៥៤. កច្ចាយនវគ្គោ

១. មហាកច្ចាយនត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ចតុបញ្ញាសមវគ្គេ បឋមាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ មហាកច្ចាយនត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វុទ្ធិប្បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិយមានំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ បណិធានំ កត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ វិជ្ជាធរោ ហុត្វា អាកាសេន គច្ឆន្តោ ឯកស្មិំ វនសណ្ឌេ និសិន្នំ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ កណិការបុប្ផេហិ បូជំ អកាសិ.

សោ តេន បុញ្ញេន អបរាបរំ សុគតីសុយេវ បរិវត្តេន្តោ កស្សបទសពលស្ស កាលេ ពារាណសិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ សុវណ្ណចេតិយកម្មដ្ឋានេ សតសហស្សគ្ឃនិកាយ សុវណ្ណិដ្ឋកាយ បូជំ កត្វា ‘‘ឥមស្ស និស្សន្ទេន និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សរីរំ មេ សុវណ្ណវណ្ណំ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. តតោ យាវជីវំ កុសលកម្មំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឧជ្ជេនិយំ រញ្ញោ ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស បុរោហិតគេហេ និព្ពត្តិ, តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ មាតា ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ សុវណ្ណវណ្ណោ, អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតោ’’តិ កញ្ចនមាណវោត្វេវ នាមំ អកាសិ. សោ វុទ្ធិមន្វាយ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា បិតុ អច្ចយេន បុរោហិតដ្ឋានំ លភិ. សោ គោត្តវសេន កច្ចាយនោតិ បញ្ញាយិត្ថ. អថ រាជា ចណ្ឌបជ្ជោតោ ពុទ្ធុប្បាទំ សុត្វា, ‘‘អាចរិយ, តុម្ហេ តត្ថ គន្ត្វា សត្ថារំ ឥធានេថា’’តិ បេសេសិ. សោ អត្តដ្ឋមោ សត្ថុ សន្តិកំ ឧបគតោ តស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ សត្តហិ ជនេហិ សទ្ធិំ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ.

១. សោ ឯវំ បត្តអរហត្តផលោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ. អថ សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តេ តាវទេវ ទ្វង្គុលមត្តកេសមស្សុឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ. ឯវំ ថេរោ សទត្ថំ និប្ផាទេត្វា, ‘‘ភន្តេ, រាជា បជ្ជោតោ តុម្ហាកំ បាទេ វន្ទិតុំ ធម្មញ្ច សោតុំ ឥច្ឆតី’’តិ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘ត្វំយេវ, កច្ចាន, តត្ថ គច្ឆ, តយិ គតេ រាជា បសីទិស្សតី’’តិ អាហ. ថេរោ សត្ថុ អាណាយ អត្តដ្ឋមោ តត្ថ គន្ត្វា រាជានំ បសាទេត្វា អវន្តីសុ សាសនំ បតិដ្ឋាបេត្វា បុន សត្ថុ សន្តិកមេវ អាគតោ. អត្តនោ បុព្ពបត្ថនាវសេន កច្ចាយនប្បករណំ មហានិរុត្តិប្បករណំ នេត្តិប្បករណន្តិ បករណត្តយំ សង្ឃមជ្ឈេ ព្យាកាសិ. អថ សន្តុដ្ឋេន ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ យទិទំ មហាកច្ចានោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៨, ១៩៧) ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបិតោ អគ្គផលសុខេន វិហាសីតិ.

មហាកច្ចាយនត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

២. វក្កលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ទុតិយាបទានេ ឥតោ សតសហស្សម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ វក្កលិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ ថេរោ បុរិមជិនវរេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆន្តេហិ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារា ឯកំ ភិក្ខុំ សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា បណិធានំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយំ ទិស្វា ព្យាករិ.

សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, តស្ស វក្កលីតិ នាមំ ករិំសុ. តត្ថ កលីតិ អបរាធតិលកាឡកាទិទោសស្ស អធិវចនំ. និទ្ធន្តសុវណ្ណបិណ្ឌសទិសតាយ អបគតោ ព្យបគតោ កលិ ទោសោ អស្សាតិ វ-ការាគមំ កត្វា វក្កលីតិ វុច្ចតិ. សោ វុទ្ធិប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ, សត្ថារំ ទិស្វា រូបកាយសម្បត្តិទស្សនេន អតិត្តោ សត្ថារា សទ្ធិំយេវ វិចរតិ. ‘‘អគារមជ្ឈេ វសន្តោ និច្ចកាលំ សត្ថុ ទស្សនំ ន លភិស្សាមី’’តិ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ឋបេត្វា ភោជនកាលំ សរីរកិច្ចកាលញ្ច សេសកាលេ យត្ថ ឋិតេន សក្កា ទសពលំ បស្សិតុំ, តត្ថ ឋិតោ អញ្ញំ កិច្ចំ បហាយ ភគវន្តំ ឱលោកេន្តោយេវ វិហរតិ. សត្ថា តស្ស ញាណបរិបាកំ អាគមេន្តោ ពហុកាលំ តស្មិំ រូបទស្សនេនេវ វិចរន្តេ កិញ្ចិ អវត្វា បុនេកទិវសំ – ‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន? យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតិ; យោ មំ បស្សតិ, សោ ធម្មំ បស្សតិ. ធម្មញ្ហិ, វក្កលិ, បស្សន្តោ មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧) អាហ. សត្ថរិ ឯវំ វទន្តេបិ ថេរោ សត្ថុ ទស្សនំ បហាយ អញ្ញត្ថ គន្តុំ ន សក្កោតិ. តតោ សត្ថា, ‘‘នាយំ ភិក្ខុ សំវេគំ អលភិត្វា ពុជ្ឈិស្សតី’’តិ វស្សូបនាយិកទិវសេ – ‘‘អបេហិ, វក្កលី’’តិ ថេរំ បណាមេសិ. សោ សត្ថារា បណាមិតោ សត្ថុ សម្មុខេ ឋាតុំ អសក្កោន្តោ – ‘‘កិំ មយ្ហំ ជីវិតេន, យោហំ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ ន លភាមី’’តិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ បបាតដ្ឋានំ អភិរុហិ? សត្ថា តស្ស តំ បវត្តិំ ញត្វា – ‘‘អយំ ភិក្ខុ មម សន្តិកា អស្សាសំ អលភន្តោ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយំ នាសេយ្យា’’តិ អត្តានំ ទស្សេត្វា ឱភាសំ វិស្សជ្ជេន្តោ –

‘‘បាមោជ្ជពហុលោ ភិក្ខុ, បសន្នោ ពុទ្ធសាសនេ;

អធិគច្ឆេ បទំ សន្តំ, សង្ខារូបសមំ សុខ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៨១) –

គាថំ វត្វា ‘‘ឯហិ, វក្កលី’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣៨១) ហត្ថំ បសារេសិ. ថេរោ ‘‘ទសពលោ មេ ទិដ្ឋោ, ‘ឯហី’តិ អវ្ហាយនម្បិ លទ្ធ’’ន្តិ ពលវបីតិសោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘កុតោ គច្ឆាមី’’តិ អត្តនោ គមនភាវំ អជានិត្វាវ សត្ថុ សម្មុខេ អាកាសេ បក្ខន្ទិត្វា បឋមេន បាទេន បព្ពតេ ឋិតោយេវ សត្ថារា វុត្តគាថាយោ អាវជ្ជេន្តោ អាកាសេយេវ បីតិំ វិក្ខម្ភេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណីតិ អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៨) ធម្មបទវណ្ណនាយញ្ច (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣៨១ វក្កលិត្ថេរវត្ថុ) អាគតំ.

ឥធ បន ឯវំ វេទិតព្ពំ – ‘‘កិំ តេ, វក្កលី’’តិអាទិនា សត្ថារា ឱវទិតោ គិជ្ឈកូដេ វិហរន្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ, តស្ស សទ្ធាយ ពលវភាវតោ ឯវ វិបស្សនា វីថិំ ន ឱតរតិ? ភគវា តំ ញត្វា កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា អទាសិ. សោ បុន វិបស្សនំ មត្ថកំ បាបេតុំ នាសក្ខិយេវ. អថស្ស អាហារវេកល្លេន វាតាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, តំ វាតាពាធេន បីឡិយមានំ ញត្វា ភគវា តត្ថ គន្ត្វា បុច្ឆន្តោ –

‘‘វាតរោគាភិនីតោ ត្វំ, វិហរំ កាននេ វនេ;

បវិទ្ធគោចរេ លូខេ, កថំ ភិក្ខុ ករិស្សសី’’តិ. (ថេរគា. ៣៥០) –

អាហ. តំ សុត្វា ថេរោ –

‘‘បីតិសុខេន វិបុលេន, ផរមានោ សមុស្សយំ;

លូខម្បិ អភិសម្ភោន្តោ, វិហរិស្សាមិ កាននេ.

‘‘ភាវេន្តោ សតិបដ្ឋានេ, ឥន្ទ្រិយានិ ពលានិ ច;

ពោជ្ឈង្គានិ ច ភាវេន្តោ, វិហរិស្សាមិ កាននេ.

‘‘អារទ្ធវីរិយេ បហិតត្តេ, និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមេ;

សមគ្គេ សហិតេ ទិស្វា, វិហរិស្សាមិ កាននេ.

‘‘អនុស្សរន្តោ សម្ពុទ្ធំ, អគ្គំ ទន្តំ សមាហិតំ;

អតន្ទិតោ រត្តិន្ទិវំ, វិហរិស្សាមិ កាននេ’’តិ. (ថេរគា. ៣៥១-៣៥៤) –

ចតស្សោ គាថាយោ អភាសិ. តាសំ អត្ថោ ថេរគាថាវណ្ណនាយំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.៣៥១-៣៥៤) វុត្តោយេវ. ឯវំ ថេរោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

២៨. សោ អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ ឥតោ សតសហស្សម្ហីតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥតោតិ កកុសន្ធាទីនំ ឧប្បន្នភទ្ទកប្បតោ ហេដ្ឋា កប្បសតសហស្សមត្ថកេតិ អត្ថោ.

២៩. បទុមាការវទនោតិ សុបុប្ផិតបទុមសស្សិរីកមុខោ. បទុមបត្តក្ខោតិ សេតបទុមបុប្ផបណ្ណសទិសអក្ខីតិ អត្ថោ.

៣០. បទុមុត្តរគន្ធោវាតិ បទុមគន្ធមុខោតិ អត្ថោ.

៣១. អន្ធានំ នយនូបមោតិ ចក្ខុវិរហិតានំ សត្តានំ នយនសទិសោ, ធម្មទេសនាយ សព្ពសត្តានំ បញ្ញាចក្ខាទិចក្ខុទាយកោតិ អត្ថោ. សន្តវេសោតិ សន្តសភាវោ សន្តឥរិយាបថោ. គុណនិធីតិ គុណានំ និធិ, សព្ពគុណគណានំ និធានដ្ឋានភូតោតិ អត្ថោ. ករុណាមតិអាករោតិ សាធូនំ ចិត្តកម្បនសង្ខាតាយ ករុណាយ ច អត្ថានត្ថមិននបរិច្ឆិន្នមតិយា ច អាករោ អាធារភូតោ.

៣២. ព្រហ្មាសុរសុរច្ចិតោតិ ព្រហ្មេហិ ច អសុរេហិ ច ទេវេហិ ច អច្ចិតោ បូជិតោតិ អត្ថោ.

៣៣. មធុរេន រុតេន ចាតិ ករវីករុតមធុរេន សទ្ទេន សកលំ ជនំ រញ្ជយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សន្ថវី សាវកំ សកន្តិ អត្តនោ សាវកំ មធុរធម្មទេសនាយ សន្ថវី, ថុតិំ អកាសីតិ អត្ថោ.

៣៤. សទ្ធាធិមុត្តោតិ សទ្ទហនសទ្ធាយ សាសនេ អធិមុត្តោ បតិដ្ឋិតោតិ អត្ថោ. មម ទស្សនលាលសោតិ មយ្ហំ ទស្សនេ ព្យាវដោ តប្បរោ.

៣៥. តំ ឋានមភិរោចយិន្តិ តំ សទ្ធាធិមុត្តដ្ឋានន្តរំ អភិរោចយិំ, ឥច្ឆិំ បត្ថេសិន្តិ អត្ថោ.

៤០. បីតមដ្ឋនិវាសនន្តិ សិលិដ្ឋសុវណ្ណវណ្ណវត្ថេ និវត្ថន្តិ អត្ថោ. ហេមយញ្ញោបចិតង្គន្តិ សុវណ្ណបាមង្គលគ្គិតគត្តន្តិ អត្ថោ.

៤៧-៤៨. នោនីតសុខុមាលំ មន្តិ នវនីតមិវ មុទុតលុណហត្ថបាទំ. ជាតបល្លវកោមលន្តិ អសោកបល្លវបត្តកោមលមិវ មុទុកន្តិ អត្ថោ. បិសាចីភយតជ្ជិតាតិ តទា ឯវំភូតំ កុមារំ មំ អញ្ញា បិសាចី ឯកា រក្ខសី ភយេន តជ្ជេសិ ភិំសាបេសីតិ អត្ថោ. តទា មហេសិស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាទមូលេ មំ សាយេសុំ និបជ្ជាបេសុំ. ទីនមានសា ភីតចិត្តា មម មាតាបិតរោ ឥមំ ទារកំ តេ ទទាម, ឥមស្ស សរណំ បតិដ្ឋា ហោតុ នាថ នាយកាតិ សម្ពន្ធោ.

៤៩. តទា បដិគ្គហិ សោ មន្តិ សោ ភគវា តទា តស្មិំ មម មាតុយា ទិន្នកាលេ ជាលិនា ជាលយុត្តេន សង្ខាលកេន ចក្កលក្ខណាទីហិ លក្ខិតេន មុទុកោមលបាណិនា មុទុកេន វិសុទ្ធេន ហត្ថតលេន មំ អគ្គហេសីតិ អត្ថោ.

៥២. សព្ពបារមិសម្ភូតន្តិ សព្ពេហិ ទានបារមិតាទីហិ សម្ភូតំ ជាតំ. នីលក្ខិនយនំ វរំ បុញ្ញសម្ភារជំ ឧត្តមនីលអក្ខិវន្តំ. សព្ពសុភាកិណ្ណំ សព្ពេន សុភេន វណ្ណេន សណ្ឋានេន អាកិណ្ណំ គហនីភូតំ រូបំ ភគវតោ ហត្ថបាទសីសាទិរូបំ ទិស្វាតិ អត្ថោ, តិត្តិំ អបត្តោ វិហរាមិ អហន្តិ សម្ពន្ធោ.

៦១. តទា មំ ចរណន្តគោតិ តស្មិំ មយ្ហំ អរហត្តំ បត្តកាលេ សីលាទិបន្នរសន្នំ ចរណធម្មានំ អន្តគោ, បរិយោសានប្បត្តោ បរិបូរការីតិ អត្ថោ. ‘‘មរណន្តគោ’’តិបិ បាឋោ. តស្ស មរណស្ស អន្តំ និព្ពានំ បត្តោតិ អត្ថោ. សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គំ បញ្ញបេសីតិ សម្ពន្ធោ. អថ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ សទ្ធាធិមុត្តានំ យទិទំ, វក្កលី’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០៨) មំ ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

វក្កលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៣. មហាកប្បិនត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ កប្បិនត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារា ឯកំ ភិក្ខុំ ឱវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ.

សោ តត្ថ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ពារាណសិតោ អវិទូរេ ឯកស្មិំ បេសការគាមេ ជេដ្ឋបេសការគេហេ និព្ពត្តោ តទា សហស្សមត្តា បច្ចេកពុទ្ធា ហិមវន្តេ អដ្ឋ មាសេ វសិត្វា វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ ជនបទេ វសន្តិ. តេ ឯកវារំ ពារាណសិយា អវិទូរេ ឱតរិត្វា ‘‘សេនាសនំ ករណត្ថាយ ហត្ថកម្មំ យាចថា’’តិ រញ្ញោ សន្តិកំ អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធេ បហិណិំសុ. តទា បន រញ្ញោ វប្បមង្គលំ អហោសិ. សោ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធា កិរ អាគតា’’តិ សុត្វា និក្ខមិត្វា អាគតការណំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អជ្ជ, ភន្តេ, ឱកាសោ នត្ថិ ស្វេ អម្ហាកំ វប្បមង្គលំ, តតិយទិវសេ ករិស្សាមា’’តិ វត្វា បច្ចេកពុទ្ធេ អនិមន្តេត្វាវ បាវិសិ. បច្ចេកពុទ្ធា ‘‘អញ្ញំ គាមំ បវិសិស្សាមា’’តិ បក្កមិំសុ.

តស្មិំ សមយេ ជេដ្ឋបេសការស្ស ភរិយា កេនចិទេវ ករណីយេន ពារាណសិំ គច្ឆន្តី តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា វន្ទិត្វា, ‘‘កិំ, ភន្តេ, អវេលាយ អយ្យា អាគតា’’តិ បុច្ឆិ. តេ អាទិតោ បដ្ឋាយ កថេសុំ. តំ សុត្វា សទ្ធាសម្បន្នា ពុទ្ធិសម្បន្នា ឥត្ថី ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេសិ. ‘‘ពហុកា មយំ, ភគិនី’’តិ. ‘‘កិត្តកា, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សហស្សមត្តា, ភគិនី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ នោ គាមេ សហស្សមត្តា វសិម្ហា, ឯកេកោ ឯកេកស្ស ភិក្ខំ ទស្សតិ, ភិក្ខំ អធិវាសេថ, អហមេវ វោ វសនដ្ឋានំ ការាបេស្សាមី’’តិ អាហ. បច្ចេកពុទ្ធា អធិវាសេសុំ.

សា គាមំ បវិសិត្វា ឧគ្ឃោសេសិ – ‘‘អម្មតាតា, អហំ សហស្សមត្តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា និមន្តេសិំ, អយ្យានំ និសីទនដ្ឋានំ សំវិទហថ, យាគុភត្តាទីនិ សម្បាទេថា’’តិ គាមមជ្ឈេ មណ្ឌបំ ការាបេត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា បុនទិវសេ បច្ចេកពុទ្ធេ និសីទាបេត្វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន បរិវិសិត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ តស្មិំ គាមេ សព្ពា ឥត្ថិយោ អាទាយ តាហិ សទ្ធិំ បច្ចេកពុទ្ធេ វន្ទិត្វា តេមាសំ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គណ្ហិត្វា បុន គាមេ ឧគ្ឃោសេសិ – ‘‘អម្មតាតា, ឯកេកកុលតោ ឯកេកបុរិសោ វាសិផរសុអាទីនិ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ទព្ពសម្ភារេ អាហរិត្វា អយ្យានំ វសនដ្ឋានំ ករោតូ’’តិ. គាមវាសិនោ តស្សាយេវ វចនំ សុត្វា ឯកេកោ ឯកេកំ កត្វា សទ្ធិំ រត្តិទិវាដ្ឋានេហិ បណ្ណសាលសហស្សំ និដ្ឋាបេត្វា អត្តនោ អត្តនោ បណ្ណសាលាយំ ឧបគតំ បច្ចេកពុទ្ធំ ‘‘អហំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, អហំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វត្វា ឧបដ្ឋហិំសុ. សា វស្សំវុដ្ឋកាលេ ‘‘អត្តនោ អត្តនោ បណ្ណសាលាយ វស្សំវុដ្ឋានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ ចីវរសាដកេ សជ្ជេថា’’តិ សមាទបេត្វា ឯកេកស្ស សហស្ស សហស្សមូលំ ចីវរំ ទាបេសិ. បច្ចេកពុទ្ធា វុដ្ឋវស្សា អនុមោទនំ កត្វា បក្កមិំសុ. គាមវាសិនោបិ ឥទំ បុញ្ញកម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ តាវតិំសទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា គណទេវតា នាម អហេសុំ.

តេ តត្ថ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កុដុម្ពិកគេហេសុ និព្ពត្តិំសុ. បុព្ពេ ជេដ្ឋកបេសការោ ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ អហោសិ. ភរិយាបិស្ស ឯកស្ស ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស ធីតា អហោសិ. សេសានំ ភរិយាយោ សេសកុដុម្ពិកានំ ធីតរោ អហេសុំ, តា សព្ពាបិ វយប្បត្តា បរកុលំ គច្ឆន្តិយោ តេសំ តេសំយេវ គេហានិ អគមំសុ. អថេកទិវសំ វិហារេ ធម្មស្សវនេ សង្ឃុដ្ឋេ ‘‘សត្ថា ធម្មំ ទេសេស្សតី’’តិ សុត្វា តេ សព្ពេបិ កុដុម្ពិកា ‘‘ធម្មំ សោស្សាមា’’តិ ភរិយាហិ សទ្ធិំ វិហារំ អគមំសុ. តេសំ វិហារមជ្ឈំ បវិដ្ឋក្ខណេ វស្សំ វស្សិ. យេសំ កុលូបកា វា ញាតិសាមណេរាទយោ វា អត្ថិ, តេ តេសំ បរិវេណាទីនិ បវិសិំសុ. តេ បន តថារូបានំ នត្ថិតាយ កត្ថចិ បវិសិតុំ អវិសហន្តា វិហារមជ្ឈេយេវ អដ្ឋំសុ. អថ នេ ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកោ អាហ – ‘‘បស្សថ, ភោ, អម្ហាកំ វិប្បការំ, កុលបុត្តេហិ នាម ឯត្តកេន លជ្ជិតុំ យុត្ត’’ន្តិ. ‘‘អយ្យ, កិំ ករោមា’’តិ? ‘‘មយំ វិស្សាសិកដ្ឋានស្ស អភាវេន ឥមំ វិប្បការំ បត្តា, សព្ពេ ធនំ សំហរិត្វា បរិវេណំ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘សាធុ, អយ្យា’’តិ ជេដ្ឋកោ សហស្សំ អទាសិ. សេសា បញ្ច បញ្ច សតានិ. ឥត្ថិយោ អឌ្ឍតេយ្យានិ អឌ្ឍតេយ្យានិ សតានិ. តេ តំ ធនំ អាហរិត្វា សហស្សកូដាគារបរិវារំ សត្ថុ វសនត្ថាយ មហាបរិវេណំ នាម ការាបេសុំ. នវកម្មស្ស មហន្តតាយ ធនេ អប្បហោន្តេ បុព្ពេ ទិន្នធនតោ បុន ឧបឌ្ឍូបឌ្ឍំ អទំសុ. និដ្ឋិតេ បរិវេណេ វិហារមហំ ករោន្តា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ ចីវរានិ សជ្ជយិំសុ.

ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស បន ភរិយា អត្តនោ បញ្ញាយ ឋិតា អហំ តេហិ សមកំ អកត្វា អតិរេកតរំ កត្វា ‘‘សត្ថារំ បូជេស្សាមី’’តិ អនោជបុប្ផវណ្ណេន សហស្សមូលេន សាដកេន សទ្ធិំ អនោជបុប្ផចង្កោដកំ គហេត្វា សត្ថារំ អនោជបុប្ផេហិ បូជេត្វា តំ សាដកំ សត្ថុ បាទមូលេ ឋបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អនោជបុប្ផវណ្ណំយេវ មេ សរីរំ ហោតុ, អនោជាត្វេវ ច នាមំ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទនំ អកាសិ. តេ សព្ពេបិ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តេ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ទេវលោកា ចវិត្វា ជេដ្ឋកោ កុក្កុដវតីនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ មហាកប្បិនរាជា នាម អហោសិ. សេសា អមច្ចកុលេសុ និព្ពត្តិំសុ. ជេដ្ឋកស្ស ភរិយា មទ្ទរដ្ឋេ សាកលនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិ អនោជបុប្ផវណ្ណមេវស្សា សរីរំ អហោសិ, តេន អនោជាត្វេវស្សា នាមំ អកំសុ, សា វយប្បត្តា មហាកប្បិនរញ្ញោ គេហំ គន្ត្វា អនោជាទេវីតិ បាកដា អហោសិ.

សេសិត្ថិយោបិ អមច្ចកុលេសុ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា តេសំយេវ អមច្ចបុត្តានំ គេហានិ អគមំសុ. តេ សព្ពេបិ រញ្ញោ សម្បត្តិសទិសំ សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ. យទា ហិ រាជា អលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិំ អភិរុហិត្វា វិចរតិ, តទាបិ តេ តថេវ វិចរន្តិ. តស្មិំ អស្សេន វា រថេន វា វិចរន្តេ តេបិ តថេវ វិចរន្តិ. ឯវំ តេ ឯកតោ ហុត្វា កតានំ បុញ្ញានំ ពលេន ឯកតោវ សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ. រញ្ញោ បន វាលោ, វាលវាហនោ, បុប្ផោ, បុប្ផវាហនោ, សុបត្តោតិ បញ្ចេវ អស្សា ហោន្តិ. តេសុ រាជា សុបត្តំ អស្សំ សយំ អារោហតិ, ឥតរេ ចត្តារោ អស្សេ អស្សារោហានំ សាសនាហរណត្ថាយ អទាសិ. រាជា តេ បាតោវ ភោជេត្វា ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, ទ្វេ វា តីណិ វា យោជនានិ អាហិណ្ឌិត្វា ពុទ្ធស្ស វា ធម្មស្ស វា សង្ឃស្ស វា ឧប្បន្នភាវំ សុត្វា មយ្ហំ សុខសាសនំ អារោចេថា’’តិ បេសេសិ. តេ ចតូហិ ទ្វារេហិ និក្ខមិត្វា ទ្វេ តីណិ យោជនានិ អាហិណ្ឌិត្វា កិញ្ចិ សាសនំ អលភិត្វាវ បច្ចាគមិំសុ.

អថេកទិវសំ រាជា សុបត្តំ អារុហិត្វា អមច្ចសហស្សបរិវុតោ ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ កិលន្តរូបេ បញ្ចសតមត្តេ វាណិជកេ នគរំ បវិសន្តេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ អទ្ធានកិលន្តា, អទ្ធោ ឥមេសំ សន្តិកា ឯកំ ភទ្ទកំ សាសនំ សោស្សាមី’’តិ តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, ឥតោ វីសតិយោជនសតមត្ថកេ សាវត្ថិ នាម នគរំ, តតោ អាគតម្ហា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន វោ ទេសេ កិញ្ចិ សាសនំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. ‘‘ទេវ, អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា តាវទេវ ពលវបីតិយា ផុដ្ឋសរីរោ កិញ្ចិ សល្លក្ខេតុំ អសក្កោន្តោ មុហុត្តំ វីតិនាមេត្វា បន, ‘‘តាតា, កិំ វទេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធោ, ទេវ, ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ តថេវ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថវារេ ‘‘កិំ វទេថ, តាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តេ, ‘‘តាតា, សុខសាសនសវនាយ សតសហស្សំ វោ ទម្មី’’តិ វត្វា ‘‘អបរម្បិ កិញ្ចិ សាសនំ អត្ថិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, ធម្មោ ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា តម្បិ សុត្វា បុរិមនយេនេវ តយោ វារេ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថវារេ ‘‘ធម្មោ ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តេ – ‘‘ឥធាបិ វោ សតសហស្សំ ទម្មី’’តិ វត្វា ‘‘អបរម្បិ កិញ្ចិ សាសនំ អត្ថិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, សង្ឃោ ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា តម្បិ សុត្វា តថេវ តយោ វារេ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថវារេ ‘‘សង្ឃោ ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តេ – ‘‘ឥធាបិ វោ សតសហស្សំ ទម្មី’’តិ វត្វា អមច្ចសហស្សំ ឱលោកេត្វា, ‘‘តាតា, កិំ ករិស្សាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘អហំ, តាតា, ‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ ធម្មោ ឧប្បន្នោ សង្ឃោ ឧប្បន្នោ’តិ សុត្វា ន បុន និវត្តិស្សាមិ, ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស គន្ត្វា តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘មយម្បិ, ទេវ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. រាជា សុវណ្ណបដ្ដេ អក្ខរានិ លិខាបេត្វា វាណិជកានំ ទត្វា ‘‘ឥមំ អនោជាយ នាម ទេវិយា ទេថ, សា តុម្ហាកំ តីណិ សតសហស្សានិ ទស្សតិ, ឯវញ្ច បន នំ វទេយ្យាថ ‘រញ្ញា កិរ តេ ឥស្សរិយំ វិស្សដ្ឋំ, យថាសុខំ សម្បត្តិំ បរិភុញ្ជាហី’តិ, សចេ បន ‘វោ រាជា កហ’ន្តិ បុច្ឆតិ, ‘សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិស្សាមី’តិ វត្វា គតោតិ អារោចេយ្យាថា’’តិ អាហ. អមច្ចាបិ អត្តនោ អត្តនោ ភរិយានំ តថេវ សាសនំ បហិណិំសុ. រាជា វាណិជកេ ឧយ្យោជេត្វា អស្សំ អភិរុយ្ហ អមច្ចសហស្សបរិវុតោ តំខណញ្ញេវ និក្ខមិ.

សត្ថាបិ តំទិវសំ បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ មហាកប្បិនរាជានំ សបរិវារំ ទិស្វា ‘‘អយំ មហាកប្បិនោ វាណិជកានំ សន្តិកា តិណ្ណំ រតនានំ ឧប្បន្នភាវំ សុត្វា តេសំ វចនំ តីហិ សតសហស្សេហិ បូជេត្វា រជ្ជំ បហាយ អមច្ចសហស្សបរិវុតោ មំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតុកាមោ ស្វេ និក្ខមិស្សតិ, សោ សបរិវារោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិស្សតិ, បច្ចុគ្គមនំ ករិស្សាមី’’តិ បុនទិវសេ ចក្កវត្តី វិយ ខុទ្ទកគាមភោជកំ រាជានំ បច្ចុគ្គច្ឆន្តោ សយមេវ បត្តចីវរមាទាយ វីសយោជនសតំ មគ្គំ បច្ចុគ្គន្ត្វា ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសីទិ. រាជាបិ អាគច្ឆន្តោ ឯកំ នទិំ បត្វា ‘‘កា នាមាយ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អបរច្ឆា នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណំ, តាតា’’តិ? ‘‘គម្ភីរតោ គាវុតំ, បុថុលតោ ទ្វេ គាវុតានិ, ទេវា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បនេត្ថ នាវា វា ឧឡុម្បោ វា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘នាវាទីនិ ឱលោកេន្តេ អម្ហេ ជាតិ ជរំ ឧបនេតិ, ជរា មរណំ. អហំ និព្ពេមតិកោ ហុត្វា តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តោ, តេសំ មេ អានុភាវេន ‘ឥទំ ឧទកំ ឧទកំ វិយ មា ហោតូ’តិ រតនត្តយស្ស គុណំ អាវជ្ជេត្វា ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’’តិ ពុទ្ធគុណំ អនុស្សរន្តោ សបរិវារោ អស្សសហស្សេន ឧទកបិដ្ឋេ បក្ខន្ទិ. សិន្ធវា បិដ្ឋិបាសាណេ វិយ បក្ខន្ទិំសុ. ខុរានំ អគ្គដ្ឋានេវ តេមិំសុ.

សោ តំ ឧត្តរិត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ អបរម្បិ នទិំ ទិស្វា ‘‘អយំ កា នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘នីលវាហា នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណ’’ន្តិ? ‘‘គម្ភីរតោបិ បុថុលតោបិ អឌ្ឍយោជនំ, ទេវា’’តិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. តំ បន នទិំ ទិស្វា ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិ ធម្មានុស្សតិំ អនុស្សរន្តោ បក្ខន្ទិ. តម្បិ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តោ អបរម្បិ នទិំ ទិស្វា ‘‘អយំ កា នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ចន្ទភាគា នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណ’’ន្តិ? ‘‘គម្ភីរតោបិ បុថុលតោបិ យោជនំ, ទេវា’’តិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. តំ បន នទិំ ទិស្វា ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិ សង្ឃានុស្សតិំ អនុស្សរន្តោ បក្ខន្ទិ. តម្បិ នទិំ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តោ សត្ថុ សរីរតោ និក្ខន្តា ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ និគ្រោធរុក្ខស្ស សាខាវិដបបលាសានិ ឱភាសយមានា ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ឱភាសោ នេវ ចន្ទស្ស, ន សូរិយស្ស, ន ទេវមារព្រាហ្មណសុបណ្ណនាគានំ អញ្ញតរស្ស, អទ្ធា អហំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស អាគច្ឆន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទិដ្ឋោ ភវិស្សាមី’’តិ. សោ តាវទេវ អស្សបិដ្ឋិតោ ឱតរិត្វា ឱនតសរីរោ រស្មិយានុសារេន សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា មនោសិលារសេ និមុជ្ជន្តោ វិយ ពុទ្ធរស្មីនំ អន្តោ បាវិសិ. សោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន. សត្ថា តេសំ អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សបរិវារោ រាជា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

អថ សព្ពេ ឧដ្ឋហិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សត្ថា ‘‘អាគមិស្សតិ នុ ខោ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ឥមេ កុលបុត្តា បច្ចេកពុទ្ធសហស្សានំ ចីវរសហស្សំ អទំសុ, កស្សបពុទ្ធកាលេ វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ វីសតិចីវរសហស្សានិបិ អទំសុ, អនច្ឆរិយំ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរាគមន’’ន្តិ ញត្វា ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ អាហ. តេ តាវទេវ អដ្ឋបរិក្ខារធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ ហុត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បច្ចោរោហិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ.

តេ បន វាណិជកា រាជគេហំ គន្ត្វា ទេវិយា រញ្ញា បហិតសាសនំ អារោចេត្វា ទេវិយា ‘‘អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. អថ នេ ទេវី បុច្ឆិ – ‘‘តាតា, កិំការណា អាគតត្ថា’’តិ? ‘‘មយំ រញ្ញា តុម្ហាកំ សន្តិកំ បេសិតា, តីណិ កិរ នោ សតសហស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘ពហុំ, ភណេ, ភណថ, កិំ តុម្ហេហិ រញ្ញោ សន្តិកេ កតំ, កិស្មិំ វោ រាជា បសន្នោ ឯត្តកំ ធនំ ទាបេតី’’តិ? ‘‘ទេវិ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ កតំ, ឯកំ បន សាសនំ អារោចយិម្ហា’’តិ. ‘‘សក្កា បន, តាតា, មយ្ហម្បិ តំ អារោចេតុ’’ន្តិ. ‘‘សក្កា, ទេវី’’តិ សុវណ្ណភិង្គារេន មុខំ វិក្ខាលេត្វា ‘‘ទេវិ, ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ. សាបិ តំ សុត្វា បីតិយា ផុដ្ឋសរីរា តិក្ខត្តុំ កិញ្ចិ អសល្លក្ខេត្វា ចតុត្ថវារេ ‘‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ សុត្វា ‘‘កិំ, តាតា, ឥមស្មិំ បទេ រញ្ញា ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘សតសហស្សំ, ទេវី’’តិ. ‘‘តាតា, អននុច្ឆវិកំ រញ្ញា កតំ ឯវរូបំ សាសនំ សុត្វា តុម្ហាកំ សតសហស្សទទមានេន, អហំ វោ មម ទុគ្គតបណ្ណាការេ តីណិ សតសហស្សានិ ទម្មិ. អបរំ កិញ្ចិ តុម្ហេហិ អារោចិត’’ន្តិ? តេ ឥទញ្ច ឥទញ្ចាតិ ឥតរានិបិ ទ្វេ សាសនានិ អារោចេសុំ. ទេវី បុរិមនយេនេវ តយោ តយោ វារេ អសល្លក្ខេត្វា ចតុត្ថចតុត្ថវារេ តីណិ តីណិ សតសហស្សានិ អទាសិ. ឯវំ តេ សព្ពានិ ទ្វាទសសតសហស្សានិ លភិំសុ.

អថ នេ ទេវី បុច្ឆិ – ‘‘រាជា កហំ, តាតា’’តិ? ‘‘ទេវិ, រាជា ‘សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិស្សាមី’តិ វត្វា គតោ’’តិ. ‘‘មយ្ហំ តេន កិំ សាសនំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘សព្ពំ កិរ ឥស្សរិយំ តុម្ហាកំ វិស្សដ្ឋំ, ‘តុម្ហេ កិរ យថាសុខំ សម្បត្តិំ អនុភវថា’’’តិ. ‘‘អមច្ចា បន កុហិំ, តាតា’’តិ? ‘‘តេបិ រញ្ញា សទ្ធិំ ‘បព្ពជិស្សាមា’តិ គតា, ទេវី’’តិ. សា តេសំ ភរិយាយោ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អម្មា, តុម្ហាកំ សាមិកា រញ្ញា សទ្ធិំ ‘បព្ពជិស្សាមា’តិ គតា, តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘កិំ បន តេហិ អម្ហាកំ សាសនំ បហិតំ, ទេវី’’តិ? ‘‘តេហិ កិរ អត្តនោ សម្បត្តិ តុម្ហាកំ វិស្សដ្ឋា ‘តុម្ហេ កិរ សម្បត្តិំ យថាសុខំ បរិភុញ្ជថា’’’តិ. ‘‘តុម្ហេ បន, ទេវិ, កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ សោ តាវ រាជា មគ្គេ ឋិតោ តីហិ សតសហស្សេហិ តីណិ រតនានិ បូជេត្វា ខេឡបិណ្ឌំ វិយ សម្បត្តិំ បហាយ ‘បព្ពជិស្សាមី’តិ និក្ខន្តោ, មយាបិ តិណ្ណំ រតនានំ សាសនំ សុត្វា តានិ នវហិ សតសហស្សេហិ បូជិតានិ, ន ខោ បនេសា សម្បត្តិ នាម រញ្ញោយេវ ទុក្ខា, មយ្ហម្បិ ទុក្ខា ឯវ. កោ រញ្ញា ឆឌ្ឌិតខេឡបិណ្ឌំ ជណ្ណុកេហិ ភូមិយំ បតិដ្ឋហិត្វា មុខេន គណ្ហិស្សតិ, ន មយ្ហំ សម្បត្តិយា អត្ថោ, សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘ទេវិ, មយម្បិ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. ‘‘សចេ សក្កោថ, សាធូ’’តិ. ‘‘សក្កោម, ទេវី’’តិ. តេន ហិ ‘‘ឯថា’’តិ រថសហស្សំ យោជាបេត្វា រថំ អារុយ្ហ តាហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ បឋមំ នទិំ ទិស្វា យថា រញ្ញា បឋមំ បុច្ឆិតា, តថេវ បុច្ឆិត្វា សព្ពំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘រញ្ញា គតមគ្គំ ឱលោកេថា’’តិ វត្វា ‘‘សិន្ធវានំ បទវលញ្ជំ ន បស្សាមា’’តិ វុត្តេ រាជា ‘‘តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តោស្មី’’តិ សច្ចកិរិយំ ករិត្វា តិណ្ណំ រតនានំ គុណេ អនុស្សរិត្វា គតោ ភវិស្សតិ, អហម្បិ តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តា, តេសំ មេ អានុភាវេន ‘‘ឥទំ ឧទកំ ឧទកំ វិយ មា ហោតូ’’តិ តិណ្ណំ រតនានំ គុណេ អនុស្សរន្តី រថសហស្សំ បេសេសិ. ឧទកំ បិដ្ឋិបាសាណសទិសំ អហោសិ, ចក្កានំ អគ្គដ្ឋានេវ តេមិំសុ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ឥតរា ទ្វេបិ នទិយោ ឧត្តរិំសុ.

សត្ថា តាសំ អាគតភាវំ ញត្វា យថា តា អត្តនោ សន្តិកេ និសិន្នេ សាមិកេ ភិក្ខូ ន បស្សន្តិ, តថា អធិដ្ឋាសិ. ទេវីបិ អាគច្ឆន្តី សត្ថុ សរីរតោ និក្ខន្តា រស្មិយោ ទិស្វា តថេវ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, មហាកប្បិនោ រាជា តុម្ហេ ឧទ្ទិស្ស និក្ខមិត្វា គតោ, កហំ នុ ខោ សោ, អម្ហាកំ តំ ទស្សេថា’’តិ. ‘‘និសីទថ តាវ, ឥធេវ នំ បស្សិស្សថា’’តិ. តា សព្ពាបិ ហដ្ឋតុដ្ឋា ‘‘ឥធេវ កិរ និសិន្នា សាមិកេ នោ បស្សិស្សាមា’’តិ និសីទិំសុ. សត្ថា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. អនោជាទេវី ទេសនាបរិយោសានេ តាហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. មហាកប្បិនោ ថេរោ តាសំ ទេសិយមានំ ធម្មទេសនំ សុត្វា សបរិវារោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា តាសំ តេ ភិក្ខូ ទស្សេសិ. តាសញ្ហិ អាគតក្ខណេយេវ អត្តនោ សាមិកេ កាសាវធរេ មុណ្ឌសីសេ ទិស្វា ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ភវេយ្យ, មគ្គផលំ និព្ពត្តេតុំ សក្កា ន ភវេយ្យ. តស្មា អចលសទ្ធាយ បតិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ តាសំ តេ ភិក្ខូ អរហត្តប្បត្តេ ទស្សេសិ. តាបិ តេ ទិស្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកប្បត្ត’’ន្តិ វត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ.

ឯវំ វុត្តេ សត្ថា ឧប្បលវណ្ណាយ ថេរិយា អាគមនំ ចិន្តេសិ. សា សត្ថុ ចិន្តិតក្ខណេយេវ អាកាសេនាគន្ត្វា តា សព្ពា ឥត្ថិយោ គហេត្វា អាកាសេន ភិក្ខុនុបស្សយំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. តា សព្ពា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថា ភិក្ខុសហស្សំ អាទាយ អាកាសេន ជេតវនំ អគមាសិ. តត្រ សុទំ អាយស្មា មហាកប្បិនោ រត្តិដ្ឋានាទីសុ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេន្តោ វិចរតិ. ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ – ‘‘ភន្តេ, មហាកប្បិនោ ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេន្តោ វិចរតិ, អត្តនោ រជ្ជសុខំ អារព្ភ ឧទានេតិ មញ្ញេ’’តិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, កប្បិន, កាមសុខំ អារព្ភ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ? ‘‘ភគវា មេ, ភន្តេ, តំ អារព្ភ ឧទានភាវំ វា អញ្ញំ អារព្ភ ឧទានភាវំ វា ជានាតី’’តិ. អថ សត្ថា – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ កាមសុខំ រជ្ជសុខំ អារព្ភ ឧទានំ ឧទានេតិ, បុត្តស្ស បន មេ ធម្មំ ចរតោ ធម្មបីតិ នាម ឧប្បជ្ជតិ, សោ អមតមហានិព្ពានំ អារព្ភ ឯវំ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ធម្មបីតិ សុខំ សេតិ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

អរិយប្បវេទិតេ ធម្មេ, សទា រមតិ បណ្ឌិតោ’’តិ. (ធ. ប. ៧៩);

អថេកទិវសំ សត្ថា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កច្ចិ, ភិក្ខវេ, កប្បិនោ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ? ‘‘អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតិ, ឱវាទមត្តម្បិ ន ទេតី’’តិ. សត្ថា ថេរំ បក្កោសាបេត្វា – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, កប្បិន, អន្តេវាសិកានំ ឱវាទមត្តម្បិ ន ទេសី’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. ‘‘ព្រាហ្មណ, មា ឯវំ អកាសិ, អជ្ជ បដ្ឋាយ ឧបគតានំ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ថេរោ ភគវតោ វចនំ សិរសា សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកោវាទេនេវ សមណសហស្សំ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. តេន នំ សត្ថា បដិបាដិយា អត្តនោ សាវកេ ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខុឱវាទកានំ យទិទំ មហាកប្បិនោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២៣១) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

៦៦. ឯវំ ថេរោ បត្តអរហត្តផលោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. ឧទិតោ អជដាកាសេតិ សកលាកាសេ ឧទិតោ ឧដ្ឋិតោ បាកដភូតោ. សរទម្ពរេ សរទកាលេ អាកាសេ រវីវ សូរិយោ ឥវាតិ អត្ថោ.

៧០. អក្ខទស្សោ តទា អាសិន្តិ តស្មិំ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ សារទស្សី ហិតទស្សី អាចរិយោ បាកដោ អហោសិន្តិ អត្ថោ.

៧១. សាវកស្ស កតាវិនោតិ តស្ស ភគវតោ មេ មនំ មម ចិត្តំ, តប្បយន្តស្ស តោសយន្តស្ស សាវកស្ស ឱវាទកស្ស គុណំ បកាសយតោ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តស្ស កតាវិនោ សាតច្ចកិច្ចយុត្តស្ស វចនំ សុត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

៧៣. ហំសសមភាគោតិ ហំសសទិសគាមិ. ហំសទុន្ទុភិនិស្សនោតិ ហំសរវោ ទុន្ទុភិភេរិសទ្ទសទិសវចនោ ‘‘ឯតំ មហាមត្តំ បស្សថ, ភិក្ខវោ’’តិ អាហាតិ សម្ពន្ធោ.

៧៤. សមុគ្គតតនូរុហន្តិ សុដ្ឋុ ឧគ្គតលោមំ ឧទ្ធគ្គលោមំ, ឧទគ្យមនំ វា. ជីមូតវណ្ណន្តិ មុត្តផលសមានវណ្ណំ សុន្ទរសរីរបភន្តិ អត្ថោ. បីណំសន្តិ បរិបុណ្ណំ អំសំ. បសន្ននយនាននន្តិ បសន្នអក្ខិបសន្នមុខន្តិ អត្ថោ.

៧៥. កតាវិនោតិ កតាធិការស្ស ឯតទគ្គេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឋានំ សោ ឯសោ មុទិតាយ បហដ្ឋចិត្តតាយ បត្ថេតីតិ សម្ពន្ធោ.

៨១. សតសោ អនុសាសិយាតិ ធម្មេន សមេន វចនេន ការណវសេន អនុសាសិត្វាតិ អត្ថោ. ពារាណសិយមាសន្នេតិ ពារាណសិយា សមីបេ បេសការគាមេ. ជាតោ កេនិយជាតិយន្តិ តន្តវាយជាតិយា បេសការកុលេ ជាតោតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

មហាកប្បិនត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៤. ទព្ពមល្លបុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ចតុត្ថាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ ទព្ពមល្លបុត្តត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ សេដ្ឋិបុត្តោ ហុត្វា ជាតោ វិភវសម្បន្នោ អហោសិ, សត្ថរិ បសន្នោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សេនាសនបញ្ញាបកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា សត្តាហច្ចយេន ភគវតោ បាទមូលេ និបតិត្វា តំ ឋានំ បត្ថេសិ. ភគវាបិស្ស សមិជ្ឈនភាវំ ញត្វា ព្យាកាសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា តតោ ចុតោ តុសិតាទីសុ ទេវេសុ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ ចុតោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ អសប្បុរិសសំសគ្គេន តស្ស សាវកំ ភិក្ខុំ អរហាតិ ជានន្តោបិ អព្ភូតេន អព្ភាចិក្ខិ. តស្សេវ សាវកានំ ខីរសលាកភត្តំ អទាសិ. សោ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា កស្សបទសពលស្ស កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ ឱសានកាលេ សាសនេ បព្ពជិតោ បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ សកលលោកេ កោលាហលេ ជាតេ សត្ត ភិក្ខវោ បព្ពជិតោ បច្ចន្តជនបទេ វនមជ្ឈេ ឯកំ បព្ពតំ អភិរុហិត្វា ‘‘ជីវិតាសា ឱរោហន្តុ និរាលយា និសីទន្តូ’’តិ និស្សេណិំ បាតេសុំ. តេសំ ឱវាទទាយកោ ជេដ្ឋកត្ថេរោ សត្ថាហព្ភន្តរេ អរហា អហោសិ. តទនន្តរត្ថេរោ អនាគាមី, ឥតរេ បញ្ច បរិសុទ្ធសីលា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. តត្ថ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទិព្ពសុខំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បុក្កុសាតិ (ម. និ. ៣.៣៤២), សភិយោ (សុ. និ. សភិយសុត្ត), ពាហិយោ (ឧទា. ១០), កុមារកស្សបោតិ (ម. និ. ១.២៤៩) ឥមេ ចត្តារោ តត្ថ តត្ថ និព្ពត្តិំសុ. អយំ បន មល្លរដ្ឋេ អនុបិយនគរេ និព្ពត្តិ. តស្មិំ មាតុកុច្ឆិតោ អនិក្ខន្តេយេវ មាតា កាលមកាសិ, អថេកោ តស្សា សរីរំ ឈាបនត្ថាយ ចិតកស្មិំ អារោបេត្វា កុមារំ ទព្ពន្តរេ បតិតំ គហេត្វា ជគ្គាបេសិ. ទព្ពេ បតិតត្តា ទព្ពោ មល្លបុត្តោតិ បាកដោ អហោសិ. អបរភាគេ បុព្ពសម្ភារវសេន បព្ពជិ, សោ កម្មដ្ឋានមនុយុត្តោ នចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

អថ នំ សត្ថា មជ្ឈត្តភាវេន អានុភាវសម្បន្នភាវេន ច ភិក្ខូនំ សេនាសនំ បញ្ញាបនេ ភត្តុទ្ទេសនេ ច និយោជេសិ. សព្ពោ ច ភិក្ខុសង្ឃោ តំ សមន្នេសិ. តំ វិនយខន្ធកេ (ចូឡវ. ១៨៩-១៩០) អាគតមេវ. អបរភាគេ ថេរោ ឯកស្ស វរសលាកទាយកស្ស សលាកភត្តំ មេត្តិយភូមជកានំ ភិក្ខូនំ ឧទ្ទិសិ. តេ ហដ្ឋតុដ្ឋា ‘‘ស្វេ មយ្ហំ មុគ្គឃតមធុមិស្សកភត្តំ ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ឧស្សាហជាតា អហេសុំ. សោ បន ឧបាសកោ តេសំ វារប្បត្តភាវំ សុត្វា ទាសិំ អាណាបេសិ – ‘‘យេ, ជេ, ភិក្ខូ ស្វេ ឥធ អាគមិស្សន្តិ, តេ កណាជកេន ពិលង្គទុតិយេន បរិវិសាហី’’តិ. សាបិ តថេវ តេ ភិក្ខូ អាគតេ កោដ្ឋកបមុខេ និសីទាបេត្វា ភោជេសិ. តេ ភិក្ខូ អនត្តមនា កោបេន តដតដាយន្តា ថេរេ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ‘‘មធុរភត្តទាយកំ អម្ហាកំ អមធុរភត្តំ ទាបេតុំ ឯសោវ និយោជេសី’’តិ ទុក្ខី ទុម្មនា និសីទិំសុ. អថ តេ មេត្តិយា នាម ភិក្ខុនី ‘‘កិំ, ភន្តេ, ទុម្មនា’’តិ បុច្ឆិ. តេ, ‘‘ភគិនិ, កិំ អម្ហេ ទព្ពេន មល្លបុត្តេន វិហេឋិយមានេ អជ្ឈុបេក្ខសី’’តិ អាហំសុ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, មយា សក្កា កាតុ’’ន្តិ? ‘‘តស្ស ទោសំ អារោបេហី’’តិ. សា តត្ថ តត្ថ ថេរស្ស អភូតារោបនំ អកាសិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ. អថ ភគវា ទព្ពំ មល្លបុត្តំ បក្កោសាបេត្វា – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, ទព្ព, មេត្តិយាយ ភិក្ខុនិយា វិប្បការមកាសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘យថា មំ, ភន្តេ, ភគវា ជានាតី’’តិ. ‘‘ន ខោ, ទព្ព, ទព្ពា ឯវំ និព្ពេឋេន្តិ, ការកភាវំ វា អការកភាវំ វា វទេហី’’តិ. ‘‘អការកោ អហំ, ភន្តេ’’តិ. ភគវា – ‘‘មេត្តិយំ ភិក្ខុនិំ នាសេត្វា តេ ភិក្ខូ អនុយុញ្ជថា’’តិ អាហ. ឧបាលិត្ថេរប្បមុខា ភិក្ខូ តំ ភិក្ខុនិំ ឧប្បព្ពាជេត្វា មេត្តិយភូមជកេ ភិក្ខូ អនុយុញ្ជិត្វា តេហិ ‘‘អម្ហេហិ និយោជិតា សា ភិក្ខុនី’’តិ វុត្តេ ភគវតោ ឯកមត្ថំ អារោចេសុំ. ភគវា មេត្តិយភូមជកានំ ភិក្ខូនំ អមូលកសង្ឃាទិសេសំ បញ្ញបេសិ.

តេន ច សមយេន ទព្ពត្ថេរោ ភិក្ខូនំ សេនាសនំ បញ្ញាបេន្តោ វេឡុវនវិហារស្ស សាមន្តា អដ្ឋារសមហាវិហារេ សភាគេ ភិក្ខូ បេសេន្តោ រត្តិភាគេ អន្ធការេ អង្គុលិយា បទីបំ ជាលេត្វា តេនេវាលោកេន អនិទ្ធិមន្តេ ភិក្ខូ បេសេសិ. ឯវំ ថេរស្ស សេនាសនបញ្ញាបនភត្តុទ្ទេសនកិច្ចេ បាកដេ ជាតេ សត្ថា អរិយគណមជ្ឈេ ទព្ពត្ថេរំ ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ សេនាសនបញ្ញាបកានំ យទិទំ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩, ២១៤) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

១០៨. ថេរោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ. ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សី នាម នាយកោ លោកេ ឧប្បជ្ជីតិ សម្ពន្ធោ.

១២៥. ទុដ្ឋចិត្តោតិ ទូសិតចិត្តោ អសាធុសង្គមេន អបសន្នចិត្តោតិ អត្ថោ. ឧបវទិំ សាវកំ តស្សាតិ តស្ស ភគវតោ ខីណាសវំ សាវកំ ឧបវទិំ, ឧបរិ អភូតំ វចនំ អារោបេសិំ, អព្ភក្ខានំ អកាសិន្តិ អត្ថោ.

១៣២. ទុន្ទុភិយោតិ ទុន្ទុំ ឥតិ សទ្ទាយនតោ ទុន្ទុភិសង្ខាតា ភេរិយោ. នាទយិំសូតិ សទ្ទំ ករិំសុ. សមន្តតោ អសនិយោតិ សព្ពទិសាភាគតោ អសនេ វិនាសនេ និយុត្តោតិ អសនិយោ, ទេវទណ្ឌា ភយាវហា ផលិំសូតិ សម្ពន្ធោ.

១៣៣. ឧក្កា បតិំសុ នភសាតិ អាកាសតោ អគ្គិក្ខន្ធា ច បតិំសូតិ អត្ថោ. ធូមកេតុ ច ទិស្សតីតិ ធូមរាជិសហិតោ អគ្គិក្ខន្ធោ ច ទិស្សតិ បញ្ញាយតីតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ទព្ពមល្លបុត្តត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៥. កុមារកស្សបត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បញ្ចមាបទានេ ឥតោ សតសហស្សម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ កុមារកស្សបត្ថេរស្ស អបទានំ. អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្វា ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ចិត្តកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ បណិធានំ កត្វា តទនុរូបានិ បុញ្ញានិ ករោន្តោ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឧភយសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ តស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តោ ទិព្ពសុខំ មានុសសុខញ្ច អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ឯកិស្សា សេដ្ឋិធីតាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ. សា កិរ កុមារិកាកាលេយេវ បព្ពជិតុកាមា មាតាបិតរោ យាចិត្វា បព្ពជ្ជំ អលភមានា បតិកុលំ គន្ត្វា គព្ភំ គណ្ហិត្វា តំ អជានិត្វា ‘‘សាមិកំ អារាធេត្វា បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. សា សាមិកំ អារាធេន្តី, អយ្យបុត្ត –

‘‘សចេ ឥមស្ស កាយស្ស, អន្តោ ពាហិរកោ សិយា;

ទណ្ឌំ នូន គហេត្វាន, កាកេ សោណេ និវារយេ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១២២) –

អាទិនា សរីរស្ស ទោសំ ទស្សេន្តី តំ អារាធេសិ.

សា សាមិកេន អនុញ្ញាតា គព្ភិនិភាវំ អជានន្តី ទេវទត្តបក្ខិយាសុ ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិ. តស្សា គព្ភិនិភាវំ ទិស្វា ភិក្ខុនិយោ ទេវទត្តំ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘អស្សមណី’’តិ អាហ. សា ‘‘នាហំ ទេវទត្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតា, ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតា’’តិ ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា ទសពលំ បុច្ឆិ. សត្ថា ឧបាលិត្ថេរំ បដិច្ឆាបេសិ. ថេរោ សាវត្ថិនគរវាសីនិ កុលានិ វិសាខញ្ច ឧបាសិកំ បក្កោសាបេត្វា សរាជិកាយ បរិសាយ តំ វិនិច្ឆិនន្តោ ‘‘បុរេ លទ្ធោ គព្ភោ, អរោគា បព្ពជ្ជា’’តិ អាហ. តំ សុត្វា សត្ថា ‘‘សាធុ សុវិនិច្ឆិតំ ឧបាលិនា អធិករណ’’ន្តិ ថេរស្ស សាធុការំ អទាសិ.

សា ភិក្ខុនី សុវណ្ណពិម្ពសទិសំ បុត្តំ វិជាយិ. តំ រាជា បសេនទិ កោសលោ ‘‘ទារកបរិហរណំ ភិក្ខុនីនំ បលិពោធោ’’តិ ធាតីនំ ទាបេត្វា បោសាបេសិ, កស្សបោតិស្ស នាមំ ករិំសុ. អបរភាគេ អលង្ករិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. កុមារកាលេ បព្ពជិតត្តា បន ភគវតា ‘‘កស្សបំ បក្កោសថ, ឥទំ ផលំ វា ខាទនីយំ វា កស្សបស្ស ទេថា’’តិ វុត្តេ ‘‘កតរកស្សបស្សា’’តិ ‘‘កុមារកស្សបស្សា’’តិ ឯវំ គហិតនាមត្តា រញ្ញា បោសាវនីយបុត្តត្តា ច វុទ្ធកាលេបិ កុមារកស្សបោត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ.

សោ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោតិ, ពុទ្ធវចនញ្ច ឧគ្គណ្ហាតិ. អថ តេន សទ្ធិំ បព្ពតមត្ថកេ សមណធម្មំ កត្វា អនាគាមី ហុត្វា សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តមហាព្រហ្មា ‘‘វិបស្សនាយ មុខំ ទស្សេត្វា មគ្គផលុប្បត្តិយា ឧបាយំ ករិស្សាមី’’តិ បញ្ចទសបញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា អន្ធវនេ វសន្តស្ស ថេរស្ស ‘‘ឥមេ បញ្ហេ សត្ថារំ បុច្ឆេយ្យាសី’’តិ អាចិក្ខិ. តតោ សោ តេ បញ្ហេ ភគវន្តំ បុច្ឆិ. ភគវាបិស្ស វិស្សជ្ជេសិ. ថេរោ ភគវតា កថិតនិយាមេនេវ តេ ឧគ្គណ្ហិត្វា វិបស្សនំ គព្ភំ គាហាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

១៥០. សោ អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ ឥតោ សតសហស្សម្ហីតិអាទិមាហ. តត្ថ យំ ហេដ្ឋា វុត្តនយញ្ច ឧត្តានត្ថញ្ច, តំ សព្ពំ ន វណ្ណយិស្សាម. អនុត្តានបទមេវ វណ្ណយិស្សាម.

១៦៩. អាបន្នសត្តា មេ មាតាតិ មយ្ហំ មាតា គរុគព្ភា គព្ភិនី បសុតាសន្នគព្ភាតិ អត្ថោ.

១៧៣. វម្មិកសទិសំ កាយន្តិ សរីរំ នាម វម្មិកសទិសំ យថា វម្មិកោ ឥតោ ចិតោ ច ឆិទ្ទាវឆិទ្ទោ ឃរគោឡិកឧបចិកាទីនំ អាសយោ, ឯវមេវ អយំ កាយោ នវឆិទ្ទោ ធុវស្សវោតិ ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតំ បកាសិតំ តំ សុត្វា មេ ចិត្តំ អាសវេ អគ្គហេត្វា អសេសេត្វា កិលេសតោ វិមុច្ចិ, អរហត្តេ បតិដ្ឋាសីតិ អត្ថោ. អបរភាគេ តត្ថ តត្ថ ភិក្ខូនំ វិចិត្តធម្មកថិកភាវំ សុត្វា សត្ថា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ចិត្តកថិកានំ យទិទំ កុមារកស្សបោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩, ២១៧) ឯតទគ្គេ ឋបេសីតិ.

កុមារកស្សបត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៦. ពាហិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ឆដ្ឋាបទានេ ឥតោ សតសហស្សម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ ពាហិយស្ស ទារុចីរិយត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា វេទង្គេសុ អនវយោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ បសន្នមានសោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានំ បត្តុកាមោ សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា សត្តាហស្ស អច្ចយេន ភគវតោ បាទមូលេ និបន្នោ ‘‘ភគវា, ភន្តេ, ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ យំ ភិក្ខុំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ, សោ វិយ អហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. ភគវា អនាគតំសញាណេន ឱលោកេត្វា សមិជ្ឈនភាវំ ញត្វា ‘‘អនាគតេ គោតមស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. សោ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ តត្ថ ឆ កាមាវចរសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា បុន មនុស្សេសុ ចក្កវត្តិអាទិសម្បត្តិយោ អនេកកប្បកោដិសតេសុ អនុភវិត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ឯកស្មិំ កុលេ និព្ពត្តោ, ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ បព្ពជិតោ យទា សាសនេ ឱសក្កមានេ សត្ត ភិក្ខូ ចតុន្នំ បរិសានំ អជ្ឈាចារំ ទិស្វា សំវេគប្បត្តា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ‘‘យាវ សាសនស្ស អន្តរធានំ ន ហោតិ, តាវ អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករិស្សាមា’’តិ សុវណ្ណចេតិយំ វន្ទិត្វា តត្ថ អរញ្ញេ ឯកំ បព្ពតំ ទិស្វា ‘‘ជីវិតសាលយា និវត្តន្តុ, និរាលយា ឥមំ បព្ពតំ អភិរុហន្តូ’’តិ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា សព្ពេ តំ បព្ពតំ អភិរុយ្ហ និស្សេណិំ បាតេត្វា សមណធម្មំ ករិំសុ. តេសុ សង្ឃត្ថេរោ ឯករត្តាតិក្កមេន អរហត្តំ បាបុណិ. សោ អនោតត្តទហេ នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា មុខំ ធោវិត្វា ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា តេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ឥមំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជថា’’តិ. តេ អាហំសុ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, អម្ហេហិ ឯវំ កតិកា កតា ‘យោ បឋមំ អរហត្តំ បាបុណាតិ, តេនាភតំ បិណ្ឌបាតំ អវសេសា បរិភុញ្ជន្តូ’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘តេន ហិ សចេ មយម្បិ តុម្ហេ វិយ វិសេសំ និព្ពត្តេស្សាម, សយំ អាហរិត្វា ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ន ឥច្ឆិំសុ.

ទុតិយទិវសេ ទុតិយត្ថេរោ អនាគាមី ហុត្វា តថេវ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា ឥតរេ និមន្តេសិ. តេ ឯវមាហំសុ – ‘‘កិំ បនាវុសោ, កតិកា កតា, ‘មហាថេរេន អាភតំ បិណ្ឌបាតំ អភុញ្ជិត្វា អនុថេរេន អាភតំ ភុញ្ជិស្សាមា’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ តុម្ហេ វិយ មយម្បិ វិសេសំ និព្ពត្តេត្វា អត្តនោ អត្តនោ បុរិសការេន ភុញ្ជិតុំ សក្កោន្តា ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ន ឥច្ឆិំសុ. តេសុ អរហត្តប្បត្តត្ថេរោ បរិនិព្ពាយិ, ទុតិយោ អនាគាមី ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ, ឥតរេ បញ្ច វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តា សុស្សិត្វា សត្តមេ ទិវសេ កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តត្ថ ទិព្ពសុខំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ តតោ ចវិត្វា មនុស្សេសុ និព្ពត្តិំសុ. តេសុ ឯកោ បុក្កុសាតិ រាជា អហោសិ, ឯកោ គន្ធាររដ្ឋេ តក្កសិលាយំ កុមារកស្សបោ, ឯកោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ, ឯកោ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ, ឯកោ សភិយោ បរិព្ពាជកោតិ. តេសុ អយំ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ សុប្បារកបដ្ដនេ វាណិជកុលេ និព្ពត្តោ វាណិជកម្មេ និប្ផត្តិំ គតោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ, សោ សុវណ្ណភូមិំ គច្ឆន្តេហិ វាណិជេហិ សទ្ធិំ នាវមារុយ្ហ វិទេសំ គច្ឆន្តោ កតិបាហំ គន្ត្វា ភិន្នាយ នាវាយ សេសេសុ មច្ឆកច្ឆបភក្ខេសុ ជាតេសុ ឯកោយេវ អវសិដ្ឋោ ឯកំ ផលកំ គហេត្វា វាយមន្តោ សត្តមេ ទិវសេ សុប្បារកបដ្ដនតីរំ ឱក្កមិ. តស្ស និវាសនបារុបនំ នត្ថិ, សោ អញ្ញំ កិញ្ចិ អបស្សន្តោ សុក្ខកដ្ឋទណ្ឌកេ វាកេហិ បលិវេឋេត្វា និវាសេត្វា បារុបិត្វា ច ទេវកុលតោ កបាលំ គហេត្វា សុប្បារកបដ្ដនំ អគមាសិ. មនុស្សា តំ ទិស្វា យាគុភត្តាទីនិ ទត្វា ‘‘អយំ ឯកោ អរហា’’តិ សម្ភាវេសុំ. សោ វត្ថេសុ ឧបនីតេសុ ‘‘សចាហំ និវាសេមិ, បារុបាមិ វា, លាភសក្ការោ មេ បរិហាយិស្សតី’’តិ តានិ បដិក្ខិបិត្វា ទារុចីរានេវ បរិហរិ.

អថស្ស ‘‘អរហា, អរហា’’តិ ពហូហិ សម្ភាវិយមានស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘យេ កេចិ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា, អហំ តេសំ អញ្ញតរោ’’តិ សោ តេន និយាមេន កុហនកម្មេន ជីវិកំ កប្បេតិ.

កស្សបទសពលស្ស សាសនេ សត្តសុ ជនេសុ បព្ពតំ អារុយ្ហ សមណធម្មំ ករោន្តេសុ ឯកោ អនាគាមី ហុត្វា សុទ្ធាវាសព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា អត្តនោ ព្រហ្មសម្បត្តិំ ឱលោកេន្តោ អាគតដ្ឋានំ អាវជ្ជេន្តោ បព្ពតមារុយ្ហ សមណធម្មំ ករណដ្ឋានំ ទិស្វា សេសានំ និព្ពត្តនដ្ឋានំ អាវជ្ជេន្តោ ឯកស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ ឥតរេសញ្ច បញ្ចន្នំ កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តភាវំ ញត្វា តេ កាលានុកាលំ អាវជ្ជេសិ ‘‘ឥមស្មិំ បន កាលេ កហំ នុ ខោ តេ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ទារុចីរិយំ សុប្បារកបដ្ដនំ និស្សាយ កុហនកម្មេន ជីវិតំ កប្បេន្តំ ទិស្វា ‘‘នដ្ឋោ វតាយំ ពាលោ, បុព្ពេ សមណធម្មំ ករោន្តោ អតិឧក្កដ្ឋភាវេន អរហតាបិ អាភតំ បិណ្ឌបាតំ អបរិភុញ្ជិត្វា ឥទានិ ឧទរហេតុ អនារហាវ សមានោ អរហត្តំ បដិជានិត្វា លោកំ វញ្ចេន្តោ វិចរតិ, ទសពលស្ស ឧប្បន្នភាវំ ន ជានាតិ, គច្ឆាមិ នំ សំវេជេត្វា ពុទ្ធុប្បាទំ ជានាបេស្សាមី’’តិ ខណេនេវ ព្រហ្មលោកតោ ឱតរិត្វា សុប្បារកបដ្ដនេ រត្តិភាគសមនន្តរេ ទារុចីរិយស្ស សម្មុខេ បាតុរហោសិ. សោ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ឱភាសំ ទិស្វា ពហិ និក្ខមិត្វា មហាព្រហ្មានំ ទិស្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘កេ តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ តុម្ហាកំ បោរាណកសហាយោ អនាគាមិផលំ បត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ, អម្ហាកំ សព្ពជេដ្ឋកោ អរហា ហុត្វា បរិនិព្ពុតោ, តុម្ហេ បន បញ្ចជនា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. ស្វាហំ ទានិ តំ ឥមស្មិំ ឋានេ កុហនកម្មេន ជីវិកំ កប្បេន្តំ ទិស្វា ទមិតុំ អាគតោ’’តិ វត្វា ឥទំ ការណំ អាហ – ‘‘នេវ ខោ ត្វំ, ពាហិយ, អរហា នាបិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ, សាបិ តេ បដិបទា នត្ថិ, យាយ ត្វំ អរហា វា អស្ស អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោ’’តិ. អថស្ស សត្ថុ ឧប្បន្នភាវំ សាវត្ថិយំ វសនភាវញ្ច អាចិក្ខិត្វា ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆា’’តិ តំ ឧយ្យោជេត្វា ព្រហ្មលោកមេវ អគមាសិ.

ពាហិយោ បន អាកាសេ ឋត្វា កថេន្តំ មហាព្រហ្មានំ ឱលោកេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ភារិយំ កម្មំ មយា កតំ, អនរហំ អរហា អហន្តិ ចិន្តេសិំ, អយញ្ច មំ ‘ន ត្វំ អរហា, នាបិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នាសី’តិ វទតិ, អត្ថិ នុ ខោ លោកេ អញ្ញោ អរហា’’តិ. អថ នំ បុច្ឆិ – ‘‘អថ កេ ចរហិ សទេវកេ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា’’តិ. អថស្ស ទេវតា អាចិក្ខិ – ‘‘អត្ថិ, ពាហិយ, ឧត្តរេសុ ជនបទេសុ សាវត្ថិ នាម នគរំ, តត្ថ សោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. សោ ហិ, ពាហិយ, ភគវា អរហា ចេវ អរហត្តាយ ច ធម្មំ ទេសេសី’’តិ. ពាហិយោ រត្តិភាគេ ទេវតាយ កថំ សុត្វា សំវិគ្គមានសោ តំខណំយេវ សុប្បារកា និក្ខមិត្វា ឯករត្តិវាសេន សាវត្ថិំ អគមាសិ, គច្ឆន្តោ ច បន ទេវតានុភាវេន ពុទ្ធានុភាវេន ច វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អតិក្កមិត្វា សាវត្ថិំ អនុប្បត្តោ, តស្មិំ ខណេ សត្ថា សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ហោតិ. សោ ជេតវនំ បវិសិត្វា អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តេ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ បុច្ឆិ – ‘‘កុហិំ ឯតរហិ សត្ថា’’តិ? ភិក្ខូ ‘‘សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ វត្វា ‘‘ត្វំ បន កុតោ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘សុប្បារកា អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘កទា និក្ខន្តោសី’’តិ? ‘‘ហិយ្យោ សាយន្ហសមយេ និក្ខន្តោម្ហី’’តិ. ‘‘ទូរតោបិ អាគតោ, និសីទ តាវ បាទេ ធោវិត្វា តេលេន មក្ខេត្វា ថោកំ វិស្សមាហិ, អាគតកាលេ សត្ថារំ ទក្ខិស្សតី’’តិ អាហំសុ. ‘‘អហំ, ភន្តេ, សត្ថុ វា អត្តនោ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, កត្ថចិ អដ្ឋត្វា អនិសីទិត្វា ឯករត្តេនេវ វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតោ, សត្ថារំ បស្សិត្វាវ វិស្សមិស្សាមី’’តិ អាហ. សោ ឯវំ វត្វា តរមានរូបោ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា ភគវន្តំ អនោបមាយ ពុទ្ធសិរិយា ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘ចិរស្សំ វត មេ គោតមោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ’’តិ ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱនតសរីរោ គន្ត្វា អន្តរវីថិយំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា គោប្ផកេសុ ទឡ្ហំ គហេត្វា ឯវមាហ – ‘‘ទេសេតុ, ភន្តេ ភគវា, ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្មំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អកាលោ ខោ តាវ, ពាហិយ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា បិណ្ឌាយា’’តិ បដិក្ខិបិ.

តំ សុត្វា ពាហិយោ, ‘‘ភន្តេ, សំសារេ សំសរន្តេន កពឡីការាហារោ ន អលទ្ធបុព្ពោ, តុម្ហាកំ វា មយ្ហំ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ទេសេតុ មេ, ភន្តេ ភគវា, ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្ម’’ន្តិ បុន យាចិ. សត្ថា ទុតិយម្បិ តថេវ បដិក្ខិបិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ឥមស្ស ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ សកលសរីរំ បីតិយា និរន្តរំ អជ្ឈោត្ថដំ ហោតិ, ពលវបីតិវេគោ ធម្មំ សុត្វាបិ ន សក្ខិស្សតិ បដិវិជ្ឈិតុំ, មជ្ឈត្តុបេក្ខាយ តាវ តិដ្ឋតុ, ឯករត្តេនេវ វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតស្សបិ ចស្ស ទរថោ ពលវា សោបិ តាវ បដិប្បស្សម្ភតូ’’តិ. តស្មា ទ្វិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិត្វា តតិយំ យាចិតោ អន្តរវីថិយំ ឋិតោវ ‘‘តស្មាតិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ, ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា (ឧទា. ១០) នយេន អនេកបរិយាយេន ធម្មំ ទេសេសិ. សោ សត្ថុ ធម្មំ សុណន្តោយេវ សព្ពាសវេ ខេបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ.

១៧៨. សោ អរហត្តំ បត្តក្ខណេយេវ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សញ្ជាតសោមនស្សោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ ឥតោ សតសហស្សម្ហីតិអាទិមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ. អនុត្តានបទវណ្ណនមេវ ករិស្សាម.

១៨១. ហសនំ បច្ចវេក្ខណន្តិ បរិបុណ្ណសោមនស្សជាតំ បច្ចវេក្ខណំ, កោមារវណ្ណំ អតិកោមលន្តិ អត្ថោ.

១៨២. ហេមយញ្ញោបចិតង្គន្តិ សុវណ្ណសុត្តយញ្ញោបចិតសុត្តអវយវំ សរីរំ ទេហន្តិ អត្ថោ. បលម្ពពិម្ពតម្ពោដ្ឋន្តិ ឱលម្ពិតពិម្ពផលសទិសំ រត្តវណ្ណំ ឱដ្ឋទ្វយសមន្នាគតន្តិ អត្ថោ. សេតតិណ្ហសមំ ទិជន្តិ សុនិសិតតិខិណអយលោហឃំសនេន ឃំសិត្វា សមំ កតំ វិយ សមទន្តន្តិ អត្ថោ.

១៨៣. បីតិសម្ផុល្លិតាននន្តិ បីតិយា សុដ្ឋុ ផុល្លិតំ វិកសិតំ អាននំ មុខំ អាទាសតលសទិសមុខវន្តន្តិ អត្ថោ.

១៨៤. ខិប្បាភិញ្ញស្ស ភិក្ខុនោតិ ខិប្បំ ទេសនាយ សមុគ្ឃាដិតក្ខណេយេវ អភិវិសេសេន ញាតុំ សមត្ថស្ស ភិក្ខុនោតិ អត្ថោ.

១៨៦. សគ្គំ អគំ សភវនំ យថាតិ អត្តនោ គេហំ វិយ សគ្គំ លោកំ អគមាសិន្តិ អត្ថោ.

១៩៦. ន ត្វំ ឧបាយមគ្គញ្ញូតិ ត្វំ និព្ពានាធិគមូបាយភូតមគ្គញ្ញូ ន អហោសីតិ អត្ថោ.

២០០. សត្ថុនោ សទា ជិនន្តិ សទា សព្ពកាលំ ជិនំ ជិនន្តោ បរាជិតកោបោ សត្ថុនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វិមលាននំ អាទាសតលសទិសមុខំ បស្សិស្សាមិ បស្សិតុំ និក្ខមាមីតិ យោជនា. ទិជេ អបុច្ឆិំ កុហិំ លោកនន្ទនោតិ កុហិំ ឋានេ លោកបសាទករោ សត្ថាតិ ទិជេ ព្រាហ្មណេ អហំ ភិក្ខូ អបុច្ឆិន្តិ អត្ថោ.

២០១. សសោវ ខិប្បំ មុនិទស្សនុស្សុកោតិ មុនិទស្សនេ តថាគតទស្សនេ ឧស្សុកោ ឧស្សាហជាតោ សសោ ឥវ ខិប្បំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ.

២០២. តុវដំ គន្ត្វាតិ សីឃំ គន្ត្វា. បិណ្ឌត្ថំ អបិហាគិធន្តិ បិណ្ឌបាតំ បដិច្ច អបិហំ អបគតបិហំ អគិធំ និត្តណ្ហំ.

២០៣. អលោលក្ខន្តិ ឥតោ ចិតោ ច អនោលោកយមានំ ឧត្តមេ សាវត្ថិនគរេ បិណ្ឌាយ វិចរន្តំ អទក្ខិន្តិ សម្ពន្ធោ. សិរីនិលយសង្កាសន្តិ សិរិយា លក្ខណានុព្យញ្ជនសោភាយ និលយំ សង្កាសំ ជលមានតោរណសទិសំ. រវិទិត្តិហរាននន្តិ វិជ្ជោតមានសូរិយមណ្ឌលំ វិយ វិជ្ជោតមានមុខមណ្ឌលំ.

២០៤. កុបថេ វិប្បនដ្ឋស្សាតិ កុច្ឆិតបថេ សោបទ្ទវមគ្គេ មូឡ្ហស្ស មិច្ឆាបដិបន្នស្ស មេ សរណំ ហោហិ បតិដ្ឋា ហោហិ. គោតមាតិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ.

២១៨. ន តត្ថ សុក្កា ជោតន្តីតិ សុក្កបភាសម្បន្នា ជោតមានឱសធិតារកាទយោ ន ជោតន្តិ នប្បភាសន្តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. សោ ឯវំ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេត្វា តាវទេវ ច ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. ‘‘បរិបុណ្ណំ តេ បត្តចីវរ’’ន្តិ ច បុដ្ឋោ ‘‘ន បរិបុណ្ណ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘តេន ហិ បត្តចីវរំ បរិយេសាហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. សោ កិរ វីសតិវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ ករោន្តោ ‘‘ភិក្ខុនា នាម អត្តនា បច្ចយេ លភិត្វា អញ្ញំ អនោលោកេត្វា សយមេវ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វត្វា ឯកភិក្ខុស្សាបិ បត្តេន វា ចីវរេន វា សង្គហំ នាកាសិ, ‘‘ន តេនស្ស ឥទ្ធិមយំ បត្តចីវរំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ញត្វា ភគវា ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជំ នាទាសិ. តម្បិ បត្តចីវរំ បរិយេសមានមេវ សង្ការដ្ឋានតោ ចោឡក្ខណ្ឌានិ សំកឌ្ឍេន្តំ បុព្ពវេរិកោ អមនុស្សោ ឯកិស្សា តរុណវច្ឆាយ គាវិយា សរីរេ អធិមុច្ចិត្វា វាមឩរុម្ហិ បហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. សត្ថា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ និក្ខមន្តោ ពាហិយស្ស សរីរំ សង្ការដ្ឋានេ បតិតំ ទិស្វា ‘‘គណ្ហថ, ភិក្ខវេ, ឯតំ ពាហិយំ ទារុចីរិយន្តិ ឯកស្មិំ គេហទ្វារេ ឋត្វា មញ្ចកំ អាហរាបេត្វា ឥមំ សរីរំ នគរទ្វារតោ នីហរិត្វា ឈាបេត្វា ធាតុយោ គហេត្វា ថូបំ ករោថា’’តិ ភិក្ខូ អាណាបេសិ.

តេ ភិក្ខូ ធាតុំ មហាបថេ ថូបំ ការេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ កតកម្មំ អារោចេសុំ. តតោ សង្ឃមជ្ឈេ កថា ឧទបាទិ – ‘‘តថាគតោ ភិក្ខុសង្ឃេន សរីរឈាបនកិច្ចំ ការេសិ, ធាតុយោ ច គាហាបេត្វា ចេតិយំ ការាបេសិ, កតរមគ្គោ នុ ខោ តេន សមធិគតោ, សាមណេរោ នុ ខោ សោ, ភិក្ខុ នុ ខោ’’តិ. សត្ថា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ‘‘បតិដ្ឋិតោ, ភិក្ខវេ, ពាហិយោ ទារុចីរិយោ អរហត្តោ’’តិ ឧបរិ ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេតិ. តស្ស បរិនិព្ពុតភាវញ្ច អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ខិប្បាភិញ្ញានំ យទិទំ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩, ២១៦) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

អថ នំ ភិក្ខូ បុច្ឆិំសុ – ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, ‘ពាហិយោ ទារុចីរិយោ អរហត្តំ បត្តោ’តិ វទេថ, កទា សោ អរហត្តំ បត្តោ’’តិ? ‘‘មម ធម្មំ សុតកាលេ, ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘កទា បនស្ស, ភន្តេ, តុម្ហេហិ ធម្មោ កថិតោ’’តិ? ‘‘ភិក្ខាយ ចរន្តេន អន្តរវីថិយំ ឋិតេនា’’តិ. ‘‘អប្បមត្តកោ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ អន្តរវីថិយំ ឋត្វា កថិតធម្មោ; កថំ សោ តាវត្តកេន វិសេសំ និព្ពត្តេសី’’តិ? អថ នេ សត្ថា, ‘‘ភិក្ខវេ, មម ធម្មំ ‘អប្បំ’ វា ‘ពហុំ វា’តិ មា ចិន្តយិត្ថ. អនេកានិបិ ហិ អនត្ថបទសំហិតានិ គាថាសហស្សានិ ន សេយ្យោ, អត្ថនិស្សិតំ បន ឯកម្បិ គាថាបទំ សេយ្យោ’’តិ វត្វា អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘សហស្សមបិ ចេ គាថា, អនត្ថបទសំហិតា;

ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតី’’តិ. (ធ. ប. ១០១) –

ទេសនាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

ពាហិយត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៧. មហាកោដ្ឋិកត្ថេរអបទានវណ្ណនា

សត្តមាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ មហាកោដ្ឋិកត្ថេរស្ស អបទានំ. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ មាតាបិតូនំ អច្ចយេន កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា ឃរាវាសំ វសន្តោ ឯកទិវសំ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ ធម្មទេសនាកាលេ ហំសវតីនគរវាសិនោ គន្ធមាលាទិហត្ថេ យេន ពុទ្ធោ យេន ធម្មោ យេន សង្ឃោ, តន្និន្នេ តប្បោណេ តប្បព្ភារេ គច្ឆន្តេ ទិស្វា តេហិ សទ្ធិំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា, សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ ឥមស្មិំ សាសនេ បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ អគ្គោ, យំនូនាហម្បិ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អយំ វិយ បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សត្ថុ ទេសនាបរិយោសានេ វុដ្ឋិតាយ បរិសាយ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ស្វេ មយ្ហំ គេហេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេសិ. សត្ថា អធិវាសេសិ. សោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សកនិវេសនំ គន្ត្វា សព្ពរត្តិំ ពុទ្ធស្ស ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច និសជ្ជដ្ឋានំ គន្ធមាលាទីហិ អលង្ករិត្វា ខាទនីយភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកនិវេសនេ ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារំ សត្ថារំ វិវិធយាគុខជ្ជកបរិវារំ សសូបព្យញ្ជនំ គន្ធសាលិភោជនំ ភោជាបេត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ចិន្តេសិ – ‘‘មហន្តំ ខោ អហំ ឋានន្តរំ បត្ថេមិ, ន បន យុត្តំ មយា ឯកទិវសមេវ ទានំ ទត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេតុំ, អនុបដិបាដិយា សត្តាហំ ទានំ ទត្វា បត្ថេស្សាមី’’តិ. សោ តេនេវ និយាមេន សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ទុស្សកោដ្ឋាគារំ វិវរាបេត្វា ឧត្តមំ តិចីវរប្បហោនកំ សុខុមវត្ថំ ពុទ្ធស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា ភិក្ខុសតសហស្សស្ស ច តិចីវរំ ទត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យោ សោ ភិក្ខុ តុម្ហេហិ ឥតោ សត្តមេ ទិវសមត្ថកេ បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតោ, អហម្បិ សោ ភិក្ខុ វិយ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ សត្ថុ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស សមិជ្ឈនភាវំ ញត្វា ‘‘អនាគតេ ឥតោ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សាសនេ តវ បត្ថនា សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. សោ តត្ថ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ បរិព្ភមិ.

ឯវំ សោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញញាណសម្ភារេ សម្ភរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, កោដ្ឋិកោតិស្ស នាមំ អកំសុ. កស្មា មាតុយា វា អយ្យកបយ្យកាទីនំ វា នាមំ អគ្គហេត្វា ឯវំ នាមំ ករិំសូតិ ចេ? អត្តនោ បញ្ញវន្តតាយ វេទង្គេសុ សតក្កបរតក្កេសុ សនិឃណ្ឌុកេដុភេសុ សាក្ខរប្បភេទេសុ សកលព្យាករណេសុ ច ឆេកភាវេន ច ទិដ្ឋទិដ្ឋេ ជនេ មុខសត្តីហិ កោដ្ឋេន្តោ បក្កោដ្ឋេន្តោ វិតុទន្តោ វិចរតីតិ អន្វត្ថនាមំ ករិំសូតិ វេទិតព្ពំ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា ព្រាហ្មណសិប្បេ និប្ផត្តិំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា បដិសម្ភិទាសុ ចិណ្ណវសី ហុត្វា អភីតោ មហាថេរេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តោបិ ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា បដិសម្ភិទាសុយេវ បញ្ហំ បុច្ឆិ. ឯវមយំ ថេរោ តត្ថ កតាធិការតាយ តត្ថ ចិណ្ណវសីភាវេន ច បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ អគ្គោ ជាតោ. អថ នំ សត្ថា មហាវេទល្លសុត្តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ បដិសម្ភិទាប្បត្តានំ យទិទំ មហាកោដ្ឋិកោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩, ២១៨).

២២១. សោ អបរេន សមយេន វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទេន្តោ សោមនស្សជាតោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ.

ឥត្ថំ សុទមាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោតិ ឯត្ថ សុទន្តិ និទស្សនេ និបាតោ. អាយស្មាតិ គារវាធិវចនំ, យថា តំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោតិ.

មហាកោដ្ឋិកត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៨. ឧរុវេលកស្សបត្ថេរអបទានវណ្ណនា

អដ្ឋមាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ ឧរុវេលកស្សបត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ មហាបរិវារានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ មហាទានំ ទត្វា បណិធានំ អកាសិ. ភគវា ចស្ស អនន្តរាយតំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ គោតមពុទ្ធស្ស សាសនេ មហាបរិវារានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. សោ តត្ថ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចវិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ ទ្វេនវុតិកប្បមត្ថកេ ផុស្សស្ស ភគវតោ វេមាតិកកនិដ្ឋភាតា ហុត្វា និព្ពត្តោ, អញ្ញេបិស្ស ទ្វេ កនិដ្ឋភាតរោ អហេសុំ. តេ តយោ ពុទ្ធប្បមុខភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា បរមាយ បូជាយ បូជេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ពារាណសិយំ ព្រាហ្មណកុលេ តយោ ភាតរោ ហុត្វា និព្ពត្តា គោត្តវសេន តយោបិ កស្សបាតិ ឯវំ នាមកា អហេសុំ. តេ តយោ វយប្បត្តា តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិំសុ. តេសំ ជេដ្ឋភាតិកស្ស បញ្ចមាណវកសតានិ បរិវារា, មជ្ឈិមស្ស តីណិ, កនិដ្ឋស្ស ទ្វេ, តេ អត្តនោ គន្ថេសុ សារំ ឱលោកេន្តា ទិដ្ឋធម្មិកមេវ អត្ថំ ទិស្វា បព្ពជ្ជំ រោចេសុំ. តេសុ ជេដ្ឋភាតា អត្តនោ បរិវារេន សទ្ធិំ ឧរុវេលំ គន្ត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឧរុវេលកស្សបោ នាម ជាតោ, មជ្ឈិមោ គង្គានទីវង្កេ បព្ពជិតោ នទីកស្សបោ នាម ជាតោ, កនិដ្ឋោ គយាសីសេ បព្ពជិតោ គយាកស្សបោ នាម ជាតោ. ឯវំ តេសុ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តត្ថ តត្ថ វសន្តេសុ ពហូនំ ទិវសានំ អច្ចយេន អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណោ អនុក្កមេន ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា បញ្ចវគ្គិយត្ថេរេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា យសកុលបុត្តប្បមុខេ បញ្ចបញ្ញាសជនេ សហាយកេ វិនេត្វា សដ្ឋិ អរហន្តេ ‘‘ចរថ, ភិក្ខវេ, ចារិក’’ន្តិ (មហាវ. ៣២) វិស្សជ្ជេត្វា តិំសភទ្ទវគ្គិយេ វិនេត្វា ឧរុវេលកស្សបស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា វសនត្ថាយ អគ្យាគារំ បវិសិត្វា តត្ថ គតនាគទមនាទីហិ អឌ្ឍុឌ្ឍសហស្សេហិ បាដិហារិយេហិ ឧរុវេលកស្សបំ សបរិវារំ វិនេត្វា បព្ពាជេសិ. តស្ស បព្ពជ្ជាវិធានញ្ច ឥទ្ធិបាដិហារិយករណញ្ច សព្ពំ នទីកស្សបស្ស អបទានដ្ឋកថាយំ អាវិ ភវិស្សតិ. តស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ឥតរេបិ ទ្វេ ភាតរោ សបរិសា អាគន្ត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. សព្ពេវ តេ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា ឯហិភិក្ខុកា អហេសុំ. សត្ថា តំ សមណសហស្សំ អាទាយ គយាសីសំ គន្ត្វា បិដ្ឋិបាសាណេ និសិន្នោ អាទិត្តបរិយាយទេសនាយ (មហាវ. ៥៤) តេ សព្ពេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ.

២៥១. សោ ឯវំ អរហត្តំ បត្វា សោមនស្សជាតោ អត្តនោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. អនុត្តានបទមេវ វណ្ណយិស្សាម.

២៦៨. សោ ច សព្ពំ តមំ ហន្ត្វាតិ សោ ផុស្សោ ភគវា រាគទោសមោហាទិកិលេសន្ធការំ វិទ្ធំសេត្វា. វិជដេត្វា មហាជដន្តិ តណ្ហាមានាទីហិ ទិយឌ្ឍសហស្សេហិ កិលេសគណេហិ មហាព្យាកុលំ ជដំ វិជដេត្វា បទាលេត្វា ផាលេត្វាតិ អត្ថោ. សទេវកំ ទេវលោកសហិតំ សកលំ លោកសន្និវាសំតប្បយន្តោ សន្តប្បយន្តោ បីណេន្តោ អមតំ វុដ្ឋិំ មហានិព្ពានវុដ្ឋិធារំ វស្សតេ បគ្ឃរាបេតីតិ យោជនា.

២៦៩. តទា ហិ ពារាណសិយន្តិ ‘‘ពារស មនុស្សា’’តិអាទីសុ វិយ ពារស ទ្វាទសរាសី ហុត្វា បុរា, ហិមវន្តតោ ឥសយោ ច បច្ចេកមុនិសង្ខាតា ឥសយោ ច គន្ធមាទនតោ អាកាសេនាគន្ត្វា ឯត្ថ គច្ឆន្តិ ឱតរន្តិ បវិសន្តីតិ ពារាណសី, អថ វា សម្មាសម្ពុទ្ធសង្ខាតានំ អនេកសតសហស្សានំ ធម្មចក្កបវត្តនត្ថាយ ឱតរដ្ឋានំ នគរំ លិង្គវិបល្លាសំ កត្វា ឥត្ថិលិង្គវសេន ពារាណសីតិ វុច្ចតិ, តិស្សំ ពារាណសិយំ.

២៧៣. និក្ខិត្តសត្ថំ បច្ចន្តន្តិ ឆឌ្ឌិតសត្ថំ បាតិតអាវុធំ បច្ចន្តជនបទំ និព្ពិសេវនំ កត្វា បុនរុបច្ចតន្តិ បុនរបិ តំ នគរំ ឧបេច្ច ឧបគម្ម សម្បត្តាតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ឧរុវេលកស្សបត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

៩. រាធត្ថេរអបទានវណ្ណនា

២៩៦. នវមាបទានេ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ រាធត្ថេរស្ស អបទានំ. តំ សព្ពំ បាឋានុសារេន នយានុចិន្តនេន វិញ្ញូហិ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. កេវលំ បុញ្ញនានត្តមេវាតិ.

រាធត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.

ទសមំ មោឃរាជត្ថេរអបទានំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

ចតុបញ្ញាសមវគ្គវណ្ណនា សមត្តា.