្ណ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘តេន ហិ បត្តចីវរំ បរិយេសាហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. សោ កិរ វីសតិវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ ករោន្តោ ‘‘ភិក្ខុនា នាម អត្តនា បច្ចយេ លភិត្វា អញ្ញំ អនោលោកេត្វា សយមេវ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឯកភិក្ខុស្សាបិ បត្តេន វា ចីវរេន វា សង្គហំ នាកាសិ, ‘‘ន តេនស្ស ឥទ្ធិមយំ បត្តចីវរំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ញត្វា ភគវា ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជំ នាទាសិ. តម្បិ បត្តចីវរំ បរិយេសមានមេវ សង្ការដ្ឋានតោ ចោឡក្ខណ្ឌានិ សំកឌ្ឍេន្តំ បុព្ពវេរិកោ អមនុស្សោ ឯកិស្សា តរុណវច្ឆាយ គាវិយា សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា វាមឩរុម្ហិ បហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. សត្ថា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ និក្ខមន្តោ ពាហិយស្ស សរីរំ សង្ការដ្ឋានេ បតិតំ ទិស្វា ‘‘គណ្ហថ, ភិក្ខវេ, ឯតំ ពាហិយំ ទារុចីរិយន្តិ ឯកស្មិំ គេហទ្វារេ ឋត្វា មញ្ចកំ អាហរាបេត្វា ឥមំ សរីរំ នគរទ្វារតោ នីហរិត្វា ឈាបេត្វា ធាតុយោ គហេត្វា ថូបំ ករោថា’’តិ ភិក្ខូ អាណាបេសិ.

តេ ភិក្ខូ ធាតុំ មហាបថេ ថូបំ ការេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ កតកម្មំ អារោចេសុំ. តតោ សង្ឃមជ្ឈេ កថា ឧទបាទិ – ‘‘តថាគតោ ភិក្ខុសង្ឃេន សរីរឈាបនកិច្ចំ ការេសិ, ធាតុយោ ច គាហាបេត្វា ចេតិយំ ការាបេសិ, កតរមគ្គោ នុ ខោ តេន សមធិគតោ, សាមណេរោ នុ ខោ សោ, ភិក្ខុ នុ ខោ’’តិ. សត្ថា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ‘‘បតិដ្ឋិតោ, ភិក្ខវេ, ពាហិយោ ទារុចីរិយោ អរហត្តោ’’តិ ឧបរិ ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេតិ. តស្ស បរិនិព្ពុតភាវញ្ច អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ខិប្បាភិញ្ញានំ យទិទំ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩, ២១៦) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

អថ នំ ភិក្ខូ បុច្ឆិំសុ – ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, ‘ពាហិយោ ទារុចីរិយោ អរហត្តំ បត្តោ’តិ វទេថ, កទា សោ អរហត្តំ បត្តោ’’តិ? ‘‘មម ធម្មំ សុតកាលេ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘កទា បនស្ស, ភន្តេ, តុម្ហេហិ ធម្មោ កថិតោ’’តិ? ‘‘ភិក្ខាយ ចរន្តេន អន្តរវីថិយំ ឋិតេនា’’តិ. ‘‘អប្បមត្តកោ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ អន្តរវីថិយំ ឋត្វា កថិតធម្មោ; កថំ សោ តាវត្តកេន វិសេសំ និព្ពត្តេសី’’តិ? អថ នេ សត្ថា, ‘‘ភិក្ខវេ, មម ធម្មំ ‘អប្បំ’ វា ‘ពហុំ វា’តិ មា ចិន្តយិត្ថ. អនេកានិបិ ហិ អនត្ថបទសំហិតានិ គាថាសហស្សានិ ន សេយ្យោ, អត្ថនិស្សិតំ បន ឯកម្បិ គាថាបទំ សេយ្យោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សហស្សមបិ ចេ គាថា, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតី’’តិ. (ធ. ប. ១០១) –

ទេសនាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

ពាហិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.