៣. មហាកប្បិនត្ថេរអបទានវណ្ណនា

បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិកំ អាយស្មតោ កប្បិនត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារា ឯកំ ភិក្ខុំ ឱវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ.

សោ តត្ថ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ពារាណសិតោ អវិទូរេ ឯកស្មិំ បេសការគាមេ ជេដ្ឋបេសការគេហេ និព្ពត្តោ តទា សហស្សមត្តា បច្ចេកពុទ្ធា ហិមវន្តេ អដ្ឋ មាសេ វសិត្វា វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ ជនបទេ វសន្តិ. តេ ឯកវារំ ពារាណសិយា អវិទូរេ ឱតរិត្វា ‘‘សេនាសនំ ករណត្ថាយ ហត្ថកម្មំ យាចថា’’តិ រញ្ញោ សន្តិកំ អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធេ បហិណិំសុ. តទា បន រញ្ញោ វប្បមង្គលំ អហោសិ. សោ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធា កិរ អាគតា’’តិ សុត្វា និក្ខមិត្វា អាគតការណំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អជ្ជ, ភន្តេ, ឱកាសោ នត្ថិ ស្វេ អម្ហាកំ វប្បមង្គលំ, តតិយទិវសេ ករិស្សាមា’’តិ វត្វា បច្ចេកពុទ្ធេ អនិមន្តេត្វាវ បាវិសិ. បច្ចេកពុទ្ធា ‘‘អញ្ញំ គាមំ បវិសិស្សាមា’’តិ បក្កមិំសុ.

តស្មិំ សមយេ ជេដ្ឋបេសការស្ស ភរិយា កេនចិទេវ ករណីយេន ពារាណសិំ គច្ឆន្តី តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា វន្ទិត្វា, ‘‘កិំ, ភន្តេ, អវេលាយ អយ្យា អាគតា’’តិ បុច្ឆិ. តេ អាទិតោ បដ្ឋាយ កថេសុំ. តំ សុត្វា សទ្ធាសម្បន្នា ពុទ្ធិសម្បន្នា ឥត្ថី ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេសិ. ‘‘ពហុកា មយំ, ភគិនី’’តិ. ‘‘កិត្តកា, ភន្តេ’’តិ? ‘‘សហស្សមត្តា, ភគិនី’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ នោ គាមេ សហស្សមត្តា វសិម្ហា, ឯកេកោ ឯកេកស្ស ភិក្ខំ ទស្សតិ, ភិក្ខំ អធិវាសេថ, អហមេវ វោ វសនដ្ឋានំ ការាបេស្សាមី’’តិ អាហ. បច្ចេកពុទ្ធា អធិវាសេសុំ.

សា គាមំ បវិសិត្វា ឧគ្ឃោសេសិ – ‘‘អម្មតាតា, អហំ សហស្សមត្តេ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា និមន្តេសិំ, អយ្យានំ និសីទនដ្ឋានំ សំវិទហថ, យាគុភត្តាទីនិ សម្បាទេថា’’តិ គាមមជ្ឈេ មណ្ឌបំ ការាបេត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា បុនទិវសេ បច្ចេកពុទ្ធេ និសីទាបេត្វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន បរិវិសិត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ តស្មិំ គាមេ សព្ពា ឥត្ថិយោ អាទាយ តាហិ សទ្ធិំ បច្ចេកពុទ្ធេ វន្ទិត្វា តេមាសំ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គណ្ហិត្វា បុន គាមេ ឧគ្ឃោសេសិ – ‘‘អម្មតាតា, ឯកេកកុលតោ ឯកេកបុរិសោ វាសិផរសុអាទីនិ គហេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា ទព្ពសម្ភារេ អាហរិត្វា អយ្យានំ វសនដ្ឋានំ ករោតូ’’តិ. គាមវាសិនោ តស្សាយេវ វចនំ សុត្វា ឯកេកោ ឯកេកំ កត្វា សទ្ធិំ រត្តិទិវាដ្ឋានេហិ បណ្ណសាលសហស្សំ និដ្ឋាបេត្វា អត្តនោ អត្តនោ បណ្ណសាលាយំ ឧបគតំ បច្ចេកពុទ្ធំ ‘‘អហំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, អហំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វត្វា ឧបដ្ឋហិំសុ. សា វស្សំវុដ្ឋកាលេ ‘‘អត្តនោ អត្តនោ បណ្ណសាលាយ វស្សំវុដ្ឋានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ ចីវរសាដកេ សជ្ជេថា’’តិ សមាទបេត្វា ឯកេកស្ស សហស្ស សហស្សមូលំ ចីវរំ ទាបេសិ. បច្ចេកពុទ្ធា វុដ្ឋវស្សា អនុមោទនំ កត្វា បក្កមិំសុ. គាមវាសិនោបិ ឥទំ បុញ្ញកម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ តាវតិំសទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា គណទេវតា នាម អហេសុំ.

តេ តត្ថ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កុដុម្ពិកគេហេសុ និព្ពត្តិំសុ. បុព្ពេ ជេដ្ឋកបេសការោ ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស បុត្តោ អហោសិ. ភរិយាបិស្ស ឯកស្ស ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស ធីតា អហោសិ. សេសានំ ភរិយាយោ សេសកុដុម្ពិកានំ ធីតរោ អហេសុំ, តា សព្ពាបិ វយប្បត្តា បរកុលំ គច្ឆន្តិយោ តេសំ តេសំយេវ គេហានិ អគមំសុ. អថេកទិវសំ វិហារេ ធម្មស្សវនេ សង្ឃុដ្ឋេ ‘‘សត្ថា ធម្មំ ទេសេស្សតី’’តិ សុត្វា តេ សព្ពេបិ កុដុម្ពិកា ‘‘ធម្មំ សោស្សាមា’’តិ ភរិយាហិ សទ្ធិំ វិហារំ អគមំសុ. តេសំ វិហារមជ្ឈំ បវិដ្ឋក្ខណេ វស្សំ វស្សិ. យេសំ កុលូបកា វា ញាតិសាមណេរាទយោ វា អត្ថិ, តេ តេសំ បរិវេណាទីនិ បវិសិំសុ. តេ បន តថារូបានំ នត្ថិតាយ កត្ថចិ បវិសិតុំ អវិសហន្តា វិហារមជ្ឈេយេវ អដ្ឋំសុ. អថ នេ ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកោ អាហ – ‘‘បស្សថ, ភោ, អម្ហាកំ វិប្បការំ, កុលបុត្តេហិ នាម ឯត្តកេន លជ្ជិតុំ យុត្ត’’ន្តិ. ‘‘អយ្យ, កិំ ករោមា’’តិ? ‘‘មយំ វិស្សាសិកដ្ឋានស្ស អភាវេន ឥមំ វិប្បការំ បត្តា, សព្ពេ ធនំ សំហរិត្វា បរិវេណំ ករិស្សាមា’’តិ. ‘‘សាធុ, អយ្យា’’តិ ជេដ្ឋកោ សហស្សំ អទាសិ. សេសា បញ្ច បញ្ច សតានិ. ឥត្ថិយោ អឌ្ឍតេយ្យានិ អឌ្ឍតេយ្យានិ សតានិ. តេ តំ ធនំ អាហរិត្វា សហស្សកូដាគារបរិវារំ សត្ថុ វសនត្ថាយ មហាបរិវេណំ នាម ការាបេសុំ. នវកម្មស្ស មហន្តតាយ ធនេ អប្បហោន្តេ បុព្ពេ ទិន្នធនតោ បុន ឧបឌ្ឍូបឌ្ឍំ អទំសុ. និដ្ឋិតេ បរិវេណេ វិហារមហំ ករោន្តា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ ចីវរានិ សជ្ជយិំសុ.

ជេដ្ឋកកុដុម្ពិកស្ស បន ភរិយា អត្តនោ បញ្ញាយ ឋិតា អហំ តេហិ សមកំ អកត្វា អតិរេកតរំ កត្វា ‘‘សត្ថារំ បូជេស្សាមី’’តិ អនោជបុប្ផវណ្ណេន សហស្សមូលេន សាដកេន សទ្ធិំ អនោជបុប្ផចង្កោដកំ គហេត្វា សត្ថារំ អនោជបុប្ផេហិ បូជេត្វា តំ សាដកំ សត្ថុ បាទមូលេ ឋបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អនោជបុប្ផវណ្ណំយេវ មេ សរីរំ ហោតុ, អនោជាត្វេវ ច នាមំ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អនុមោទនំ អកាសិ. តេ សព្ពេបិ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តេ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ទេវលោកា ចវិត្វា ជេដ្ឋកោ កុក្កុដវតីនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ មហាកប្បិនរាជា នាម អហោសិ. សេសា អមច្ចកុលេសុ និព្ពត្តិំសុ. ជេដ្ឋកស្ស ភរិយា មទ្ទរដ្ឋេ សាកលនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិ អនោជបុប្ផវណ្ណមេវស្សា សរីរំ អហោសិ, តេន អនោជាត្វេវស្សា នាមំ អកំសុ, សា វយប្បត្តា មហាកប្បិនរញ្ញោ គេហំ គន្ត្វា អនោជាទេវីតិ បាកដា អហោសិ.

សេសិត្ថិយោបិ អមច្ចកុលេសុ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា តេសំយេវ អមច្ចបុត្តានំ គេហានិ អគមំសុ. តេ សព្ពេបិ រញ្ញោ សម្បត្តិសទិសំ សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ. យទា ហិ រាជា អលង្ការបដិមណ្ឌិតោ ហត្ថិំ អភិរុហិត្វា វិចរតិ, តទាបិ តេ តថេវ វិចរន្តិ. តស្មិំ អស្សេន វា រថេន វា វិចរន្តេ តេបិ តថេវ វិចរន្តិ. ឯវំ តេ ឯកតោ ហុត្វា កតានំ បុញ្ញានំ ពលេន ឯកតោវ សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ. រញ្ញោ បន វាលោ, វាលវាហនោ, បុប្ផោ, បុប្ផវាហនោ, សុបត្តោតិ បញ្ចេវ អស្សា ហោន្តិ. តេសុ រាជា សុបត្តំ អស្សំ សយំ អារោហតិ, ឥតរេ ចត្តារោ អស្សេ អស្សារោហានំ សាសនាហរណត្ថាយ អទាសិ. រាជា តេ បាតោវ ភោជេត្វា ‘‘គច្ឆថ, ភណេ, ទ្វេ វា តីណិ វា យោជនានិ អាហិណ្ឌិត្វា ពុទ្ធស្ស វា ធម្មស្ស វា សង្ឃស្ស វា ឧប្បន្នភាវំ សុត្វា មយ្ហំ សុខសាសនំ អារោចេថា’’តិ បេសេសិ. តេ ចតូហិ ទ្វារេហិ និក្ខមិត្វា ទ្វេ តីណិ យោជនានិ អាហិណ្ឌិត្វា កិញ្ចិ សាសនំ អលភិត្វាវ បច្ចាគមិំសុ.

អថេកទិវសំ រាជា សុបត្តំ អារុហិត្វា អមច្ចសហស្សបរិវុតោ ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ កិលន្តរូបេ បញ្ចសតមត្តេ វាណិជកេ នគរំ បវិសន្តេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ អទ្ធានកិលន្តា, អទ្ធោ ឥមេសំ សន្តិកា ឯកំ ភទ្ទកំ សាសនំ សោស្សាមី’’តិ តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, ឥតោ វីសតិយោជនសតមត្ថកេ សាវត្ថិ នាម នគរំ, តតោ អាគតម្ហា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បន វោ ទេសេ កិញ្ចិ សាសនំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. ‘‘ទេវ, អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថិ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា តាវទេវ ពលវបីតិយា ផុដ្ឋសរីរោ កិញ្ចិ សល្លក្ខេតុំ អសក្កោន្តោ មុហុត្តំ វីតិនាមេត្វា បន, ‘‘តាតា, កិំ វទេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធោ, ទេវ, ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ តថេវ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថវារេ ‘‘កិំ វទេថ, តាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តេ, ‘‘តាតា, សុខសាសនសវនាយ សតសហស្សំ វោ ទម្មី’’តិ វត្វា ‘‘អបរម្បិ កិញ្ចិ សាសនំ អត្ថិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, ធម្មោ ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា តម្បិ សុត្វា បុរិមនយេនេវ តយោ វារេ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថវារេ ‘‘ធម្មោ ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តេ – ‘‘ឥធាបិ វោ សតសហស្សំ ទម្មី’’តិ វត្វា ‘‘អបរម្បិ កិញ្ចិ សាសនំ អត្ថិ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អត្ថិ, ទេវ, សង្ឃោ ឧប្បន្នោ’’តិ. រាជា តម្បិ សុត្វា តថេវ តយោ វារេ វីតិនាមេត្វា ចតុត្ថវារេ ‘‘សង្ឃោ ឧប្បន្នោ’’តិ វុត្តេ – ‘‘ឥធាបិ វោ សតសហស្សំ ទម្មី’’តិ វត្វា អមច្ចសហស្សំ ឱលោកេត្វា, ‘‘តាតា, កិំ ករិស្សាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘អហំ, តាតា, ‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ ធម្មោ ឧប្បន្នោ សង្ឃោ ឧប្បន្នោ’តិ សុត្វា ន បុន និវត្តិស្សាមិ, ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស គន្ត្វា តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘មយម្បិ, ទេវ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. រាជា សុវណ្ណបដ្ដេ អក្ខរានិ លិខាបេត្វា វាណិជកានំ ទត្វា ‘‘ឥមំ អនោជាយ នាម ទេវិយា ទេថ, សា តុម្ហាកំ តីណិ សតសហស្សានិ ទស្សតិ, ឯវញ្ច បន នំ វទេយ្យាថ ‘រញ្ញា កិរ តេ ឥស្សរិយំ វិស្សដ្ឋំ, យថាសុខំ សម្បត្តិំ បរិភុញ្ជាហី’តិ, សចេ បន ‘វោ រាជា កហ’ន្តិ បុច្ឆតិ, ‘សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិស្សាមី’តិ វត្វា គតោតិ អារោចេយ្យាថា’’តិ អាហ. អមច្ចាបិ អត្តនោ អត្តនោ ភរិយានំ តថេវ សាសនំ បហិណិំសុ. រាជា វាណិជកេ ឧយ្យោជេត្វា អស្សំ អភិរុយ្ហ អមច្ចសហស្សបរិវុតោ តំខណញ្ញេវ និក្ខមិ.

សត្ថាបិ តំទិវសំ បច្ចូសកាលេ លោកំ វោលោកេន្តោ មហាកប្បិនរាជានំ សបរិវារំ ទិស្វា ‘‘អយំ មហាកប្បិនោ វាណិជកានំ សន្តិកា តិណ្ណំ រតនានំ ឧប្បន្នភាវំ សុត្វា តេសំ វចនំ តីហិ សតសហស្សេហិ បូជេត្វា រជ្ជំ បហាយ អមច្ចសហស្សបរិវុតោ មំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតុកាមោ ស្វេ និក្ខមិស្សតិ, សោ សបរិវារោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិស្សតិ, បច្ចុគ្គមនំ ករិស្សាមី’’តិ បុនទិវសេ ចក្កវត្តី វិយ ខុទ្ទកគាមភោជកំ រាជានំ បច្ចុគ្គច្ឆន្តោ សយមេវ បត្តចីវរមាទាយ វីសយោជនសតំ មគ្គំ បច្ចុគ្គន្ត្វា ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា និសីទិ. រាជាបិ អាគច្ឆន្តោ ឯកំ នទិំ បត្វា ‘‘កា នាមាយ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘អបរច្ឆា នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណំ, តាតា’’តិ? ‘‘គម្ភីរតោ គាវុតំ, បុថុលតោ ទ្វេ គាវុតានិ, ទេវា’’តិ. ‘‘អត្ថិ បនេត្ថ នាវា វា ឧឡុម្បោ វា’’តិ? ‘‘នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘នាវាទីនិ ឱលោកេន្តេ អម្ហេ ជាតិ ជរំ ឧបនេតិ, ជរា មរណំ. អហំ និព្ពេមតិកោ ហុត្វា តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តោ, តេសំ មេ អានុភាវេន ‘ឥទំ ឧទកំ ឧទកំ វិយ មា ហោតូ’តិ រតនត្តយស្ស គុណំ អាវជ្ជេត្វា ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’’តិ ពុទ្ធគុណំ អនុស្សរន្តោ សបរិវារោ អស្សសហស្សេន ឧទកបិដ្ឋេ បក្ខន្ទិ. សិន្ធវា បិដ្ឋិបាសាណេ វិយ បក្ខន្ទិំសុ. ខុរានំ អគ្គដ្ឋានេវ តេមិំសុ.

សោ តំ ឧត្តរិត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ អបរម្បិ នទិំ ទិស្វា ‘‘អយំ កា នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘នីលវាហា នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណ’’ន្តិ? ‘‘គម្ភីរតោបិ បុថុលតោបិ អឌ្ឍយោជនំ, ទេវា’’តិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. តំ បន នទិំ ទិស្វា ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិ ធម្មានុស្សតិំ អនុស្សរន្តោ បក្ខន្ទិ. តម្បិ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តោ អបរម្បិ នទិំ ទិស្វា ‘‘អយំ កា នាមា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ចន្ទភាគា នាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កិមស្សា បរិមាណ’’ន្តិ? ‘‘គម្ភីរតោបិ បុថុលតោបិ យោជនំ, ទេវា’’តិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. តំ បន នទិំ ទិស្វា ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិ សង្ឃានុស្សតិំ អនុស្សរន្តោ បក្ខន្ទិ. តម្បិ នទិំ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តោ សត្ថុ សរីរតោ និក្ខន្តា ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ និគ្រោធរុក្ខស្ស សាខាវិដបបលាសានិ ឱភាសយមានា ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ឱភាសោ នេវ ចន្ទស្ស, ន សូរិយស្ស, ន ទេវមារព្រាហ្មណសុបណ្ណនាគានំ អញ្ញតរស្ស, អទ្ធា អហំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស អាគច្ឆន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទិដ្ឋោ ភវិស្សាមី’’តិ. សោ តាវទេវ អស្សបិដ្ឋិតោ ឱតរិត្វា ឱនតសរីរោ រស្មិយានុសារេន សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា មនោសិលារសេ និមុជ្ជន្តោ វិយ ពុទ្ធរស្មីនំ អន្តោ បាវិសិ. សោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន. សត្ថា តេសំ អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សបរិវារោ រាជា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

អថ សព្ពេ ឧដ្ឋហិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សត្ថា ‘‘អាគមិស្សតិ នុ ខោ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរ’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ឥមេ កុលបុត្តា បច្ចេកពុទ្ធសហស្សានំ ចីវរសហស្សំ អទំសុ, កស្សបពុទ្ធកាលេ វីសតិយា ភិក្ខុសហស្សានំ វីសតិចីវរសហស្សានិបិ អទំសុ, អនច្ឆរិយំ ឥមេសំ កុលបុត្តានំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរាគមន’’ន្តិ ញត្វា ទក្ខិណហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ អាហ. តេ តាវទេវ អដ្ឋបរិក្ខារធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ ហុត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បច្ចោរោហិត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ.

តេ បន វាណិជកា រាជគេហំ គន្ត្វា ទេវិយា រញ្ញា បហិតសាសនំ អារោចេត្វា ទេវិយា ‘‘អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តេ បវិសិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. អថ នេ ទេវី បុច្ឆិ – ‘‘តាតា, កិំការណា អាគតត្ថា’’តិ? ‘‘មយំ រញ្ញា តុម្ហាកំ សន្តិកំ បេសិតា, តីណិ កិរ នោ សតសហស្សានិ ទេថា’’តិ. ‘‘ពហុំ, ភណេ, ភណថ, កិំ តុម្ហេហិ រញ្ញោ សន្តិកេ កតំ, កិស្មិំ វោ រាជា បសន្នោ ឯត្តកំ ធនំ ទាបេតី’’តិ? ‘‘ទេវិ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ កតំ, ឯកំ បន សាសនំ អារោចយិម្ហា’’តិ. ‘‘សក្កា បន, តាតា, មយ្ហម្បិ តំ អារោចេតុ’’ន្តិ. ‘‘សក្កា, ទេវី’’តិ សុវណ្ណភិង្គារេន មុខំ វិក្ខាលេត្វា ‘‘ទេវិ, ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ. សាបិ តំ សុត្វា បីតិយា ផុដ្ឋសរីរា តិក្ខត្តុំ កិញ្ចិ អសល្លក្ខេត្វា ចតុត្ថវារេ ‘‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិ សុត្វា ‘‘កិំ, តាតា, ឥមស្មិំ បទេ រញ្ញា ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘សតសហស្សំ, ទេវី’’តិ. ‘‘តាតា, អននុច្ឆវិកំ រញ្ញា កតំ ឯវរូបំ សាសនំ សុត្វា តុម្ហាកំ សតសហស្សទទមានេន, អហំ វោ មម ទុគ្គតបណ្ណាការេ តីណិ សតសហស្សានិ ទម្មិ. អបរំ កិញ្ចិ តុម្ហេហិ អារោចិត’’ន្តិ? តេ ឥទញ្ច ឥទញ្ចាតិ ឥតរានិបិ ទ្វេ សាសនានិ អារោចេសុំ. ទេវី បុរិមនយេនេវ តយោ តយោ វារេ អសល្លក្ខេត្វា ចតុត្ថចតុត្ថវារេ តីណិ តីណិ សតសហស្សានិ អទាសិ. ឯវំ តេ សព្ពានិ ទ្វាទសសតសហស្សានិ លភិំសុ.

អថ នេ ទេវី បុច្ឆិ – ‘‘រាជា កហំ, តាតា’’តិ? ‘‘ទេវិ, រាជា ‘សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិស្សាមី’តិ វត្វា គតោ’’តិ. ‘‘មយ្ហំ តេន កិំ សាសនំ ទិន្ន’’ន្តិ? ‘‘សព្ពំ កិរ ឥស្សរិយំ តុម្ហាកំ វិស្សដ្ឋំ, ‘តុម្ហេ កិរ យថាសុខំ សម្បត្តិំ អនុភវថា’’’តិ. ‘‘អមច្ចា បន កុហិំ, តាតា’’តិ? ‘‘តេបិ រញ្ញា សទ្ធិំ ‘បព្ពជិស្សាមា’តិ គតា, ទេវី’’តិ. សា តេសំ ភរិយាយោ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘អម្មា, តុម្ហាកំ សាមិកា រញ្ញា សទ្ធិំ ‘បព្ពជិស្សាមា’តិ គតា, តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘កិំ បន តេហិ អម្ហាកំ សាសនំ បហិតំ, ទេវី’’តិ? ‘‘តេហិ កិរ អត្តនោ សម្បត្តិ តុម្ហាកំ វិស្សដ្ឋា ‘តុម្ហេ កិរ សម្បត្តិំ យថាសុខំ បរិភុញ្ជថា’’’តិ. ‘‘តុម្ហេ បន, ទេវិ, កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ សោ តាវ រាជា មគ្គេ ឋិតោ តីហិ សតសហស្សេហិ តីណិ រតនានិ បូជេត្វា ខេឡបិណ្ឌំ វិយ សម្បត្តិំ បហាយ ‘បព្ពជិស្សាមី’តិ និក្ខន្តោ, មយាបិ តិណ្ណំ រតនានំ សាសនំ សុត្វា តានិ នវហិ សតសហស្សេហិ បូជិតានិ, ន ខោ បនេសា សម្បត្តិ នាម រញ្ញោយេវ ទុក្ខា, មយ្ហម្បិ ទុក្ខា ឯវ. កោ រញ្ញា ឆឌ្ឌិតខេឡបិណ្ឌំ ជណ្ណុកេហិ ភូមិយំ បតិដ្ឋហិត្វា មុខេន គណ្ហិស្សតិ, ន មយ្ហំ សម្បត្តិយា អត្ថោ, សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ‘‘ទេវិ, មយម្បិ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សាមា’’តិ. ‘‘សចេ សក្កោថ, សាធូ’’តិ. ‘‘សក្កោម, ទេវី’’តិ. តេន ហិ ‘‘ឯថា’’តិ រថសហស្សំ យោជាបេត្វា រថំ អារុយ្ហ តាហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ បឋមំ នទិំ ទិស្វា យថា រញ្ញា បឋមំ បុច្ឆិតា, តថេវ បុច្ឆិត្វា សព្ពំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘រញ្ញា គតមគ្គំ ឱលោកេថា’’តិ វត្វា ‘‘សិន្ធវានំ បទវលញ្ជំ ន បស្សាមា’’តិ វុត្តេ រាជា ‘‘តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តោស្មី’’តិ សច្ចកិរិយំ ករិត្វា តិណ្ណំ រតនានំ គុណេ អនុស្សរិត្វា គតោ ភវិស្សតិ, អហម្បិ តីណិ រតនានិ ឧទ្ទិស្ស និក្ខន្តា, តេសំ មេ អានុភាវេន ‘‘ឥទំ ឧទកំ ឧទកំ វិយ មា ហោតូ’’តិ តិណ្ណំ រតនានំ គុណេ អនុស្សរន្តី រថសហស្សំ បេសេសិ. ឧទកំ បិដ្ឋិបាសាណសទិសំ អហោសិ, ចក្កានំ អគ្គដ្ឋានេវ តេមិំសុ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ឥតរា ទ្វេបិ នទិយោ ឧត្តរិំសុ.

សត្ថា តាសំ អាគតភាវំ ញត្វា យថា តា អត្តនោ សន្តិកេ និសិន្នេ សាមិកេ ភិក្ខូ ន បស្សន្តិ, តថា អធិដ្ឋាសិ. ទេវីបិ អាគច្ឆន្តី សត្ថុ សរីរតោ និក្ខន្តា រស្មិយោ ទិស្វា តថេវ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា, វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា បុច្ឆិ – ‘‘ភន្តេ, មហាកប្បិនោ រាជា តុម្ហេ ឧទ្ទិស្ស និក្ខមិត្វា គតោ, កហំ នុ ខោ សោ, អម្ហាកំ តំ ទស្សេថា’’តិ. ‘‘និសីទថ តាវ, ឥធេវ នំ បស្សិស្សថា’’តិ. តា សព្ពាបិ ហដ្ឋតុដ្ឋា ‘‘ឥធេវ កិរ និសិន្នា សាមិកេ នោ បស្សិស្សាមា’’តិ និសីទិំសុ. សត្ថា អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. អនោជាទេវី ទេសនាបរិយោសានេ តាហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. មហាកប្បិនោ ថេរោ តាសំ ទេសិយមានំ ធម្មទេសនំ សុត្វា សបរិវារោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា តាសំ តេ ភិក្ខូ ទស្សេសិ. តាសញ្ហិ អាគតក្ខណេយេវ អត្តនោ សាមិកេ កាសាវធរេ មុណ្ឌសីសេ ទិស្វា ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ភវេយ្យ, មគ្គផលំ និព្ពត្តេតុំ សក្កា ន ភវេយ្យ. តស្មា អចលសទ្ធាយ បតិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ តាសំ តេ ភិក្ខូ អរហត្តប្បត្តេ ទស្សេសិ. តាបិ តេ ទិស្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកប្បត្ត’’ន្តិ វត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ.

ឯវំ វុត្តេ សត្ថា ឧប្បលវណ្ណាយ ថេរិយា អាគមនំ ចិន្តេសិ. សា សត្ថុ ចិន្តិតក្ខណេយេវ អាកាសេនាគន្ត្វា តា សព្ពា ឥត្ថិយោ គហេត្វា អាកាសេន ភិក្ខុនុបស្សយំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. តា សព្ពា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សត្ថា ភិក្ខុសហស្សំ អាទាយ អាកាសេន ជេតវនំ អគមាសិ. តត្រ សុទំ អាយស្មា មហាកប្បិនោ រត្តិដ្ឋានាទីសុ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេន្តោ វិចរតិ. ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ – ‘‘ភន្តេ, មហាកប្បិនោ ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេន្តោ វិចរតិ, អត្តនោ រជ្ជសុខំ អារព្ភ ឧទានេតិ មញ្ញេ’’តិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, កប្បិន, កាមសុខំ អារព្ភ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ? ‘‘ភគវា មេ, ភន្តេ, តំ អារព្ភ ឧទានភាវំ វា អញ្ញំ អារព្ភ ឧទានភាវំ វា ជានាតី’’តិ. អថ សត្ថា – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, មម បុត្តោ កាមសុខំ រជ្ជសុខំ អារព្ភ ឧទានំ ឧទានេតិ, បុត្តស្ស បន មេ ធម្មំ ចរតោ ធម្មបីតិ នាម ឧប្បជ្ជតិ, សោ អមតមហានិព្ពានំ អារព្ភ ឯវំ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ អនុសន្ធិំ ឃដេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ធម្មបីតិ សុខំ សេតិ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

អរិយប្បវេទិតេ ធម្មេ, សទា រមតិ បណ្ឌិតោ’’តិ. (ធ. ប. ៧៩);

អថេកទិវសំ សត្ថា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កច្ចិ, ភិក្ខវេ, កប្បិនោ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ? ‘‘អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតិ, ឱវាទមត្តម្បិ ន ទេតី’’តិ. សត្ថា ថេរំ បក្កោសាបេត្វា – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, កប្បិន, អន្តេវាសិកានំ ឱវាទមត្តម្បិ ន ទេសី’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. ‘‘ព្រាហ្មណ, មា ឯវំ អកាសិ, អជ្ជ បដ្ឋាយ ឧបគតានំ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ថេរោ ភគវតោ វចនំ សិរសា សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកោវាទេនេវ សមណសហស្សំ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. តេន នំ សត្ថា បដិបាដិយា អត្តនោ សាវកេ ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខុឱវាទកានំ យទិទំ មហាកប្បិនោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២៣១) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

៦៦. ឯវំ ថេរោ បត្តអរហត្តផលោ អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ បទុមុត្តរោ នាម ជិនោតិអាទិមាហ. ឧទិតោ អជដាកាសេតិ សកលាកាសេ ឧទិតោ ឧដ្ឋិតោ បាកដភូតោ. សរទម្ពរេ សរទកាលេ អាកាសេ រវីវ សូរិយោ ឥវាតិ អត្ថោ.

៧០. អក្ខទស្សោ តទា អាសិន្តិ តស្មិំ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ សារទស្សី ហិតទស្សី អាចរិយោ បាកដោ អហោសិន្តិ អត្ថោ.

៧១. សាវកស្ស កតាវិនោតិ តស្ស ភគវតោ មេ មនំ មម ចិត្តំ, តប្បយន្តស្ស តោសយន្តស្ស សាវកស្ស ឱវាទកស្ស គុណំ បកាសយតោ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តស្ស កតាវិនោ សាតច្ចកិច្ចយុត្តស្ស វចនំ សុត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

៧៣. ហំសសមភាគោតិ ហំសសទិសគាមិ. ហំសទុន្ទុភិនិស្សនោតិ ហំសរវោ ទុន្ទុភិភេរិសទ្ទសទិសវចនោ ‘‘ឯតំ មហាមត្តំ បស្សថ, ភិក្ខវោ’’តិ អាហាតិ សម្ពន្ធោ.

៧៤. សមុគ្គតតនូរុហន្តិ សុដ្ឋុ ឧគ្គតលោមំ ឧទ្ធគ្គលោមំ, ឧទគ្យមនំ វា. ជីមូតវណ្ណន្តិ មុត្តផលសមានវណ្ណំ សុន្ទរសរីរបភន្តិ អត្ថោ. បីណំសន្តិ បរិបុណ្ណំ អំសំ. បសន្ននយនាននន្តិ បសន្នអក្ខិបសន្នមុខន្តិ អត្ថោ.

៧៥. កតាវិនោតិ កតាធិការស្ស ឯតទគ្គេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឋានំ សោ ឯសោ មុទិតាយ បហដ្ឋចិត្តតាយ បត្ថេតីតិ សម្ពន្ធោ.

៨១. សតសោ អនុសាសិយាតិ ធម្មេន សមេន វចនេន ការណវសេន អនុសាសិត្វាតិ អត្ថោ. ពារាណសិយមាសន្នេតិ ពារាណសិយា សមីបេ បេសការគាមេ. ជាតោ កេនិយជាតិយន្តិ តន្តវាយជាតិយា បេសការកុលេ ជាតោតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

មហាកប្បិនត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.