មហាសីវត្ថេរវត្ថុ

ថេរោ កិរ អដ្ឋារស មហាគណេ វាចេសិ. តស្សោវាទេ ឋត្វា តិំសសហស្សា ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. អថេកោ ភិក្ខុ ‘‘មយ្ហំ តាវ អព្ភន្តរេ គុណា អប្បមាណា, កីទិសា នុ ខោ មេ អាចរិយស្ស គុណា’’តិ អាវជ្ជន្តោ បុថុជ្ជនភាវំ បស្សិត្វា ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ អញ្ញេសំ អវស្សយោ ហោតិ, អត្តនោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, ឱវាទមស្ស ទស្សាមី’’តិ អាកាសេន គន្ត្វា វិហារសមីបេ ឱតរិត្វា ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នំ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា វត្តំ ទស្សេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

ថេរោ – ‘‘កិំ ការណា អាគតោសិ បិណ្ឌបាតិកា’’តិ អាហ. ឯកំ អនុមោទនំ គណ្ហិស្សាមីតិ អាគតោស្មិ, ភន្តេតិ. ឱកាសោ ន ភវិស្សតិ, អាវុសោតិ? វិតក្កមាឡកេ ឋិតកាលេ បុច្ឆិស្សាមិ, ភន្តេតិ. តស្មិំ ឋានេ អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. ភិក្ខាចារមគ្គេ, ភន្តេតិ. តត្រាបិ អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. ទុបដ្ដនិវាសនដ្ឋានេ, សង្ឃាដិបារុបនដ្ឋានេ, បត្តនីហរណដ្ឋានេ, គាមេ ចរិត្វា អាសនសាលាយំ យាគុបីតកាលេ, ភន្តេតិ. តត្ថ អដ្ឋកថាថេរា អត្តនោ កង្ខំ វិនោទេន្តិ, អាវុសោតិ. អន្តោគាមតោ និក្ខន្តកាលេ បុច្ឆិស្សាមិ, ភន្តេតិ. តត្រាបិ អញ្ញេ បុច្ឆន្តិ, អាវុសោតិ. អន្តរាមគ្គេ, ភន្តេ, ភោជនសាលាយំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ, ភន្តេ, ទិវាដ្ឋានេ, បាទធោវនកាលេ, មុខធោវនកាលេ, ភន្តេតិ? តទា អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. តតោ បដ្ឋាយ យាវ អរុណា អបរេ បុច្ឆន្តិ, អាវុសោតិ. ទន្តកដ្ឋំ គហេត្វា មុខធោវនត្ថំ គមនកាលេ, ភន្តេតិ? តទា អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. មុខំ ធោវិត្វា អាគមនកាលេ, ភន្តេតិ? តត្រាបិ អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. សេនាសនំ បវិសិត្វា និសិន្នកាលេ, ភន្តេតិ? តត្រាបិ អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. ភន្តេ, ននុ មុខំ ធោវិត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា តយោ ចត្តារោ បល្លង្កេ ឧសុមំ គាហាបេត្វា យោនិសោមនសិការេ កម្មំ ករោន្តានំ ឱកាសកាលេន ភវិតព្ពំ សិយា, មរណខណម្បិ ន លភិស្សថ, ភន្តេ, ផលកសទិសត្ថ ភន្តេ បរស្ស អវស្សយោ ហោថ, អត្តនោ ភវិតុំ ន សក្កោថ, ន មេ តុម្ហាកំ អនុមោទនាយ អត្ថោតិ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា អគមាសិ.

ថេរោ – ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ បរិយត្តិយា កម្មំ នត្ថិ, មយ្ហំ បន អង្កុសកោ ភវិស្សាមីតិ អាគតោ’’តិ ញត្វា ‘‘ឥទានិ ឱកាសោ ន ភវិស្សតិ, បច្ចូសកាលេ គមិស្សាមី’’តិ បត្តចីវរំ សមីបេ កត្វា សព្ពំ ទិវសភាគំ បឋមយាមមជ្ឈិមយាមញ្ច ធម្មំ វាចេត្វា បច្ឆិមយាមេ ឯកស្មិំ ថេរេ ឧទ្ទេសំ គហេត្វា និក្ខន្តេ បត្តចីវរំ គហេត្វា តេនេវ សទ្ធិំ និក្ខន្តោ. និសិន្នអន្តេវាសិកា អាចរិយោ កេនចិ បបញ្ចេន និក្ខន្តោតិ មញ្ញិំសុ. និក្ខន្តោ ថេរោ កោចិ ទេវ សមានាចរិយភិក្ខូតិ សញ្ញំ អកាសិ.

ថេរោ កិរ ‘‘មាទិសស្ស អរហត្តំ នាម កិំ, ទ្វីហតីហេនេវ បាបុណិត្វា បច្ចាគមិស្សាមី’’តិ អន្តេវាសិកានំ អនារោចេត្វាវ អាសាឡ្ហីមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខតេរសិយា និក្ខន្តោ គាមន្តបព្ភារំ គន្ត្វា ចង្កមំ អារុយ្ហ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ តំ ទិវសំ អរហត្តំ គហេតុំ នាសក្ខិ. ឧបោសថទិវសេ សម្បត្តេ ‘‘ទ្វីហតីហេន អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមីតិ អាគតោ, គហេតុំ បន នាសក្ខិំ. តយោ មាសេ បន តីណិ ទិវសានិ វិយ យាវ មហាបវារណា តាវ ជានិស្សាមី’’តិ វស្សំ ឧបគន្ត្វាបិ គហេតុំ នាសក្ខិ. បវារណាទិវសេ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ទ្វីហតីហេន អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមីតិ អាគតោ, តេមាសេនាបិ នាសក្ខិំ, សព្រហ្មចារិនោ បន វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេន្តី’’តិ. តស្សេវំ ចិន្តយតោ អស្សុធារា បវត្តន្តិ. តតោ ‘‘ន មញ្ចេ មយ្ហំ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ មគ្គផលំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, អរហត្តំ អប្បត្វា នេវ មញ្ចេ បិដ្ឋិំ បសារេស្សាមិ, ន បាទេ ធោវិស្សាមី’’តិ មញ្ចំ ឧស្សាបេត្វា ឋបេសិ. បុន អន្តោវស្សំ បត្តំ, អរហត្តំ គហេតុំ នាសក្ខិយេវ. ឯកូនតិំសបវារណាសុ អស្សុធារា បវត្តន្តិ. គាមទារកា ថេរស្ស បាទេសុ ផាលិតដ្ឋានានិ កណ្ដកេហិ សិព្ពន្តិ, ទវំ ករោន្តាបិ ‘‘អយ្យស្ស មហាសីវត្ថេរស្ស វិយ បាទា ហោន្តូ’’តិ ទវំ ករោន្តិ.

ថេរោ តិំសសំវច្ឆរេ មហាបវារណាទិវសេ អាលម្ពណផលកំ និស្សាយ ឋិតោ ‘‘ឥទានិ មេ តិំស វស្សានិ សមណធម្មំ ករោន្តស្ស, នាសក្ខិំ អរហត្តំ បាបុណិតុំ, អទ្ធា មេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គោ វា ផលំ វា នត្ថិ, ន មេ លទ្ធំ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេតុ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. តស្សេវំ ចិន្តយតោវ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ, អស្សុធារា បវត្តន្តិ. អថ អវិទូរដ្ឋានេ ឯកា ទេវធីតា រោទមានា អដ្ឋាសិ. ‘‘កោ ឯត្ថ រោទសី’’តិ? ‘‘អហំ, ភន្តេ, ទេវធីតា’’តិ. ‘‘កស្មា រោទសី’’តិ? ‘‘រោទមានេន មគ្គផលំ និព្ពត្តិតំ, តេន អហម្បិ ឯកំ ទ្វេ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេស្សាមីតិ រោទាមិ, ភន្តេ’’តិ.

តតោ ថេរោ – ‘‘ភោ មហាសីវត្ថេរ, ទេវតាបិ តយា សទ្ធិំ កេឡិំ ករោន្តិ, អនុច្ឆវិកំ នុ ខោ តេ ឯត’’ន្តិ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ អគ្គហេសិ. សោ ‘‘ឥទានិ និបជ្ជិស្សាមី’’តិ សេនាសនំ បដិជគ្គិត្វា មញ្ចកំ បញ្ញបេត្វា ឧទកដ្ឋានេ ឧទកំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ‘‘បាទេ ធោវិស្សាមី’’តិ សោបានផលកេ និសីទិ.

អន្តេវាសិកាបិស្ស ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយស្ស សមណធម្មំ កាតុំ គច្ឆន្តស្ស តិំស វស្សានិ, សក្ខិ នុ ខោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ, នាសក្ខី’’តិ អាវជ្ជយមានា ‘‘អរហត្តំ បត្វា បាទធោវនត្ថំ និសិន្នោ’’តិ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ អម្ហាទិសេសុ អន្តេវាសិកេសុ តិដ្ឋន្តេសុ ‘អត្តនាវ បាទេ ធោវិស្សតី’តិ អដ្ឋានមេតំ, អហំ ធោវិស្សាមិ អហំ ធោវិស្សាមី’’តិ តិំសសហស្សានិបិ អាកាសេន គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘បាទេ ធោវិស្សាម, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. អាវុសោ, ឥទានិ តិំស វស្សានិ ហោន្តិ មម បាទានំ អធោតានំ, តិដ្ឋថ, តុម្ហេ, អហមេវ ធោវិស្សាមីតិ.

សក្កោបិ អាវជ្ជន្តោ – ‘‘មយ្ហំ អយ្យោ មហាសីវត្ថេរោ អរហត្តំ បត្តោ តិំសសហស្សានំ អន្តេវាសិកានំ ‘បាទេ ធោវិស្សាមា’តិ អាគតានំ បាទេ ធោវិតុំ ន ទេតិ. មាទិសេ បន ឧបដ្ឋាកេ តិដ្ឋន្តេ ‘មយ្ហំ អយ្យោ សយំ បាទេ ធោវិស្សតី’តិ អដ្ឋានមេតំ, អហំ ធោវិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា សុជាតាយ ទេវិយា សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សន្តិកេ បាតុរហោសិ. សោ សុជំ អសុរកញ្ញំ បុរតោ កត្វា ‘‘អបេថ, ភន្តេ, មាតុគាមោ’’តិ ឱកាសំ ការេត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បុរតោ ឧក្កុដិកោ និសីទិត្វា ‘‘បាទេ ធោវិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. កោសិយ, ឥទានិ មេ តិំស វស្សានិ បាទានំ អធោតានំ, ទេវតានញ្ច បកតិយាបិ មនុស្សសរីរគន្ធោ នាម ជេគុច្ឆោ, យោជនសតេ ឋិតានម្បិ កណ្ឋេ អាសត្តកុណបំ វិយ ហោតិ, អហមេវ ធោវិស្សាមីតិ. ភន្តេ, អយំ គន្ធោ នាម ន បញ្ញាយតិ, តុម្ហាកំ បន សីលគន្ធោ ឆ ទេវលោកេ អតិក្កមិត្វា ឧបរិ ភវគ្គំ បត្វា ឋិតោ. សីលគន្ធតោ អញ្ញោ ឧត្តរិតរោ គន្ធោ នាម នត្ថិ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ សីលគន្ធេនម្ហិ អាគតោតិ វាមហត្ថេន គោប្ផកសន្ធិយំ គហេត្វា ទក្ខិណហត្ថេន បាទតលំ បរិមជ្ជិ. ទហរកុមារស្សេវ បាទា អហេសុំ. សក្កោ បាទេ ធោវិត្វា វន្ទិត្វា ទេវលោកមេវ គតោ.

ឯវំ ‘‘ន លភាមិ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេតុ’’ន្តិ អាវជ្ជន្តស្ស ឧប្បន្នំ ទោមនស្សំ និស្សាយ ភិក្ខុនោ មញ្ញនវសេន វិបស្សនាយ អារម្មណម្បិ វិបស្សនាបិ មគ្គោបិ ផលម្បិ សវិតក្កសវិចារទោមនស្សន្តិ ច អវិតក្កាវិចារទោមនស្សន្តិ ច វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ឯកោ ភិក្ខុ សវិតក្កសវិចារទោមនស្សេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឥទំ ទោមនស្សំ កិំ និស្សិតន្តិ ឧបធារេន្តោ វត្ថុនិស្សិតន្តិ បជានាតីតិ ផស្សបញ្ចមកេ វុត្តនយេនេវ អនុក្កមេន អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. ឯកោ អវិតក្កាវិចារេ ទោមនស្សេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា វុត្តនយេនេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. តត្ថ អភិនិវិដ្ឋទោមនស្សេសុបិ សវិតក្កសវិចារតោ អវិតក្កអវិចារំ បណីតតរំ. សវិតក្កសវិចារទោមនស្សវិបស្សនាតោបិ អវិតក្កាវិចារទោមនស្សវិបស្សនា បណីតតរា. សវិតក្កសវិចារទោមនស្សផលសមាបត្តិតោបិ អវិតក្កាវិចារទោមនស្សផលសមាបត្តិយេវ បណីតតរា. តេនាហ ភគវា – ‘‘យេ អវិតក្កអវិចារេ តេ បណីតតរេ’’តិ.

៣៦២. ឯវរូបា ឧបេក្ខា ន សេវិតព្ពាតិ ឯវរូបា គេហសិតឧបេក្ខា ន សេវិតព្ពា. គេហសិតឧបេក្ខា នាម ‘‘តត្ថ កតមា ឆ គេហសិតឧបេក្ខា. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស បុថុជ្ជនស្ស អនោធិជិនស្ស អវិបាកជិនស្ស អនាទីនវទស្សាវិនោ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស, យា ឯវរូបា ឧបេក្ខា, រូបំ សា នាតិវត្តតិ, តស្មា សា ឧបេក្ខា គេហសិតាតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ គុឡបិណ្ឌិកេ និលីនមក្ខិកា វិយ រូបាទីនិ អនតិវត្តមានា តត្ថេវ លគ្គា លគ្គិតា ហុត្វា ឧប្បន្នា កាមគុណនិស្សិតា ឧបេក្ខា ន សេវិតព្ពា.

ឯវរូបា ឧបេក្ខា សេវិតព្ពាតិ ឯវរូបា នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខា សេវិតព្ពា. នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខា នាម – ‘‘តត្ថ កតមា ឆ នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខា? រូបានំ ត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ ‘បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច, សព្ពេ តេ រូបា អនិច្ចា, ទុក្ខា, វិបរិណាមធម្មា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា, យា ឯវរូបា ឧបេក្ខា, រូបំ សា អតិវត្តតិ, តស្មា សា ឧបេក្ខា នេក្ខម្មសិតាតិ វុច្ចតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣០៨). ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋអារម្មណេ អាបាថគតេ ឥដ្ឋេ អរជ្ជន្តស្ស, អនិដ្ឋេ អទុស្សន្តស្ស, អសមបេក្ខនេន អសម្មុយ្ហន្តស្ស ឧប្បន្នា វិបស្សនា ញាណសម្បយុត្តា ឧបេក្ខា. អបិច វេទនាសភាគា តត្រ មជ្ឈត្តុបេក្ខាបិ ឯត្ថ ឧបេក្ខាវ. តស្មា សេវិតព្ពាតិ អយំ នេក្ខម្មវសេន វិបស្សនាវសេន អនុស្សតិដ្ឋានវសេន បឋមទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានវសេន ច ឧប្បជ្ជនកឧបេក្ខា សេវិតព្ពា នាម.

ឯត្ថ យំ ចេ សវិតក្កំ សវិចារន្តិ តាយបិ នេក្ខម្មសិតឧបេក្ខាយ យំ នេក្ខម្មវសេន វិបស្សនាវសេន អនុស្សតិដ្ឋានវសេន បឋមជ្ឈានវសេន ច ឧប្បន្នំ សវិតក្កសវិចារំ ឧបេក្ខន្តិ ជានេយ្យ. យំ ចេ អវិតក្កំ អវិចារន្តិ យំ បន ទុតិយជ្ឈានាទិវសេន ឧប្បន្នំ អវិតក្កាវិចារំ ឧបេក្ខន្តិ ជានេយ្យ. យេ អវិតក្កេ អវិចារេ តេ បណីតតរេតិ ឯតាសុ ទ្វីសុ យា អវិតក្កអវិចារា, សា បណីតតរាតិ អត្ថោ. ឥមិនា កិំ កថិតំ ហោតិ? ទ្វិន្នំ អរហត្តំ កថិតំ. ឯកោ ហិ ភិក្ខុ សវិតក្កសវិចារឧបេក្ខាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អយំ ឧបេក្ខា កិំ និស្សិតាតិ ឧបធារេន្តោ វត្ថុនិស្សិតាតិ បជានាតីតិ ផស្សបញ្ចមកេ វុត្តនយេនេវ អនុក្កមេន អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. ឯកោ អវិតក្កាវិចារាយ ឧបេក្ខាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា វុត្តនយេនេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. តត្ថ អភិនិវិដ្ឋឧបេក្ខាសុបិ សវិតក្កសវិចារតោ អវិតក្កាវិចារា បណីតតរា. សវិតក្កសវិចារឧបេក្ខាវិបស្សនាតោបិ អវិតក្កាវិចារឧបេក្ខាវិបស្សនាបណីតតរា. សវិតក្កសវិចារឧបេក្ខាផលសមាបត្តិតោបិ អវិតក្កាវិចារុបេក្ខាផលសមាបត្តិយេវ បណីតតរា. តេនាហ ភគវា ‘‘យេ អវិតក្កេ អវិចារេ តេ បណីតតរេ’’តិ.

៣៦៣. ឯវំ បដិបន្នោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិរោធសារុប្បគាមិនិំ បដិបទំ បដិបន្នោ ហោតីតិ ភគវា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេសិ. សក្កោ បន សោតាបត្តិផលំ បត្តោ. ពុទ្ធានញ្ហិ អជ្ឈាសយោ ហីនោ ន ហោតិ, ឧក្កដ្ឋោវ ហោតិ. ឯកស្សបិ ពហូនម្បិ ធម្មំ ទេសេន្តា អរហត្តេនេវ កូដំ គណ្ហន្តិ. សត្តា បន អត្តនោ អនុរូបេ ឧបនិស្សយេ ឋិតា កេចិ សោតាបន្នា ហោន្តិ, កេចិ សកទាគាមី, កេចិ អនាគាមី, កេចិ អរហន្តោ. រាជា វិយ ហិ ភគវា, រាជកុមារា វិយ វេនេយ្យា. យថា ហិ រាជា ភោជនកាលេ អត្តនោ បមាណេន បិណ្ឌំ ឧទ្ធរិត្វា រាជកុមារានំ ឧបនេតិ, តេ តតោ អត្តនោ មុខប្បមាណេនេវ កពឡំ ករោន្តិ, ឯវំ ភគវា អត្តជ្ឈាសយានុរូបាយ ទេសនាយ អរហត្តេនេវ កូដំ គណ្ហាតិ. វេនេយ្យា អត្តនោ ឧបនិស្សយប្បមាណេន តតោ សោតាបត្តិផលមត្តំ វា សកទាគាមិអនាគាមិអរហត្តផលមេវ វា គណ្ហន្តិ. សក្កោ បន សោតាបន្នោ ជាតោ. សោតាបន្នោ ច ហុត្វា ភគវតោ បុរតោយេវ ចវិត្វា តរុណសក្កោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ទេវតានញ្ហិ ចវមានានំ អត្តភាវស្ស គតាគតដ្ឋានំ នាម ន បញ្ញាយតិ, ទីបសិខាគមនំ វិយ ហោតិ. តស្មា សេសទេវតា ន ជានិំសុ. សក្កោ បន សយំ ចុតត្តា ភគវា ច អប្បដិហតញាណត្តា ទ្វេវ ជនា ជានិំសុ. អថ សក្កោ ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហញ្ហិ ភគវតា តីសុ ឋានេសុ និព្ពត្តិតផលមេវ កថិតំ, អយញ្ច បន មគ្គោ វា ផលំ វា សកុណិកាយ វិយ ឧប្បតិត្វា គហេតុំ ន សក្កា, អាគមនីយបុព្ពភាគបដិបទាយ អស្ស ភវិតព្ពំ. ហន្ទាហំ ឧបរិ ខីណាសវស្ស បុព្ពភាគបដិបទំ បុច្ឆាមី’’តិ.