២. វក្កលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា

ទុតិយាបទានេ ឥតោ សតសហស្សម្ហីតិអាទិកំ អាយស្មតោ វក្កលិត្ថេរស្ស អបទានំ. អយម្បិ ថេរោ បុរិមជិនវរេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយានិ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ សន្តិកំ គច្ឆន្តេហិ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារា ឯកំ ភិក្ខុំ សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា បណិធានំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយំ ទិស្វា ព្យាករិ.

សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, តស្ស វក្កលីតិ នាមំ ករិំសុ. តត្ថ កលីតិ អបរាធតិលកាឡកាទិទោសស្ស អធិវចនំ. និទ្ធន្តសុវណ្ណបិណ្ឌសទិសតាយ អបគតោ ព្យបគតោ កលិ ទោសោ អស្សាតិ វ-ការាគមំ កត្វា វក្កលីតិ វុច្ចតិ. សោ វុទ្ធិប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ, សត្ថារំ ទិស្វា រូបកាយសម្បត្តិទស្សនេន អតិត្តោ សត្ថារា សទ្ធិំយេវ វិចរតិ. ‘‘អគារមជ្ឈេ វសន្តោ និច្ចកាលំ សត្ថុ ទស្សនំ ន លភិស្សាមី’’តិ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ឋបេត្វា ភោជនកាលំ សរីរកិច្ចកាលញ្ច សេសកាលេ យត្ថ ឋិតេន សក្កា ទសពលំ បស្សិតុំ, តត្ថ ឋិតោ អញ្ញំ កិច្ចំ បហាយ ភគវន្តំ ឱលោកេន្តោយេវ វិហរតិ. សត្ថា តស្ស ញាណបរិបាកំ អាគមេន្តោ ពហុកាលំ តស្មិំ រូបទស្សនេនេវ វិចរន្តេ កិញ្ចិ អវត្វា បុនេកទិវសំ – ‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន? យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតិ; យោ មំ បស្សតិ, សោ ធម្មំ បស្សតិ. ធម្មញ្ហិ, វក្កលិ, បស្សន្តោ មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧) អាហ. សត្ថរិ ឯវំ វទន្តេបិ ថេរោ សត្ថុ ទស្សនំ បហាយ អញ្ញត្ថ គន្តុំ ន សក្កោតិ. តតោ សត្ថា, ‘‘នាយំ ភិក្ខុ សំវេគំ អលភិត្វា ពុជ្ឈិស្សតី’’តិ វស្សូបនាយិកទិវសេ – ‘‘អបេហិ, វក្កលី’’តិ ថេរំ បណាមេសិ. សោ សត្ថារា បណាមិតោ សត្ថុ សម្មុខេ ឋាតុំ អសក្កោន្តោ – ‘‘កិំ មយ្ហំ ជីវិតេន, យោហំ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ ន លភាមី’’តិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ បបាតដ្ឋានំ អភិរុហិ? សត្ថា តស្ស តំ បវត្តិំ ញត្វា – ‘‘អយំ ភិក្ខុ មម សន្តិកា អស្សាសំ អលភន្តោ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយំ នាសេយ្យា’’តិ អត្តានំ ទស្សេត្វា ឱភាសំ វិស្សជ្ជេន្តោ –

‘‘បាមោជ្ជពហុលោ ភិក្ខុ, បសន្នោ ពុទ្ធសាសនេ;

អធិគច្ឆេ បទំ សន្តំ, សង្ខារូបសមំ សុខ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៨១) –

គាថំ វត្វា ‘‘ឯហិ, វក្កលី’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣៨១) ហត្ថំ បសារេសិ. ថេរោ ‘‘ទសពលោ មេ ទិដ្ឋោ, ‘ឯហី’តិ អវ្ហាយនម្បិ លទ្ធ’’ន្តិ ពលវបីតិសោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘កុតោ គច្ឆាមី’’តិ អត្តនោ គមនភាវំ អជានិត្វាវ សត្ថុ សម្មុខេ អាកាសេ បក្ខន្ទិត្វា បឋមេន បាទេន បព្ពតេ ឋិតោយេវ សត្ថារា វុត្តគាថាយោ អាវជ្ជេន្តោ អាកាសេយេវ បីតិំ វិក្ខម្ភេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណីតិ អង្គុត្តរដ្ឋកថាយំ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០៨) ធម្មបទវណ្ណនាយញ្ច (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣៨១ វក្កលិត្ថេរវត្ថុ) អាគតំ.

ឥធ បន ឯវំ វេទិតព្ពំ – ‘‘កិំ តេ, វក្កលី’’តិអាទិនា សត្ថារា ឱវទិតោ គិជ្ឈកូដេ វិហរន្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ, តស្ស សទ្ធាយ ពលវភាវតោ ឯវ វិបស្សនា វីថិំ ន ឱតរតិ? ភគវា តំ ញត្វា កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា អទាសិ. សោ បុន វិបស្សនំ មត្ថកំ បាបេតុំ នាសក្ខិយេវ. អថស្ស អាហារវេកល្លេន វាតាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, តំ វាតាពាធេន បីឡិយមានំ ញត្វា ភគវា តត្ថ គន្ត្វា បុច្ឆន្តោ –

‘‘វាតរោគាភិនីតោ ត្វំ, វិហរំ កាននេ វនេ;

បវិទ្ធគោចរេ លូខេ, កថំ ភិក្ខុ ករិស្សសី’’តិ. (ថេរគា. ៣៥០) –

អាហ. តំ សុត្វា ថេរោ –

‘‘បីតិសុខេន វិបុលេន, ផរមានោ សមុស្សយំ;

លូខម្បិ អភិសម្ភោន្តោ, វិហរិស្សាមិ កាននេ.

‘‘ភាវេន្តោ សតិបដ្ឋានេ, ឥន្ទ្រិយានិ ពលានិ ច;

ពោជ្ឈង្គានិ ច ភាវេន្តោ, វិហរិស្សាមិ កាននេ.

‘‘អារទ្ធវីរិយេ បហិតត្តេ, និច្ចំ ទឡ្ហបរក្កមេ;

សមគ្គេ សហិតេ ទិស្វា, វិហរិស្សាមិ កាននេ.

‘‘អនុស្សរន្តោ សម្ពុទ្ធំ, អគ្គំ ទន្តំ សមាហិតំ;

អតន្ទិតោ រត្តិន្ទិវំ, វិហរិស្សាមិ កាននេ’’តិ. (ថេរគា. ៣៥១-៣៥៤) –

ចតស្សោ គាថាយោ អភាសិ. តាសំ អត្ថោ ថេរគាថាវណ្ណនាយំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.៣៥១-៣៥៤) វុត្តោយេវ. ឯវំ ថេរោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

២៨. សោ អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ បុព្ពកម្មំ សរិត្វា សោមនស្សជាតោ បុព្ពចរិតាបទានំ បកាសេន្តោ ឥតោ សតសហស្សម្ហីតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥតោតិ កកុសន្ធាទីនំ ឧប្បន្នភទ្ទកប្បតោ ហេដ្ឋា កប្បសតសហស្សមត្ថកេតិ អត្ថោ.

២៩. បទុមាការវទនោតិ សុបុប្ផិតបទុមសស្សិរីកមុខោ. បទុមបត្តក្ខោតិ សេតបទុមបុប្ផបណ្ណសទិសអក្ខីតិ អត្ថោ.

៣០. បទុមុត្តរគន្ធោវាតិ បទុមគន្ធមុខោតិ អត្ថោ.

៣១. អន្ធានំ នយនូបមោតិ ចក្ខុវិរហិតានំ សត្តានំ នយនសទិសោ, ធម្មទេសនាយ សព្ពសត្តានំ បញ្ញាចក្ខាទិចក្ខុទាយកោតិ អត្ថោ. សន្តវេសោតិ សន្តសភាវោ សន្តឥរិយាបថោ. គុណនិធីតិ គុណានំ និធិ, សព្ពគុណគណានំ និធានដ្ឋានភូតោតិ អត្ថោ. ករុណាមតិអាករោតិ សាធូនំ ចិត្តកម្បនសង្ខាតាយ ករុណាយ ច អត្ថានត្ថមិននបរិច្ឆិន្នមតិយា ច អាករោ អាធារភូតោ.

៣២. ព្រហ្មាសុរសុរច្ចិតោតិ ព្រហ្មេហិ ច អសុរេហិ ច ទេវេហិ ច អច្ចិតោ បូជិតោតិ អត្ថោ.

៣៣. មធុរេន រុតេន ចាតិ ករវីករុតមធុរេន សទ្ទេន សកលំ ជនំ រញ្ជយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សន្ថវី សាវកំ សកន្តិ អត្តនោ សាវកំ មធុរធម្មទេសនាយ សន្ថវី, ថុតិំ អកាសីតិ អត្ថោ.

៣៤. សទ្ធាធិមុត្តោតិ សទ្ទហនសទ្ធាយ សាសនេ អធិមុត្តោ បតិដ្ឋិតោតិ អត្ថោ. មម ទស្សនលាលសោតិ មយ្ហំ ទស្សនេ ព្យាវដោ តប្បរោ.

៣៥. តំ ឋានមភិរោចយិន្តិ តំ សទ្ធាធិមុត្តដ្ឋានន្តរំ អភិរោចយិំ, ឥច្ឆិំ បត្ថេសិន្តិ អត្ថោ.

៤០. បីតមដ្ឋនិវាសនន្តិ សិលិដ្ឋសុវណ្ណវណ្ណវត្ថេ និវត្ថន្តិ អត្ថោ. ហេមយញ្ញោបចិតង្គន្តិ សុវណ្ណបាមង្គលគ្គិតគត្តន្តិ អត្ថោ.

៤៧-៤៨. នោនីតសុខុមាលំ មន្តិ នវនីតមិវ មុទុតលុណហត្ថបាទំ. ជាតបល្លវកោមលន្តិ អសោកបល្លវបត្តកោមលមិវ មុទុកន្តិ អត្ថោ. បិសាចីភយតជ្ជិតាតិ តទា ឯវំភូតំ កុមារំ មំ អញ្ញា បិសាចី ឯកា រក្ខសី ភយេន តជ្ជេសិ ភិំសាបេសីតិ អត្ថោ. តទា មហេសិស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាទមូលេ មំ សាយេសុំ និបជ្ជាបេសុំ. ទីនមានសា ភីតចិត្តា មម មាតាបិតរោ ឥមំ ទារកំ តេ ទទាម, ឥមស្ស សរណំ បតិដ្ឋា ហោតុ នាថ នាយកាតិ សម្ពន្ធោ.

៤៩. តទា បដិគ្គហិ សោ មន្តិ សោ ភគវា តទា តស្មិំ មម មាតុយា ទិន្នកាលេ ជាលិនា ជាលយុត្តេន សង្ខាលកេន ចក្កលក្ខណាទីហិ លក្ខិតេន មុទុកោមលបាណិនា មុទុកេន វិសុទ្ធេន ហត្ថតលេន មំ អគ្គហេសីតិ អត្ថោ.

៥២. សព្ពបារមិសម្ភូតន្តិ សព្ពេហិ ទានបារមិតាទីហិ សម្ភូតំ ជាតំ. នីលក្ខិនយនំ វរំ បុញ្ញសម្ភារជំ ឧត្តមនីលអក្ខិវន្តំ. សព្ពសុភាកិណ្ណំ សព្ពេន សុភេន វណ្ណេន សណ្ឋានេន អាកិណ្ណំ គហនីភូតំ រូបំ ភគវតោ ហត្ថបាទសីសាទិរូបំ ទិស្វាតិ អត្ថោ, តិត្តិំ អបត្តោ វិហរាមិ អហន្តិ សម្ពន្ធោ.

៦១. តទា មំ ចរណន្តគោតិ តស្មិំ មយ្ហំ អរហត្តំ បត្តកាលេ សីលាទិបន្នរសន្នំ ចរណធម្មានំ អន្តគោ, បរិយោសានប្បត្តោ បរិបូរការីតិ អត្ថោ. ‘‘មរណន្តគោ’’តិបិ បាឋោ. តស្ស មរណស្ស អន្តំ និព្ពានំ បត្តោតិ អត្ថោ. សទ្ធាធិមុត្តានំ អគ្គំ បញ្ញបេសីតិ សម្ពន្ធោ. អថ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ សទ្ធាធិមុត្តានំ យទិទំ, វក្កលី’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០៨) មំ ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

វក្កលិត្ថេរអបទានវណ្ណនា សមត្តា.