នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ទីឃនិកាយេ

មហាវគ្គដ្ឋកថា

១. មហាបទានសុត្តវណ្ណនា

បុព្ពេនិវាសបដិសំយុត្តកថា

១. ឯវំ មេ សុតំ…បេ… ករេរិកុដិកាយន្តិ មហាបទានសុត្តំ. តត្រាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា – ករេរិកុដិកាយន្តិ ករេរីតិ វរុណរុក្ខស្ស នាមំ, ករេរិមណ្ឌបោ តស្សា កុដិកាយ ទ្វារេ ឋិតោ, តស្មា ‘‘ករេរិកុដិកា’’តិ វុច្ចតិ, យថា កោសម្ពរុក្ខស្ស ទ្វារេ ឋិតត្តា ‘‘កោសម្ពកុដិកា’’តិ. អន្តោជេតវនេ កិរ ករេរិកុដិ កោសម្ពកុដិ គន្ធកុដិ សលឡាគារន្តិ ចត្តារិ មហាគេហានិ, ឯកេកំ សតសហស្សបរិច្ចាគេន និប្ផន្នំ. តេសុ សលឡាគារំ រញ្ញា បសេនទិនា ការិតំ, សេសានិ អនាថបិណ្ឌិកេន ការិតានិ. ឥតិ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា ថម្ភានំ ឧបរិ ការិតាយ ទេវវិមានកប្បាយ ករេរិកុដិកាយំ វិហរតិ. បច្ឆាភត្តន្តិ ឯកាសនិកខលុបច្ឆាភត្តិកានំ បាតោវ ភុត្តានំ អន្តោមជ្ឈន្ហិកេបិ បច្ឆាភត្តមេវ. ឥធ បន បកតិភត្តស្ស បច្ឆតោ ‘‘បច្ឆាភត្ត’’ន្តិ អធិប្បេតំ. បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តានន្តិ បិណ្ឌបាតតោ បដិក្កន្តានំ, ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋបេត្វា ឧដ្ឋិតានន្តិ អត្ថោ.

ករេរិមណ្ឌលមាឡេតិ តស្សេវ ករេរិមណ្ឌបស្ស អវិទូរេ កតាយ និសីទនសាលាយ. សោ កិរ ករេរិមណ្ឌបោ គន្ធកុដិកាយ ច សាលាយ ច អន្តរេ ហោតិ, តស្មា គន្ធកុដីបិ ករេរិកុដិកាបិ សាលាបិ – ‘‘ករេរិមណ្ឌលមាឡោ’’តិ វុច្ចតិ. បុព្ពេនិវាសបដិសំយុត្តាតិ ‘‘ឯកម្បិ ជាតិំ, ទ្វេបិ ជាតិយោ’’តិ ឯវំ វិភត្តេន បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធសន្តានសង្ខាតេន បុព្ពេនិវាសេន សទ្ធិំ យោជេត្វា បវត្តិតា. ធម្មីតិ ធម្មសំយុត្តា.

ឧទបាទីតិ អហោ អច្ឆរិយំ ទសពលស្ស បុព្ពេនិវាសញាណំ, បុព្ពេនិវាសំ នាម កេ អនុស្សរន្តិ, កេ នានុស្សរន្តីតិ. តិត្ថិយា អនុស្សរន្តិ, សាវកា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច ពុទ្ធា ច អនុស្សរន្តិ. កតរតិត្ថិយា អនុស្សរន្តិ? យេ អគ្គប្បត្តកម្មវាទិនោ, តេបិ ចត្តាលីសំយេវ កប្បេ អនុស្សរន្តិ, ន តតោ បរំ. សាវកា កប្បសតសហស្សំ អនុស្សរន្តិ. ទ្វេ អគ្គសាវកា អសង្ខ្យេយ្យញ្ចេវ កប្បសតសហស្សញ្ច. បច្ចេកពុទ្ធា ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច. ពុទ្ធានំ បន ឯត្តកន្តិ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, យាវតកំ អាកង្ខន្តិ, តាវតកំ អនុស្សរន្តិ.

តិត្ថិយា ខន្ធបដិបាដិយា អនុស្សរន្តិ, បដិបាដិំ មុញ្ចិត្វា ន សក្កោន្តិ. បដិបាដិយា អនុស្សរន្តាបិ អសញ្ញភវំ បត្វា ខន្ធប្បវត្តិំ ន បស្សន្តិ, ជាលេ បតិតា កុណ្ឋា វិយ, កូបេ បតិតា បង្គុឡា វិយ ច ហោន្តិ. តេ តត្ថ ឋត្វា ‘‘ឯត្តកមេវ, ឥតោ បរំ នត្ថី’’តិ ទិដ្ឋិំ គណ្ហន្តិ. ឥតិ តិត្ថិយានំ បុព្ពេនិវាសានុស្សរណំ អន្ធានំ យដ្ឋិកោដិគមនំ វិយ ហោតិ. យថា ហិ អន្ធា យដ្ឋិកោដិគ្គាហកេ សតិយេវ គច្ឆន្តិ, អសតិ តត្ថេវ និសីទន្តិ, ឯវមេវ តិត្ថិយា ខន្ធបដិបាដិយាវ អនុស្សរិតុំ សក្កោន្តិ, បដិបាដិំ វិស្សជ្ជេត្វា ន សក្កោន្តិ.

សាវកាបិ ខន្ធបដិបាដិយាវ អនុស្សរន្តិ, អសញ្ញភវំ បត្វា ខន្ធប្បវត្តិំ ន បស្សន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ តេ វដ្ដេ សំសរណកសត្តានំ ខន្ធានំ អភាវកាលោ នាម នត្ថិ. អសញ្ញភវេ បន បញ្ចកប្បសតានិ បវត្តន្តីតិ តត្តកំ កាលំ អតិក្កមិត្វា ពុទ្ធេហិ ទិន្ននយេ ឋត្វា បរតោ អនុស្សរន្តិ; សេយ្យថាបិ អាយស្មា សោភិតោ. ទ្វេ អគ្គសាវកា បន បច្ចេកពុទ្ធា ច ចុតិបដិសន្ធិំ ឱលោកេត្វា អនុស្សរន្តិ. ពុទ្ធានំ ចុតិបដិសន្ធិកិច្ចំ នត្ថិ, យំ យំ ឋានំ បស្សិតុកាមា ហោន្តិ, តំ តទេវ បស្សន្តិ.

តិត្ថិយា ច បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរមានា អត្តនា ទិដ្ឋកតសុតមេវ អនុស្សរន្តិ. តថា សាវកា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច. ពុទ្ធា បន អត្តនា វា បរេហិ វា ទិដ្ឋកតសុតំ សព្ពមេវ អនុស្សរន្តិ.

តិត្ថិយានំ បុព្ពេនិវាសញាណំ ខជ្ជោបនកឱភាសសទិសំ, សាវកានំ បទីបោភាសសទិសំ, អគ្គសាវកានំ ឱសធិតារកោភាសសទិសំ, បច្ចេកពុទ្ធានំ ចន្ទោភាសសទិសំ, ពុទ្ធានំ សរទសូរិយមណ្ឌលោភាសសទិសំ. តស្ស ឯត្តកានិ ជាតិសតានិ ជាតិសហស្សានិ ជាតិសតសហស្សានីតិ វា ឯត្តកានិ កប្បសតានិ កប្បសហស្សានិ កប្បសតសហស្សានីតិ វា នត្ថិ, យំ កិញ្ចិ អនុស្សរន្តស្ស នេវ ខលិតំ, ន បដិឃាតំ ហោតិ, អាវជ្ជនបដិពទ្ធមេវ អាកង្ខមនសិការចិត្តុប្បាទបដិពទ្ធមេវ ហោតិ. ទុព្ពលបត្តបុដេ វេគក្ខិត្តនារាចោ វិយ, សិនេរុកូដេ វិស្សដ្ឋឥន្ទវជិរំ វិយ ច អសជ្ជមានមេវ គច្ឆតិ. ‘‘អហោ មហន្តំ ភគវតោ បុព្ពេនិវាសញាណ’’ន្តិ ឯវំ ភគវន្តំយេវ អារព្ភ កថា ឧប្បន្នា, ជាតា បវត្តាតិ អត្ថោ. តំ សព្ពម្បិ សង្ខេបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតិបិ បុព្ពេនិវាសោ, ឥតិបិ បុព្វេនិវាសោ’’តិ ឯត្តកមេវ បាឡិយំ វុត្តំ. តត្ថ ឥតិបីតិ ឯវម្បិ.

២-៣. អស្សោសិ ខោ…បេ… អថ ភគវា អនុប្បត្តោតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ព្រហ្មជាលសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ. អយមេវ ហិ វិសេសោ – តត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន អស្សោសិ, ឥធ ទិព្ពសោតេន. តត្ថ ច វណ្ណាវណ្ណកថា វិប្បកតា, ឥធ បុព្ពេនិវាសកថា. តស្មា ភគវា – ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ មម បុព្ពេនិវាសញាណំ អារព្ភ គុណំ ថោមេន្តិ, បុព្ពេនិវាសញាណស្ស បន មេ និប្ផត្តិំ ន ជានន្តិ; ហន្ទ នេសំ តស្ស និប្ផត្តិំ កថេត្វា ទស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា បកតិយាបិ ពុទ្ធានំ និសីទិត្វា ធម្មទេសនត្ថមេវ ឋបិតេ តង្ខណេ ភិក្ខូហិ បប្ផោដេត្វា ទិន្នេ វរពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆាយ ច ‘‘ឥធ, ភន្តេ’’តិអាទិបដិវចនស្ស ច បរិយោសានេ តេសំ បុព្ពេនិវាសបដិសំយុត្តំ ធម្មិំ កថំ កថេតុកាមោ ឥច្ឆេយ្យាថ នោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥច្ឆេយ្យាថ នោតិ ឥច្ឆេយ្យាថ នុ. អថ នំ បហដ្ឋមានសា ភិក្ខូ យាចមានា ឯតស្ស ភគវាតិអាទិមាហំសុ. តត្ថ ឯតស្សាតិ ឯតស្ស ធម្មិកថាករណស្ស.

៤. អថ ភគវា តេសំ យាចនំ គហេត្វា កថេតុកាមោ ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថា’’តិ តេ សោតាវធារណសាធុកមនសិការេសុ និយោជេត្វា អញ្ញេសំ អសាធារណំ ឆិន្នវដុមកានុស្សរណំ បកាសេតុកាមោ ឥតោ សោ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ យំ វិបស្សីតិ យស្មិំ កប្បេ វិបស្សី. អយញ្ហិ ‘យ’ន្តិ សទ្ទោ ‘‘យំ មេ, ភន្តេ, ទេវានំ តាវតិំសានំ សម្មុខា សុតំ សម្មុខា បដិគ្គហិតំ, អារោចេមិ តំ, ភគវតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២០៣) បច្ចត្តវចនេ ទិស្សតិ. ‘‘យំ តំ អបុច្ឆិម្ហ អកិត្តយី នោ, អញ្ញំ តំ បុច្ឆាម តទិង្ឃ ព្រូហី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៨១) ឧបយោគវចនេ. ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១.២៧៧) ករណវចនេ. ឥធ បន ភុម្មត្ថេតិ ទដ្ឋព្ពោ. តេន វុត្តំ – ‘‘យស្មិំ កប្បេ’’តិ. ឧទបាទីតិ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឧន្នាទេន្តោ ឧប្បជ្ជិ.

ភទ្ទកប្បេតិ បញ្ចពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតត្តា សុន្ទរកប្បេ សារកប្បេតិ ភគវា ឥមំ កប្បំ ថោមេន្តោ ឯវមាហ. យតោ បដ្ឋាយ កិរ អម្ហាកំ ភគវតា អភិនីហារោ កតោ, ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯកកប្បេបិ បញ្ច ពុទ្ធា និព្ពត្តា នាម នត្ថិ. អម្ហាកំ ភគវតោ អភិនីហារស្ស បុរតោ បន តណ្ហង្ករោ, មេធង្ករោ, សរណង្ករោ, ទីបង្ករោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឯកស្មិំ កប្បេ និព្ពត្តិំសុ. តេសំ ឱរភាគេ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ ពុទ្ធសុញ្ញមេវ អហោសិ.

អសង្ខ្យេយ្យកប្បបរិយោសានេ បន កោណ្ឌញ្ញោ នាម ពុទ្ធោ ឯកោវ ឯកស្មិំ កប្បេ ឧប្បន្នោ. តតោបិ អសង្ខ្យេយ្យំ ពុទ្ធសុញ្ញមេវ អហោសិ. អសង្ខ្យេយ្យកប្បបរិយោសានេ មង្គលោ, សុមនោ, រេវតោ, សោភិតោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឯកស្មិំ កប្បេ ឧប្បន្នា. តតោបិ អសង្ខ្យេយ្យំ ពុទ្ធសុញ្ញមេវ អហោសិ. អសង្ខ្យេយ្យកប្បបរិយោសានេ បន ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកស្ស អសង្ខ្យេយ្យស្ស ឧបរិ អនោមទស្សី, បទុមោ, នារទោតិ តយោ ពុទ្ធា ឯកស្មិំ កប្បេ ឧប្បន្នា. តតោបិ អសង្ខ្យេយ្យំ ពុទ្ធសុញ្ញមេវ អហោសិ. អសង្ខ្យេយ្យកប្បបរិយោសានេ បន ឥតោ កប្បសតសហស្សានំ ឧបរិ បទុមុត្តរោ ភគវា ឯកោវ ឯកស្មិំ កប្បេ ឧប្បន្នោ. តស្ស ឱរភាគេ ឥតោ តិំសកប្បសហស្សានំ ឧបរិ សុមេធោ, សុជាតោតិ ទ្វេ ពុទ្ធា ឯកស្មិំ កប្បេ ឧប្បន្នា. តតោ ឱរភាគេ ឥតោ អដ្ឋារសន្នំ កប្បសហស្សានំ ឧបរិ បិយទស្សី, អត្ថទស្សី, ធម្មទស្សីតិ តយោ ពុទ្ធា ឯកស្មិំ កប្បេ ឧប្បន្នា. អថ ឥតោ ចតុនវុតិកប្បេ សិទ្ធត្ថោ នាម ពុទ្ធោ ឯកោវ ឯកស្មិំ កប្បេ ឧប្បន្នោ. ឥតោ ទ្វេ នវុតិកប្បេ តិស្សោ, ផុស្សោតិ ទ្វេ ពុទ្ធា ឯកស្មិំ កប្បេ ឧប្បន្នា. ឥតោ ឯកនវុតិកប្បេ វិបស្សី ភគវា ឧប្បន្នោ. ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ សិខី, វេស្សភូតិ ទ្វេ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា. ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បេ កកុសន្ធោ, កោណាគមនោ, កស្សបោ, គោតមោ អម្ហាកំ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, មេត្តេយ្យោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ. ឯវមយំ កប្បោ បញ្ចពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតត្តា សុន្ទរកប្បោ សារកប្បោតិ ភគវា ឥមំ កប្បំ ថោមេន្តោ ឯវមាហ.

កិំ បនេតំ ពុទ្ធានំយេវ បាកដំ ហោតិ – ‘‘ឥមស្មិំ កប្បេ ឯត្តកា ពុទ្ធា ឧប្បន្នា វា ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ វា’’តិ, ឧទាហុ អញ្ញេសម្បិ បាកដំ ហោតីតិ? អញ្ញេសម្បិ បាកដំ ហោតិ. កេសំ? សុទ្ធាវាសព្រហ្មានំ. កប្បសណ្ឋានកាលស្មិញ្ហិ ឯកមសង្ខ្យេយ្យំ ឯកង្គណំ ហុត្វា ឋិតេ លោកសន្និវាសេ លោកស្ស សណ្ឋានត្ថាយ ទេវោ វស្សិតុំ អារភតិ. អាទិតោវ អន្តរដ្ឋកេ ហិមបាតោ វិយ ហោតិ. តតោ តិលមត្តា កណមត្តា តណ្ឌុលមត្តា មុគ្គ-មាស-ពទរ-អាមលក-ឯឡាលុក-កុម្ភណ្ឌ-អលាពុមត្តា ឧទកធារា ហុត្វា អនុក្កមេន ឧសភទ្វេឧសភអឌ្ឍគាវុតគាវុតទ្វេគាវុតអឌ្ឍយោជនយោជនទ្វិយោជន…បេ… យោជនសតយោជនសហស្សយោជនសតសហស្សមត្តា ហុត្វា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡព្ភន្តរេ យាវ អវិនដ្ឋព្រហ្មលោកា បូរេត្វា តិដ្ឋន្តិ. អថ តំ ឧទកំ អនុបុព្ពេន ភស្សតិ, ភស្សន្តេ ឧទកេ បកតិទេវលោកដ្ឋានេសុ ទេវលោកា សណ្ឋហន្តិ, តេសំ សណ្ឋហនវិធានំ វិសុទ្ធិមគ្គេ បុព្ពេនិវាសកថាយំ វុត្តមេវ.

មនុស្សលោកសណ្ឋហនដ្ឋានំ បន បត្តេ ឧទកេ ធមករណមុខេ បិហិតេ វិយ វាតវសេន តំ ឧទកំ សន្តិដ្ឋតិ, ឧទកបិដ្ឋេ ឧប្បលិនិបណ្ណំ វិយ បថវី សណ្ឋហតិ. មហាពោធិបល្លង្កោ វិនស្សមានេ លោកេ បច្ឆា វិនស្សតិ, សណ្ឋហមានេ បឋមំ សណ្ឋហតិ. តត្ថ បុព្ពនិមិត្តំ ហុត្វា ឯកោ បទុមិនិគច្ឆោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សចេ តស្មិំ កប្បេ ពុទ្ធោ និព្ពត្តិស្សតិ, បុប្ផំ ឧប្បជ្ជតិ. នោ ចេ, នុប្បជ្ជតិ. ឧប្បជ្ជមានញ្ច សចេ ឯកោ ពុទ្ធោ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯកំ ឧប្បជ្ជតិ. សចេ ទ្វេ, តយោ, ចត្តារោ, បញ្ច ពុទ្ធា និព្ពត្តិស្សន្តិ, បញ្ច ឧប្បជ្ជន្តិ. តានិ ច ខោ ឯកស្មិំយេវ នាឡេ កណ្ណិកាពទ្ធានិ ហុត្វា. សុទ្ធាវាសព្រហ្មានោ ‘‘អាយាម, មយំ មារិសា, បុព្ពនិមិត្តំ បស្សិស្សាមា’’តិ មហាពោធិបល្លង្កដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តិ, ពុទ្ធានំ អនិព្ពត្តនកប្បេ បុប្ផំ ន ហោតិ. តេ បន អបុប្ផិតគច្ឆំ ទិស្វា – ‘‘អន្ធការោ វត ភោ លោកោ ភវិស្សតិ, មតា មតា សត្តា អបាយេ បូរេស្សន្តិ, ឆ ទេវលោកា នវ ព្រហ្មលោកា សុញ្ញា ភវិស្សន្តី’’តិ អនត្តមនា ហោន្តិ. បុប្ផិតកាលេ បន បុប្ផំ ទិស្វា – ‘‘សព្ពញ្ញុពោធិសត្តេសុ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមន្តេសុ និក្ខមន្តេសុ សម្ពុជ្ឈន្តេសុ ធម្មចក្កំ បវត្តេន្តេសុ យមកបាដិហារិយំ ករោន្តេសុ ទេវោរោហនំ ករោន្តេសុ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជ្ជន្តេសុ បរិនិព្ពាយន្តេសុ ទសសហស្សចក្កវាឡកម្បនាទីនិ បាដិហារិយានិ ទក្ខិស្សាមា’’តិ ច ‘‘ចត្តារោ អបាយា បរិហាយិស្សន្តិ, ឆ ទេវលោកា នវ ព្រហ្មលោកា បរិបូរេស្សន្តី’’តិ ច អត្តមនា ឧទានំ ឧទានេន្តា អត្តនោ អត្តនោ ព្រហ្មលោកំ គច្ឆន្តិ. ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បេ បញ្ច បទុមានិ ឧប្បជ្ជិំសុ. តេសំ និមិត្តានំ អានុភាវេន ចត្តារោ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, បញ្ចមោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ. សុទ្ធាវាសព្រហ្មានោបិ តានិ បទុមានិ ទិស្វា ឥមមត្ថំ ជានិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘អញ្ញេសម្បិ បាកដំ ហោតី’’តិ.

អាយុបរិច្ឆេទវណ្ណនា

៥-៧. ឥតិ ភគវា – ‘‘ឥតោ សោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា នយេន កប្បបរិច្ឆេទវសេន បុព្ពេនិវាសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសំ ពុទ្ធានំ ជាតិបរិច្ឆេទាទិវសេន ទស្សេតុំ វិបស្សី, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ អាយុបរិច្ឆេទេ បរិត្តំ លហុកន្តិ ឧភយមេតំ អប្បកស្សេវ វេវចនំ. យញ្ហិ អប្បកំ, តំ បរិត្តញ្ចេវ លហុកញ្ច ហោតិ.

អប្បំ វា ភិយ្យោតិ វស្សសតតោ វា ឧបរិ អប្បំ, អញ្ញំ វស្សសតំ អបត្វា វីសំ វា តិំសំ វា ចត្តាលីសំ វា បណ្ណាសំ វា សដ្ឋិ វា វស្សានិ ជីវតិ. ឯវំ ទីឃាយុកោ បន អតិទុល្លភោ, អសុកោ កិរ ឯវំ ចិរំ ជីវតីតិ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា ទដ្ឋព្ពោ ហោតិ. តត្ថ វិសាខា ឧបាសិកា វីសវស្សសតំ ជីវតិ, តថា បោក្ខរសាតិ ព្រាហ្មណោ, ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ, សេលោ ព្រាហ្មណោ, ពាវរិយព្រាហ្មណោ, អានន្ទត្ថេរោ, មហាកស្សបត្ថេរោតិ. អនុរុទ្ធត្ថេរោ បន វស្សសតញ្ចេវ បណ្ណាសញ្ច វស្សានិ, ពាកុលត្ថេរោ វស្សសតញ្ចេវ សដ្ឋិ ច វស្សានិ. អយំ សព្ពទីឃាយុកោ. សោបិ ទ្វេ វស្សសតានិ ន ជីវតិ.

វិបស្សីអាទយោ បន សព្ពេបិ ពោធិសត្តា មេត្តាបុព្ពភាគេន សោមនស្សសហគតញាណសម្បយុត្តអសង្ខារិកចិត្តេន មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិំសុ. តេន ចិត្តេន គហិតាយ បដិសន្ធិយា អសង្ខ្យេយ្យំ អាយុ, ឥតិ សព្ពេ ពុទ្ធា អសង្ខ្យេយ្យាយុកា. តេ កស្មា អសង្ខ្យេយ្យំ ន អដ្ឋំសុ? ឧតុភោជនវិបត្តិយា. ឧតុភោជនវសេន ហិ អាយុ ហាយតិបិ វឌ្ឍតិបិ.

តត្ថ យទា រាជានោ អធម្មិកា ហោន្តិ, តទា ឧបរាជានោ, សេនាបតិ, សេដ្ឋិ, សកលនគរំ, សកលរដ្ឋំ អធម្មិកមេវ ហោតិ; អថ តេសំ អារក្ខទេវតា, តាសំ ទេវតានំ មិត្តា ភូមដ្ឋទេវតា, តាសំ ទេវតានំ មិត្តា អាកាសដ្ឋកទេវតា, អាកាសដ្ឋកទេវតានំ មិត្តា ឧណ្ហវលាហកា ទេវតា, តាសំ មិត្តា អព្ភវលាហកា ទេវតា, តាសំ មិត្តា សីតវលាហកា ទេវតា, តាសំ មិត្តា វស្សវលាហកា ទេវតា, តាសំ មិត្តា ចាតុមហារាជិកា ទេវតា, តាសំ មិត្តា តាវតិំសា ទេវតា, តាសំ មិត្តា យាមា ទេវតាតិ ឯវមាទិ. ឯវំ យាវ ភវគ្គា ឋបេត្វា អរិយសាវកេ សព្ពា ទេវព្រហ្មបរិសាបិ អធម្មិកាវ ហោន្តិ. តាសំ អធម្មិកតាយ វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តិ, វាតោ យថាមគ្គេន ន វាយតិ, អយថាមគ្គេន វាយន្តោ អាកាសដ្ឋកវិមានានិ ខោភេតិ, វិមានេសុ ខោភិតេសុ ទេវតានំ កីឡនត្ថាយ ចិត្តានិ ន នមន្តិ, ទេវតានំ កីឡនត្ថាយ ចិត្តេសុ អនមន្តេសុ សីតុណ្ហភេទោ ឧតុ យថាកាលេន ន សម្បជ្ជតិ, តស្មិំ អសម្បជ្ជន្តេ ន សម្មា ទេវោ វស្សតិ, កទាចិ វស្សតិ, កទាចិ ន វស្សតិ; កត្ថចិ វស្សតិ, កត្ថចិ ន វស្សតិ, វស្សន្តោបិ វប្បកាលេ អង្កុរកាលេ នាឡកាលេ បុប្ផកាលេ ខីរគ្គហណាទិកាលេសុ យថា យថា សស្សានំ ឧបការោ ន ហោតិ, តថា តថា វស្សតិ ច វិគច្ឆតិ ច, តេន សស្សានិ វិសមបាកានិ ហោន្តិ, វិគតគន្ធវណ្ណរសាទិសម្បន្នានិ. ឯកភាជនេ បក្ខិត្តតណ្ឌុលេសុបិ ឯកស្មិំ បទេសេ ភត្តំ ឧត្តណ្ឌុលំ ហោតិ, ឯកស្មិំ អតិកិលិន្នំ, ឯកស្មិំ សមបាកំ. តំ បរិភុត្តំ កុច្ឆិយម្បិ តីហាការេហិ បច្ចតិ. តេន សត្តា ពហ្វាពាធា ចេវ ហោន្តិ, អប្បាយុកា ច. ឯវំ តាវ ឧតុភោជនវសេន អាយុ ហាយតិ.

យទា បន រាជានោ ធម្មិកា ហោន្តិ, តទា ឧបរាជានោបិ ធម្មិកា ហោន្តីតិ បុរិមនយេនេវ យាវ ព្រហ្មលោកា សព្ពេបិ ធម្មិកា ហោន្តិ. តេសំ ធម្មិកត្តា សមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តិ, យថាមគ្គេន វាតោ វាយតិ, យថាមគ្គេន វាយន្តោ អាកាសដ្ឋកវិមានានិ ន ខោភេតិ, តេសំ អខោភា ទេវតានំ កីឡនត្ថាយ ចិត្តានិ នមន្តិ. ឯវំ កាលេន ឧតុ សម្បជ្ជតិ, ទេវោ សម្មា វស្សតិ, វប្បកាលតោ បដ្ឋាយ សស្សានំ ឧបការំ ករោន្តោ កាលេ វស្សតិ, កាលេ វិគច្ឆតិ, តេន សស្សានិ សមបាកានិ សុគន្ធានិ សុវណ្ណានិ សុរសានិ ឱជវន្តានិ ហោន្តិ, តេហិ សម្បាទិតំ ភោជនំ បរិភុត្តម្បិ សម្មា បរិបាកំ គច្ឆតិ, តេន សត្តា អរោគា ទីឃាយុកា ហោន្តិ. ឯវំ ឧតុភោជនវសេន អាយុ វឌ្ឍតិ.

តត្ថ វិបស្សី ភគវា អសីតិវស្សសហស្សាយុកកាលេ និព្ពត្តោ, សិខី សត្តតិវស្សសហស្សាយុកកាលេតិ ឥទំ អនុបុព្ពេន បរិហីនសទិសំ កតំ, ន បន ឯវំ បរិហីនំ, វឌ្ឍិត្វា វឌ្ឍិត្វា បរិហីនន្តិ វេទិតព្ពំ. កថំ? ឥមស្មិំ តាវ កប្បេ កកុសន្ធោ ភគវា ចត្តាលីសវស្សសហស្សាយុកកាលេ និព្ពត្តោ, អាយុប្បមាណំ បញ្ច កោដ្ឋាសេ កត្វា ចត្តារិ ឋត្វា បញ្ចមេ វិជ្ជមានេយេវ បរិនិព្ពុតោ. តំ អាយុ បរិហាយមានំ ទសវស្សកាលំ បត្វា បុន វឌ្ឍមានំ អសង្ខ្យេយ្យំ ហុត្វា តតោ បរិហាយមានំ តិំសវស្សសហស្សកាលេ ឋិតំ; តទា កោណាគមនោ ភគវា និព្ពត្តោ. តស្មិម្បិ តថេវ បរិនិព្ពុតេ តំ អាយុ ទសវស្សកាលំ បត្វា បុន វឌ្ឍមានំ អសង្ខ្យេយ្យំ ហុត្វា បរិហាយិត្វា វីសតិវស្សសហស្សកាលេ ឋិតំ; តទា កស្សបោ ភគវា និព្ពត្តោ. តស្មិម្បិ តថេវ បរិនិព្ពុតេ តំ អាយុ ទសវស្សកាលំ បត្វា បុន វឌ្ឍមានំ អសង្ខ្យេយ្យំ ហុត្វា បរិហាយិត្វា វស្សសតកាលំ បត្តំ, អថ អម្ហាកំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ និព្ពត្តោ. ឯវំ អនុបុព្ពេន បរិហាយិត្វា បរិហាយិត្វា វឌ្ឍិត្វា វឌ្ឍិត្វា បរិហីនន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ យំ យំ អាយុបរិមាណេសុ មនុស្សេសុ ពុទ្ធា និព្ពត្តន្តិ, តេសម្បិ តំ តទេវ អាយុបរិមាណំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

អាយុបរិច្ឆេទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពោធិបរិច្ឆេទវណ្ណនា

៨. ពោធិបរិច្ឆេទេ បន បាដលិយា មូលេតិ បាដលិរុក្ខស្ស ហេដ្ឋា. តស្សា បន បាដលិយា ខន្ធោ តំ ទិវសំ បណ្ណាសរតនោ ហុត្វា អព្ភុគ្គតោ, សាខា បណ្ណាសរតនាតិ ឧព្ពេធេន រតនសតំ អហោសិ. តំ ទិវសញ្ច សា បាដលិ កណ្ណិកាពទ្ធេហិ វិយ បុប្ផេហិ មូលតោ បដ្ឋាយ ឯកសញ្ឆន្នា អហោសិ, ទិព្ពគន្ធំ វាយតិ. ន កេវលញ្ច តទា អយមេវ បុប្ផិតា, ទសសហស្សចក្កវាឡេ សព្ពបាដលិយោ បុប្ផិតា. ន កេវលញ្ច បាដលិយោ, ទសសហស្សចក្កវាឡេ សព្ពរុក្ខានំ ខន្ធេសុ ខន្ធបទុមានិ, សាខាសុ សាខាបទុមានិ, លតាសុ លតាបទុមានិ, អាកាសេ អាកាសបទុមានិ បុប្ផិតានិ, បថវិតលំ ភិន្ទិត្វាបិ មហាបទុមានិ ឧដ្ឋិតានិ. មហាសមុទ្ទោបិ បញ្ចវណ្ណេហិ បទុមេហិ នីលុប្បលរត្តុប្បលេហិ ច សញ្ឆន្នោ អហោសិ. សកលទសសហស្សចក្កវាឡំ ធជមាលាកុលំ តត្ថ តត្ថ និពទ្ធបុប្ផទាមវិស្សដ្ឋមាលាគុឡវិប្បកិណ្ណំ នានាវណ្ណកុសុមសមុជ្ជលំ នន្ទនវនចិត្តលតាវនមិស្សកវនផារុសកវនសទិសំ អហោសិ. បុរត្ថិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ ឧស្សិតទ្ធជា បច្ឆិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិំ អភិហនន្តិ. បច្ឆិមទក្ខិណឧត្តរចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ ឧស្សិតទ្ធជា ទក្ខិណចក្កវាឡមុខវដ្ដិំ អភិហនន្តិ. ឯវំ អញ្ញមញ្ញសិរីសម្បត្តានិ ចក្កវាឡានិ អហេសុំ. អភិសម្ពុទ្ធោតិ សកលំ ពុទ្ធគុណវិភវសិរិំ បដិវិជ្ឈមានោ ចត្តារិ សច្ចានិ អភិសម្ពុទ្ធោ.

‘‘សិខី, ភិក្ខវេ, ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បុណ្ឌរីកស្ស មូលេ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន បទវណ្ណនា វេទិតព្ពា. ឯត្ថ បន បុណ្ឌរីកោតិ សេតម្ពរុក្ខោ. តស្សាបិ តទេវ បរិមាណំ. តំ ទិវសញ្ច សោបិ ទិព្ពគន្ធេហិ បុប្ផេហិ សុសញ្ឆន្នោ អហោសិ. ន កេវលញ្ច បុប្ផេហិ, ផលេហិបិ សញ្ឆន្នោ អហោសិ. តស្ស ឯកតោ តរុណានិ ផលានិ, ឯកតោ មជ្ឈិមានិ ផលានិ, ឯកតោ នាតិបក្កានិ ផលានិ, ឯកតោ សុបក្កានិ បក្ខិត្តទិព្ពោជានិ វិយ សុរសានិ ឱលម្ពន្តិ. យថា សោ, ឯវំ សកលទសសហស្សចក្កវាឡេសុ បុប្ផូបគរុក្ខា បុប្ផេហិ, ផលូបគរុក្ខា ផលេហិ បដិមណ្ឌិតា អហេសុំ.

សាលោតិ សាលរុក្ខោ. តស្សាបិ តទេវ បរិមាណំ, តថេវ បុប្ផសិរីវិភវោ វេទិតព្ពោ. សិរីសរុក្ខេបិ ឯសេវ នយោ. ឧទុម្ពររុក្ខេ បុប្ផានិ នាហេសុំ, ផលវិភូតិ បនេត្ថ អម្ពេ វុត្តនយាវ, តថា និគ្រោធេ, តថា អស្សត្ថេ. ឥតិ សព្ពពុទ្ធានំ ឯកោវ បល្លង្កោ, រុក្ខា បន អញ្ញេបិ ហោន្តិ. តេសុ យស្ស យស្ស រុក្ខស្ស មូលេ ចតុមគ្គញាណសង្ខាតពោធិំ ពុទ្ធា បដិវិជ្ឈន្តិ, សោ សោ ពោធីតិ វុច្ចតិ. អយំ ពោធិបរិច្ឆេទោ នាម.

សាវកយុគបរិច្ឆេទវណ្ណនា

៩. សាវកយុគបរិច្ឆេទេ បន ខណ្ឌតិស្សន្តិ ខណ្ឌោ ច តិស្សោ ច. តេសុ ខណ្ឌោ ឯកបិតិកោ កនិដ្ឋភាតា, តិស្សោ បុរោហិតបុត្តោ. ខណ្ឌោ បញ្ញាបារមិយា មត្ថកំ បត្តោ, តិស្សោ សមាធិបារមិយា មត្ថកំ បត្តោ. អគ្គន្តិ ឋបេត្វា វិបស្សិំ ភគវន្តំ អវសេសេហិ សទ្ធិំ អសទិសគុណតាយ ឧត្តមំ. ភទ្ទយុគន្តិ អគ្គត្តាយេវ ភទ្ទយុគំ. អភិភូសម្ភវន្តិ អភិភូ ច សម្ភវោ ច. តេសុ អភិភូ បញ្ញាបារមិយា មត្ថកំ បត្តោ. សិខិនា ភគវតា សទ្ធិំ អរុណវតិតោ ព្រហ្មលោកំ គន្ត្វា ព្រហ្មបរិសាយ វិវិធានិ បាដិហារិយានិ ទស្សេន្តោ ធម្មំ ទេសេត្វា ទសសហស្សិលោកធាតុំ អន្ធការេន ផរិត្វា – ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ សញ្ជាតសំវេគានំ ឱភាសំ ផរិត្វា – ‘‘សព្ពេ មេ រូបញ្ច បស្សន្តុ, សទ្ទញ្ច សុណន្តូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា – ‘‘អារម្ភថា’’តិ គាថាទ្វយំ (សំ. និ. ១.១៨៥) ភណន្តោ សទ្ទំ សាវេសិ. សម្ភវោ សមាធិបារមិយា មត្ថកំ បត្តោ អហោសិ.

សោណុត្តរន្តិ សោណោ ច ឧត្តរោ ច. តេសុបិ សោណោ បញ្ញាបារមិំ បត្តោ, ឧត្តរោ សមាធិបារមិំ បត្តោ អហោសិ. វិធុរសញ្ជីវន្តិ វិធុរោ ច សញ្ជីវោ ច. តេសុ វិធុរោ បញ្ញាបារមិំ បត្តោ អហោសិ, សញ្ជីវោ សមាធិបារមិំ បត្តោ. សមាបជ្ជនពហុលោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានកុដិលេណមណ្ឌបាទីសុ សមាបត្តិពលេន ឈាយន្តោ ឯកទិវសំ អរញ្ញេ និរោធំ សមាបជ្ជិ, អថ នំ វនកម្មិកាទយោ ‘‘មតោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា ឈាបេសុំ. សោ យថាបរិច្ឆេទេន សមាបត្តិតោ ឧដ្ឋាយ ចីវរានិ បប្ផោដេត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. តទុបាទាយេវ ច នំ ‘‘សញ្ជីវោ’’តិ សញ្ជានិំសុ. ភិយ្យោសុត្តរន្តិ ភិយ្យោសោ ច ឧត្តរោ ច. តេសុ ភិយ្យោសោ បញ្ញាយ ឧត្តរោ, ឧត្តរោ សមាធិនា អគ្គោ អហោសិ. តិស្សភារទ្វាជន្តិ តិស្សោ ច ភារទ្វាជោ ច. តេសុ តិស្សោ បញ្ញាបារមិំ បត្តោ, ភារទ្វាជោ សមាធិបារមិំ បត្តោ អហោសិ. សារិបុត្តមោគ្គល្លានន្តិ សារិបុត្តោ ច មោគ្គល្លានោ ច. តេសុ សារិបុត្តោ បញ្ញាវិសយេ, មោគ្គល្លានោ សមាធិវិសយេ អគ្គោ អហោសិ. អយំ សាវកយុគបរិច្ឆេទោ នាម.

សាវកសន្និបាតបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១០. សាវកសន្និបាតបរិច្ឆេទេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ បឋមសន្និបាតោ ចតុរង្គិកោ អហោសិ, សព្ពេ ឯហិភិក្ខូ, សព្ពេ ឥទ្ធិយា និព្ពត្តបត្តចីវរា, សព្ពេ អនាមន្តិតាវ អាគតា, ឥតិ តេ ច ខោ បន្នរសេ ឧបោសថទិវសេ. អថ សត្ថា ពីជនិំ គហេត្វា និសិន្នោ ឧបោសថំ ឱសារេសិ. ទុតិយតតិយេសុបិ ឯសេវ នយោ. តថា សេសពុទ្ធានំ សព្ពសន្និបាតេសុ. យស្មា បន អម្ហាកំ ភគវតោ បឋមពោធិយាវ សន្និបាតោ អហោសិ, ឥទញ្ច សុត្តំ អបរភាគេ វុត្តំ, តស្មា ‘‘មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ ឯកោ សាវកានំ សន្និបាតោ’’តិ អនិដ្ឋបេត្វា ‘‘អហោសី’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ អឌ្ឍតេឡសានិ ភិក្ខុសតានីតិ បុរាណជដិលានំ សហស្សំ, ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ បរិវារានិ អឌ្ឍតេយ្យសតានីតិ អឌ្ឍតេឡសានិ ភិក្ខុសតានិ. តត្ថ ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ វត្ថុំ កថេត្វា បព្ពជ្ជា ទីបេតព្ពា. បព្ពជិតានំ បន តេសំ មហាមោគ្គល្លានោ សត្តមេ ទិវសេ អរហត្តំ បត្តោ. ធម្មសេនាបតិ បន្នរសមេ ទិវសេ គិជ្ឈកូដបព្ពតមជ្ឈេ សូករខតលេណបព្ភារេ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស សជ្ជិតេ ធម្មយាគេ វេទនាបរិគ្គហសុត្តន្តេ (ម. និ. ២.២០១) ទេសិយមានេ ទេសនំ អនុពុជ្ឈមានំ ញាណំ បេសេត្វា សាវកបារមិញាណំ បត្តោ. ភគវា ថេរស្ស អរហត្តប្បត្តិំ ញត្វា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា វេឡុវនេយេវ បច្ចុដ្ឋាសិ. ថេរោ – ‘‘កុហិំ នុ ខោ ភគវា គតោ’’តិ អាវជ្ជន្តោ វេឡុវនេ បតិដ្ឋិតភាវំ ញត្វា សយម្បិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា វេឡុវនេយេវ បច្ចុដ្ឋាសិ. អថ ភគវា បាតិមោក្ខំ ឱសារេសិ. តំ សន្និបាតំ សន្ធាយ ភគវា – ‘‘អឌ្ឍតេឡសានិ ភិក្ខុសតានី’’តិ អាហ. អយំ សាវកសន្និបាតបរិច្ឆេទោ នាម.

ឧបដ្ឋាកបរិច្ឆេទវណ្ណនា

១១. ឧបដ្ឋាកបរិច្ឆេទេ បន អានន្ទោតិ និពទ្ធុបដ្ឋាកភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ភគវតោ ហិ បឋមពោធិយំ អនិពទ្ធា ឧបដ្ឋាកា អហេសុំ. ឯកទា នាគសមាលោ បត្តចីវរំ គហេត្វា វិចរិ, ឯកទា នាគិតោ, ឯកទា ឧបវានោ, ឯកទា សុនក្ខត្តោ, ឯកទា ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ, ឯកទា សាគតោ, ឯកទា មេឃិយោ. តត្ថ ឯកទា ភគវា នាគសមាលត្ថេរេន សទ្ធិំ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ ទ្វេធាបថំ បត្តោ. ថេរោ មគ្គា ឱក្កម្ម – ‘‘ភគវា, អហំ ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមី’’តិ អាហ. អថ នំ ភគវា – ‘‘ឯហិ ភិក្ខុ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមា’’តិ អាហ. សោ – ‘‘ហន្ទ, ភគវា, តុម្ហាកំ បត្តចីវរំ គណ្ហថ, អហំ ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមី’’តិ វត្វា បត្តចីវរំ ឆមាយំ ឋបេតុំ អារទ្ធោ. អថ នំ ភគវា – ‘‘អាហរ, ភិក្ខូ’’តិ វត្វា បត្តចីវរំ គហេត្វា គតោ. តស្សបិ ភិក្ខុនោ ឥតរេន មគ្គេន គច្ឆតោ ចោរា បត្តចីវរញ្ចេវ ហរិំសុ, សីសញ្ច ភិន្ទិំសុ. សោ – ‘‘ភគវា ឥទានិ មេ បដិសរណំ, ន អញ្ញោ’’តិ ចិន្តេត្វា លោហិតេន គឡិតេន ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. ‘‘កិមិទំ ភិក្ខូ’’តិ ច វុត្តេ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. អថ នំ ភគវា – ‘‘មា ចិន្តយិ, ភិក្ខុ, ឯតំយេវ តេ ការណំ សល្លក្ខេត្វា និវារយិម្ហា’’តិ វត្វា នំ សមស្សាសេសិ.

ឯកទា បន ភគវា មេឃិយត្ថេរេន សទ្ធិំ បាចីនវំសមិគទាយេ ជន្តុគាមំ អគមាសិ. តត្រាបិ មេឃិយោ ជន្តុគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា នទីតីរេ បាសាទិកំ អម្ពវនំ ទិស្វា – ‘‘ភគវា, តុម្ហាកំ បត្តចីវរំ គណ្ហថ, អហំ តស្មិំ អម្ពវនេ សមណធម្មំ ករោមី’’តិ វត្វា ភគវតា តិក្ខត្តុំ និវារិយមានោបិ គន្ត្វា អកុសលវិតក្កេហិ ឧបទ្ទុតោ អន្វាសត្តោ (អ. និ. ៩.៣; ឧទាន បរិច្ឆេទោ ៣១ ទដ្ឋព្ពោ). បច្ចាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. តម្បិ ភគវា – ‘‘ឥទមេវ តេ ការណំ សល្លក្ខេត្វា និវារយិម្ហា’’តិ វត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អគមាសិ. តត្ថ គន្ធកុដិបរិវេណេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវេ, ឥទានិម្ហិ មហល្លកោ, ‘ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមា’តិ វុត្តេ អញ្ញេន គច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ មយ្ហំ បត្តចីវរំ និក្ខិបន្តិ, មយ្ហំ និពទ្ធុបដ្ឋាកំ ឯកំ ភិក្ខុំ ជានាថា’’តិ. ភិក្ខូនំ ធម្មសំវេគោ ឧទបាទិ. អថាយស្មា សារិបុត្តោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា – ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហេយេវ បត្ថយមានោ សតសហស្សកប្បាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ បារមិយោ បូរយិំ, ននុ មាទិសោ មហាបញ្ញោ ឧបដ្ឋាកោ នាម វដ្ដតិ, អហំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ អាហ. តំ ភគវា – ‘‘អលំ សារិបុត្ត, យស្សំ ទិសាយំ ត្វំ វិហរសិ, អសុញ្ញាយេវ មេ សា ទិសា, តវ ឱវាទោ ពុទ្ធានំ ឱវាទសទិសោ, ន មេ តយា ឧបដ្ឋាកកិច្ចំ អត្ថី’’តិ បដិក្ខិបិ. ឯតេនេវុបាយេន មហាមោគ្គល្លានំ អាទិំ កត្វា អសីតិមហាសាវកា ឧដ្ឋហិំសុ. តេ សព្ពេបិ ភគវា បដិក្ខិបិ.

អានន្ទត្ថេរោ បន តុណ្ហីយេវ និសីទិ. អថ នំ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, អានន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ យាចតិ, ត្វម្បិ យាចាហី’’តិ. សោ អាហ – ‘‘យាចិត្វា លទ្ធុបដ្ឋានំ នាម អាវុសោ កីទិសំ ហោតិ, កិំ មំ សត្ថា ន បស្សតិ, សចេ រោចិស្សតិ, អានន្ទោ មំ ឧបដ្ឋាតូតិ វក្ខតី’’តិ. អថ ភគវា – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ អញ្ញេន ឧស្សាហេតព្ពោ, សយមេវ ជានិត្វា មំ ឧបដ្ឋហិស្សតី’’តិ អាហ. តតោ ភិក្ខូ – ‘‘ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោ អានន្ទ, ឧដ្ឋេហិ អាវុសោ អានន្ទ, ទសពលំ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ យាចាហី’’តិ អាហំសុ. ថេរោ ឧដ្ឋហិត្វា ចត្តារោ បដិក្ខេបេ, ចតស្សោ ច អាយាចនាតិ អដ្ឋ វរេ យាចិ.

ចត្តារោ បដិក្ខេបា នាម – ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, ភគវា អត្តនា លទ្ធំ បណីតំ ចីវរំ ន ទស្សតិ, បិណ្ឌបាតំ ន ទស្សតិ, ឯកគន្ធកុដិយំ វសិតុំ ន ទស្សតិ, និមន្តនំ គហេត្វា ន គមិស្សតិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វត្វា – ‘‘កិំ បនេត្ថ, អានន្ទ, អាទីនវំ បស្សសី’’តិ វុត្តេ – ‘‘សចាហំ, ភន្តេ, ឥមានិ វត្ថូនិ លភិស្សាមិ, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ – ‘អានន្ទោ ទសពលេន លទ្ធំ បណីតំ ចីវរំ បរិភុញ្ជតិ, បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជតិ, ឯកគន្ធកុដិយំ វសតិ, ឯកតោ និមន្តនំ គច្ឆតិ, ឯតំ លាភំ លភន្តោ តថាគតំ ឧបដ្ឋាតិ, កោ ឯវំ ឧបដ្ឋហតោ ភារោ’តិ’’ ឥមេ ចត្តារោ បដិក្ខេបេ យាចិ.

ចតស្សោ អាយាចនា នាម – ‘‘សចេ, ភន្តេ, ភគវា មយា គហិតនិមន្តនំ គមិស្សតិ, សចាហំ តិរោរដ្ឋា តិរោជនបទា ភគវន្តំ ទដ្ឋុំ អាគតំ បរិសំ អាគតក្ខណេ ឯវ ភគវន្តំ ទស្សេតុំ លច្ឆាមិ, យទា មេ កង្ខា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំយេវ ខណេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិតុំ លច្ឆាមិ, យំ ភគវា មយ្ហំ បរម្មុខា ធម្មំ ទេសេតិ, តំ អាគន្ត្វា មយ្ហំ កថេស្សតិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វត្វា – ‘‘កំ បនេត្ថ, អានន្ទ, អានិសំសំ បស្សសី’’តិ វុត្តេ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, សទ្ធា កុលបុត្តា ភគវតោ ឱកាសំ អលភន្តា មំ ឯវំ វទន្តិ – ‘ស្វេ, ភន្តេ អានន្ទ, ភគវតា សទ្ធិំ អម្ហាកំ ឃរេ ភិក្ខំ គណ្ហេយ្យាថា’តិ, សចេ ភន្តេ ភគវា តត្ថ ន គមិស្សតិ, ឥច្ឆិតក្ខណេយេវ បរិសំ ទស្សេតុំ, កង្ខញ្ច វិនោទេតុំ ឱកាសំ ន លច្ឆាមិ, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ – ‘កិំ អានន្ទោ ទសពលំ ឧបដ្ឋាតិ, ឯត្តកម្បិស្ស អនុគ្គហំ ភគវា ន ករោតី’តិ. ភគវតោ ច បរម្មុខា មំ បុច្ឆិស្សន្តិ – ‘អយំ, អាវុសោ អានន្ទ, គាថា, ឥទំ សុត្តំ, ឥទំ ជាតកំ, កត្ថ ទេសិត’ន្តិ. សចាហំ តំ ន សម្បាទយិស្សាមិ, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ – ‘ឯត្តកម្បិ, អាវុសោ, ន ជានាសិ, កស្មា ត្វំ ឆាយា វិយ ភគវន្តំ អវិជហន្តោ ទីឃរត្តំ វិចរសី’តិ. តេនាហំ បរម្មុខា ទេសិតស្សបិ ធម្មស្ស បុន កថនំ ឥច្ឆាមី’’តិ ឥមា ចតស្សោ អាយាចនា យាចិ. ភគវាបិស្ស អទាសិ.

ឯវំ ឥមេ អដ្ឋ វរេ គហេត្វា និពទ្ធុបដ្ឋាកោ អហោសិ. តស្សេវ ឋានន្តរស្សត្ថាយ កប្បសតសហស្សំ បូរិតានំ បារមីនំ ផលំ បាបុណីតិ ឥមស្ស និពទ្ធុបដ្ឋាកភាវំ សន្ធាយ – ‘‘មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ អានន្ទោ ភិក្ខុ ឧបដ្ឋាកោ អគ្គុបដ្ឋាកោ’’តិ អាហ. អយំ ឧបដ្ឋាកបរិច្ឆេទោ នាម.

១២. បិតិបរិច្ឆេទោ ឧត្តានត្ថោយេវ.

វិហារំ បាវិសីតិ កស្មា វិហារំ បាវិសិ? ភគវា កិរ ឯត្តកំ កថេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ន តាវ មយា សត្តន្នំ ពុទ្ធានំ វំសោ និរន្តរំ មត្ថកំ បាបេត្វា កថិតោ, អជ្ជ មយិ បន វិហារំ បវិដ្ឋេ ឥមេ ភិក្ខូ ភិយ្យោសោ មត្តាយ បុព្ពេនិវាសញាណំ អារព្ភ វណ្ណំ កថយិស្សន្តិ. អថាហំ អាគន្ត្វា និរន្តរំ ពុទ្ធវំសំ កថេត្វា មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សាមី’’តិ ភិក្ខូនំ កថាវារស្ស ឱកាសំ ទត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ.

យញ្ចេតំ ភគវា តន្តិំ កថេសិ, តត្ថ កប្បបរិច្ឆេទោ, ជាតិបរិច្ឆេទោ, គោត្តបរិច្ឆេទោ, អាយុបរិច្ឆេទោ, ពោធិបរិច្ឆេទោ, សាវកយុគបរិច្ឆេទោ, សាវកសន្និបាតបរិច្ឆេទោ, ឧបដ្ឋាកបរិច្ឆេទោ, បិតិបរិច្ឆេទោតិ នវិមេ វារា អាគតា, សម្ពហុលវារោ អនាគតោ, អានេត្វា បន ទីបេតព្ពោ.

សម្ពហុលវារកថាវណ្ណនា

សព្ពពោធិសត្តានញ្ហិ ឯកស្មិំ កុលវំសានុរូបេ បុត្តេ ជាតេ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតព្ពន្តិ អយមេវ វំសោ, អយំ បវេណី. កស្មា? សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានញ្ហិ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមនតោ បដ្ឋាយ បុព្ពេ វុត្តប្បការានិ អនេកានិ បាដិហារិយានិ ហោន្តិ, តត្រ នេសំ យទិ នេវ ជាតនគរំ, ន បិតា, ន មាតា, ន ភរិយា, ន បុត្តោ បញ្ញាយេយ្យ, ‘‘ឥមស្ស នេវ ជាតនគរំ, ន បិតា, ន ភរិយា, ន បុត្តោ បញ្ញាយតិ, ទេវោ វា សក្កោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា ឯស មញ្ញេ, ទេវានញ្ច ឦទិសំ បាដិហារិយំ អនច្ឆរិយ’’ន្តិ មញ្ញមានោ ជនោ នេវ សោតព្ពំ, ន សទ្ធាតព្ពំ មញ្ញេយ្យ. តតោ អភិសមយោ ន ភវេយ្យ, អភិសមយេ អសតិ និរត្ថកោវ ពុទ្ធុប្បាទោ, អនិយ្យានិកំ សាសនំ ហោតិ. តស្មា សព្ពពោធិសត្តានំ – ‘‘ឯកស្មិំ កុលវំសានុរូបេ បុត្តេ ជាតេ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតព្ព’’ន្តិ អយមេវ វំសោ អយំ បវេណី. តស្មា បុត្តាទីនំ វសេន សម្ពហុលវារោ អានេត្វា ទីបេតព្ពោ.

សម្ពហុលបរិច្ឆេទវណ្ណនា

តត្ថ –

សមវត្តក្ខន្ធោ អតុលោ, សុប្បពុទ្ធោ ច ឧត្តរោ;

សត្ថវាហោ វិជិតសេនោ, រាហុលោ ភវតិ សត្តមោតិ.

ឯតេ តាវ សត្តន្នម្បិ ពោធិសត្តានំ អនុក្កមេនេវ សត្ត បុត្តា វេទិតព្ពា.

តត្ថ រាហុលភទ្ទេ តាវ ជាតេ បណ្ណំ អាហរិត្វា មហាបុរិសស្ស ហត្ថេ ឋបយិំសុ. អថស្ស តាវទេវ សកលសរីរំ ខោភេត្វា បុត្តសិនេហោ អដ្ឋាសិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឯកស្មិំ តាវ ជាតេ ឯវរូបោ បុត្តសិនេហោ, បរោសហស្សំ កិរ មេ បុត្តា ភវិស្សន្តិ, តេសុ ឯកេកស្មិំ ជាតេ ឥទំ សិនេហពន្ធនំ ឯវំ វឌ្ឍន្តំ ទុព្ភេជ្ជំ ភវិស្សតិ, រាហុ ជាតោ, ពន្ធនំ ជាត’’ន្តិ អាហ. តំ ទិវសមេវ ច រជ្ជំ បហាយ និក្ខន្តោ. ឯស នយោ សព្ពេសំ បុត្តុប្បត្តិយន្តិ. អយំ បុត្តបរិច្ឆេទោ.

សុតនា សព្ពកាមា ច, សុចិត្តា អថ រោចិនី;

រុចគ្គតី សុនន្ទា ច, ពិម្ពា ភវតិ សត្តមាតិ.

ឯតា តេសំ សត្តន្នម្បិ បុត្តានំ មាតរោ អហេសុំ. ពិម្ពាទេវី បន រាហុលកុមារេ ជាតេ រាហុលមាតាតិ បញ្ញាយិត្ថ. អយំ ភរិយបរិច្ឆេទោ.

វិបស្សី កកុសន្ធោតិ ឥមេ បន ទ្វេ ពោធិសត្តា បយុត្តអាជញ្ញរថមារុយ្ហ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិំសុ. សិខី កោណាគមនោតិ ឥមេ ទ្វេ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតា ហុត្វា និក្ខមិំសុ. វេស្សភូ សុវណ្ណសិវិកាយ និសីទិត្វា និក្ខមិ. កស្សបោ ឧបរិបាសាទេ មហាតលេ និសិន្នោវ អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ឈានា ឧដ្ឋាយ តំ ឈានំ បាទកំ កត្វា – ‘‘បាសាទោ ឧគ្គន្ត្វា ពោធិមណ្ឌេ ឱតរតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. បាសាទោ អាកាសេន គន្ត្វា ពោធិមណ្ឌេ ឱតរិ. មហាបុរិសោបិ តតោ ឱតរិត្វា ភូមិយំ ឋត្វា – ‘‘បាសាទោ យថាឋានេយេវ បតិដ្ឋាតូ’’តិ ចិន្តេសិ. សោ យថាឋានេ បតិដ្ឋាសិ. មហាបុរិសោបិ សត្ត ទិវសានិ បធានមនុយុញ្ជិត្វា ពោធិបល្លង្កេ និសីទិត្វា សព្ពញ្ញុតំ បដិវិជ្ឈិ. អម្ហាកំ បន ពោធិសត្តោ កណ្ដកំ អស្សវរមារុយ្ហ និក្ខន្តោតិ. អយំ យានបរិច្ឆេទោ.

វិបស្សិស្ស បន ភគវតោ យោជនប្បមាណេ បទេសេ វិហារោ បតិដ្ឋាសិ, សិខិស្ស តិគាវុតេ, វេស្សភុស្ស អឌ្ឍយោជនេ, កកុសន្ធស្ស គាវុតេ, កោណាគមនស្ស អឌ្ឍគាវុតេ, កស្សបស្ស វីសតិឧសភេ. អម្ហាកំ ភគវតោ បកតិមានេន សោឡសករីសេ, រាជមានេន អដ្ឋករីសេ បទេសេ វិហារោ បតិដ្ឋិតោតិ. អយំ វិហារបរិច្ឆេទោ.

វិបស្សិស្ស បន ភគវតោ ឯករតនាយាមា វិទត្ថិវិត្ថារា អដ្ឋង្គុលុព្ពេធា សុវណ្ណិដ្ឋកា ការេត្វា ចូឡំសេន ឆាទេត្វា វិហារដ្ឋានំ កិណិំសុ. សិខិស្ស សុវណ្ណយដ្ឋិផាលេហិ ឆាទេត្វា កិណិំសុ. វេស្សភុស្ស សុវណ្ណហត្ថិបាទានិ ការេត្វា តេសំ ចូឡំសេន ឆាទេត្វា កិណិំសុ. កកុសន្ធស្ស វុត្តនយេនេវ សុវណ្ណិដ្ឋកាហិ ឆាទេត្វា កិណិំសុ. កោណាគមនស្ស វុត្តនយេនេវ សុវណ្ណកច្ឆបេហិ ឆាទេត្វា កិណិំសុ. កស្សបស្ស សុវណ្ណកដ្ដីហិយេវ ឆាទេត្វា កិណិំសុ. អម្ហាកំ ភគវតោ សលក្ខណានំ កហាបណានំ ចូឡំសេន ឆាទេត្វា កិណិំសុ. អយំ វិហារភូមិគ្គហណធនបរិច្ឆេទោ.

តត្ថ វិបស្សិស្ស ភគវតោ តថា ភូមិំ កិណិត្វា វិហារំ កត្វា ទិន្នុបដ្ឋាកោ បុនព្ពសុមិត្តោ នាម អហោសិ, សិខិស្ស សិរិវឌ្ឍនោ នាម, វេស្សភុស្ស សោត្ថិយោ នាម, កកុសន្ធស្ស អច្ចុតោ នាម, កោណាគមនស្ស ឧគ្គោ នាម, កស្សបស្ស សុមនោ នាម, អម្ហាកំ ភគវតោ សុទត្តោ នាម. សព្ពេ ចេតេ គហបតិមហាសាលា សេដ្ឋិនោ អហេសុន្តិ. អយំ ឧបដ្ឋាកបរិច្ឆេទោ នាម.

អបរានិ ចត្តារិ អវិជហិតដ្ឋានានិ នាម ហោន្តិ. សព្ពពុទ្ធានញ្ហិ ពោធិបល្លង្កោ អវិជហិតោ, ឯកស្មិំយេវ ឋានេ ហោតិ. ធម្មចក្កប្បវត្តនំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ អវិជហិតមេវ ហោតិ. ទេវោរោហនកាលេ សង្កស្សនគរទ្វារេ បឋមបទគណ្ឋិកា អវិជហិតាវ ហោតិ. ជេតវនេ គន្ធកុដិយា ចត្តារិ មញ្ចបាទដ្ឋានានិ អវិជហិតានេវ ហោន្តិ. វិហារោ បន ខុទ្ទកោបិ មហន្តោបិ ហោតិ, វិហារោបិ ន វិជហិតោយេវ, នគរំ បន វិជហតិ. យទា នគរំ បាចីនតោ ហោតិ, តទា វិហារោ បច្ឆិមតោ; យទា នគរំ ទក្ខិណតោ, តទា វិហារោ ឧត្តរតោ. យទា នគរំ បច្ឆិមតោ, តទា វិហារោ បាចីនតោ; យទា នគរំ ឧត្តរតោ, តទា វិហារោ ទក្ខិណតោ. ឥទានិ បន នគរំ ឧត្តរតោ, វិហារោ ទក្ខិណតោ.

សព្ពពុទ្ធានញ្ច អាយុវេមត្តំ, បមាណវេមត្តំ, កុលវេមត្តំ, បធានវេមត្តំ, រស្មិវេមត្តន្តិ បញ្ច វេមត្តានិ ហោន្តិ. អាយុវេមត្តំ នាម កេចិ ទីឃាយុកា ហោន្តិ, កេចិ អប្បាយុកា. តថា ហិ ទីបង្ករស្ស វស្សសតសហស្សំ អាយុប្បមាណំ អហោសិ, អម្ហាកំ ភគវតោ វស្សសតំ អាយុប្បមាណំ.

បមាណវេមត្តំ នាម កេចិ ទីឃា ហោន្តិ កេចិ រស្សា. តថា ហិ ទីបង្ករោ អសីតិហត្ថោ អហោសិ, សុមនោ នវុតិហត្ថោ, អម្ហាកំ ភគវា អដ្ឋារសហត្ថោ.

កុលវេមត្តំ នាម កេចិ ខត្តិយកុលេ និព្ពត្តន្តិ, កេចិ ព្រាហ្មណកុលេ. បធានវេមត្តំ នាម កេសញ្ចិ បធានំ ឥត្តរកាលមេវ ហោតិ, យថា កស្សបស្ស ភគវតោ. កេសញ្ចិ អទ្ធនិយំ, យថា អម្ហាកំ ភគវតោ.

រស្មិវេមត្តំ នាម មង្គលស្ស ភគវតោ សរីររស្មិ ទសសហស្សិលោកធាតុប្បមាណា អហោសិ. អម្ហាកំ ភគវតោ សមន្តា ព្យាមមត្តា. តត្រ រស្មិវេមត្តំ អជ្ឈាសយប្បដិពទ្ធំ, យោ យត្តកំ ឥច្ឆតិ, តស្ស តត្តកំ សរីរប្បភា ផរតិ. មង្គលស្ស បន និច្ចម្បិ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរតូតិ អជ្ឈាសយោ អហោសិ. បដិវិទ្ធគុណេសុ បន កស្សចិ វេមត្តំ នាម នត្ថិ.

អបរំ អម្ហាកំយេវ ភគវតោ សហជាតបរិច្ឆេទញ្ច នក្ខត្តបរិច្ឆេទញ្ច ទីបេសុំ. សព្ពញ្ញុពោធិសត្តេន កិរ សទ្ធិំ រាហុលមាតា, អានន្ទត្ថេរោ, ឆន្នោ, កណ្ដកោ, និធិកុម្ភោ, មហាពោធិ, កាឡុទាយីតិ ឥមានិ សត្ត សហជាតានិ. មហាបុរិសោ ច ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តេនេវ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមិ, មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិ, ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ, យមកបាដិហារិយំ អកាសិ. វិសាខានក្ខត្តេន ជាតោ ច អភិសម្ពុទ្ធោ ច បរិនិព្ពុតោ ច. មាឃនក្ខត្តេនស្ស សាវកសន្និបាតោ ច អហោសិ, អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនញ្ច, អស្សយុជនក្ខត្តេន ទេវោរោហនន្តិ ឯត្តកំ អាហរិត្វា ទីបេតព្ពំ. អយំ សម្ពហុលបរិច្ឆេទោ នាម.

១៣. ឥទានិ អថ ខោ តេសំ ភិក្ខូនន្តិអាទីសុ តេ ភិក្ខូ – ‘‘អាវុសោ, បុព្ពេនិវាសស្ស នាម អយំ គតិ, យទិទំ ចុតិតោ បដ្ឋាយ បដិសន្ធិអារោហនំ. យំ បន ឥទំ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ បច្ឆាមុខំ ញាណំ បេសេត្វា ចុតិ គន្តព្ពំ, ឥទំ អតិគរុកំ. អាកាសេ បទំ ទស្សេន្តោ វិយ ភគវា កថេសី’’តិ អតិវិម្ហយជាតា ហុត្វា – ‘‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ,’’តិអាទីនិ វត្វា បុន អបរម្បិ ការណំ ទស្សេន្តោ – ‘‘យត្រ ហិ នាម តថាគតោ’’តិអាទិមាហំសុ. តត្ថ យត្រ ហិ នាមាតិ អច្ឆរិយត្ថេ និបាតោ, យោ នាម តថាគតោតិ អត្ថោ. ឆិន្នបបញ្ចេតិ ឯត្ថ បបញ្ចា នាម តណ្ហា មានោ ទិដ្ឋីតិ ឥមេ តយោ កិលេសា. ឆិន្នវដុមេតិ ឯត្ថ វដុមន្តិ កុសលាកុសលកម្មវដ្ដំ វុច្ចតិ. បរិយាទិន្នវដ្ដេតិ តស្សេវ វេវចនំ, បរិយាទិន្នសព្ពកម្មវដ្ដេតិ អត្ថោ. សព្ពទុក្ខវីតិវត្តេតិ សព្ពំ វិបាកវដ្ដសង្ខាតំ ទុក្ខំ វីតិវត្តេ. អនុស្សរិស្សតីតិ ឥទំ យត្រាតិ និបាតវសេន អនាគតវចនំ, អត្ថោ បនេត្ថ អតីតវសេន វេទិតព្ពោ. ភគវា ហិ តេ ពុទ្ធេ អនុស្សរិ, ន ឥទានិ អនុស្សរិស្សតិ. ឯវំសីលាតិ មគ្គសីលេន ផលសីលេន លោកិយលោកុត្តរសីលេន ឯវំសីលា. ឯវំធម្មាតិ ឯត្ថ សមាធិបក្ខា ធម្មា អធិប្បេតា, មគ្គសមាធិនា ផលសមាធិនា លោកិយលោកុត្តរសមាធិនា, ឯវំសមាធយោតិ អត្ថោ. ឯវំបញ្ញាតិ មគ្គបញ្ញាទិវសេនេវ ឯវំបញ្ញា. ឯវំវិហារីតិ ឯត្ថ បន ហេដ្ឋា សមាធិបក្ខានំ ធម្មានំ គហិតត្តា វិហារោ គហិតោវ បុន កស្មា គហិតមេវ គណ្ហាតីតិ ចេ; ន ឥទំ គហិតមេវ, ឥទញ្ហិ និរោធសមាបត្តិទីបនត្ថំ វុត្តំ. តស្មា ឯវំ និរោធសមាបត្តិវិហារី តេ ភគវន្តោ អហេសុន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯវំវិមុត្តាតិ ឯត្ថ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ, តទង្គវិមុត្តិ, សមុច្ឆេទវិមុត្តិ, បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ, និស្សរណវិមុត្តីតិ បញ្ចវិធា វិមុត្តិ. តត្ថ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សយំ វិក្ខម្ភិតេហិ នីវរណាទីហិ វិមុត្តត្តា វិក្ខម្ភនវិមុត្តីតិ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. អនិច្ចានុបស្សនាទិកា សត្តានុបស្សនា សយំ តស្ស តស្ស បច្ចនីកង្គវសេន បរិច្ចត្តាហិ និច្ចសញ្ញាទីហិ វិមុត្តត្តា តទង្គវិមុត្តីតិ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. ចត្តារោ អរិយមគ្គា សយំ សមុច្ឆិន្នេហិ កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា សមុច្ឆេទវិមុត្តីតិ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ មគ្គានុភាវេន កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធន្តេ ឧប្បន្នត្តា បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តីតិ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. និព្ពានំ សព្ពកិលេសេហិ និស្សដត្តា អបគតត្តា ទូរេ ឋិតត្តា និស្សរណវិមុត្តីតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ឥតិ ឥមាសំ បញ្ចន្នំ វិមុត្តីនំ វសេន – ‘‘ឯវំ វិមុត្តា’’តិ ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១៤. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ឯកីភាវា វុដ្ឋិតោ.

១៦. ‘‘ឥតោ សោ, ភិក្ខវេ’’តិ កោ អនុសន្ធិ? ឥទញ្ហិ សុត្តំ – ‘‘តថាគតស្សេវេសា, ភិក្ខវេ, ធម្មធាតុ សុប្បដិវិទ្ធា’’តិ ច ‘‘ទេវតាបិ តថាគតស្ស ឯតមត្ថំ អារោចេសុ’’ន្តិ ច ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ អាពទ្ធំ. តត្ថ ទេវតារោចនបទំ សុត្តន្តបរិយោសានេ ទេវចារិកកោលាហលំ ទស្សេន្តោ វិចារេស្សតិ. ធម្មធាតុបទានុសន្ធិវសេន បន អយំ ទេសនា អារទ្ធា. តត្ថ ខត្តិយោ ជាតិយាតិអាទីនិ ឯកាទសបទានិ និទានកណ្ឌេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

ពោធិសត្តធម្មតាវណ្ណនា

១៧. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, វិបស្សី ពោធិសត្តោតិអាទីសុ បន វិបស្សីតិ តស្ស នាមំ, តញ្ច ខោ វិវិធេ អត្ថេ បស្សនកុសលតាយ លទ្ធំ. ពោធិសត្តោតិ បណ្ឌិតសត្តោ ពុជ្ឈនកសត្តោ. ពោធិសង្ខាតេសុ វា ចតូសុ មគ្គេសុ សត្តោ អាសត្តោ លគ្គមានសោតិ ពោធិសត្តោ. សតោ សម្បជានោតិ ឯត្ថ សតោតិ សតិយេវ. សម្បជានោតិ ញាណំ. សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមីតិ អត្ថោ. ឱក្កមីតិ ឥមិនា ចស្ស ឱក្កន្តភាវោ បាឡិយំ ទស្សិតោ, ន ឱក្កមនក្កមោ. សោ បន យស្មា អដ្ឋកថំ អារូឡ្ហោ, តស្មា ឯវំ វេទិតព្ពោ –

សព្ពពោធិសត្តា ហិ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា, បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជិត្វា, ញាតត្ថចរិយលោកត្ថចរិយពុទ្ធចរិយានំ កោដិំ បត្វា, វេស្សន្តរសទិសេ តតិយេ អត្តភាវេ ឋត្វា, សត្ត មហាទានានិ ទត្វា, សត្តក្ខត្តុំ បថវិំ កម្បេត្វា, កាលង្កត្វា, ទុតិយចិត្តវារេ តុសិតភវនេ និព្ពត្តន្តិ. វិបស្សី ពោធិសត្តោបិ តថេវ កត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា សដ្ឋិសតសហស្សាធិកា សត្តបញ្ញាស វស្សកោដិយោ តត្ថ អដ្ឋាសិ. អញ្ញទា បន ទីឃាយុកទេវលោកេ និព្ពត្តា ពោធិសត្តា ន យាវតាយុកំ តិដ្ឋន្តិ. កស្មា? តត្ថ បារមីនំ ទុប្បូរណីយត្តា. តេ អធិមុត្តិកាលកិរិយំ កត្វា មនុស្សបថេយេវ និព្ពត្តន្តិ. បារមីនំ បូរេន្តោ បន យថា ឥទានិ ឯកេន អត្តភាវេន សព្ពញ្ញុតំ ឧបនេតុំ សក្កោន្តិ, ឯវំ សព្ពសោ បូរិតត្តា តទា វិបស្សី ពោធិសត្តោ តត្ថ យាវតាយុកំ អដ្ឋាសិ.

ទេវតានំ បន – ‘‘មនុស្សានំ គណនាវសេន ឥទានិ សត្តហិ ទិវសេហិ ចុតិ ភវិស្សតី’’តិ បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ – មាលា មិលាយន្តិ, វត្ថានិ កិលិស្សន្តិ, កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តិ, កាយេ ទុព្ពណ្ណិយំ ឱក្កមតិ, ទេវោ ទេវាសនេ ន សណ្ឋាតិ. តត្ថ មាលាតិ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ បិឡន្ធនមាលា, តា កិរ សដ្ឋិសតសហស្សាធិកា សត្តបណ្ណាស វស្សកោដិយោ អមិលាយិត្វា តទា មិលាយន្តិ. វត្ថេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្តកំ បន កាលំ ទេវានំ នេវ សីតំ ន ឧណ្ហំ ហោតិ, តស្មិំ កាលេ សរីរា ពិន្ទុពិន្ទុវសេន សេទា មុច្ចន្តិ. ឯត្តកញ្ច កាលំ តេសំ សរីរេ ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចាទិវសេន វិវណ្ណតា ន បញ្ញាយតិ, ទេវធីតា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ខាយន្តិ, ទេវបុត្តា វីសតិវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ខាយន្តិ, មរណកាលេ បន តេសំ កិលន្តរូបោ អត្តភាវោ ហោតិ. ឯត្តកញ្ច តេសំ កាលំ ទេវលោកេ ឧក្កណ្ឋិតា នាម នត្ថិ, មរណកាលេ បន និស្សសន្តិ វិជម្ភន្តិ, សកេ អាសនេ នាភិរមន្តិ.

ឥមានិ បន បុព្ពនិមិត្តានិ យថា លោកេ មហាបុញ្ញានំ រាជរាជមហាមត្តាទីនំយេវ ឧក្កាបាតភូមិចាលចន្ទគ្គាហាទីនិ និមិត្តានិ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ; ឯវំ មហេសក្ខទេវតានំយេវ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ. យថា ច មនុស្សេសុ បុព្ពនិមិត្តានិ នក្ខត្តបាឋកាទយោវ ជានន្តិ, ន សព្ពេ; ឯវំ តានិបិ ន សព្ពទេវតា ជានន្តិ, បណ្ឌិតា ឯវ បន ជានន្តិ. តត្ថ យេ មន្ទេន កុសលកម្មេន និព្ពត្តា ទេវបុត្តា, តេ តេសុ ឧប្បន្នេសុ – ‘‘ឥទានិ កោ ជានាតិ, ‘កុហិំ និព្ពត្តេស្សាមា’តិ’’ ភាយន្តិ. យេ មហាបុញ្ញា, តេ ‘‘អម្ហេហិ ទិន្នំ ទានំ, រក្ខិតំ សីលំ, ភាវិតំ ភាវនំ អាគម្ម ឧបរិ ទេវលោកេសុ សម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមា’’តិ ន ភាយន្តិ. វិបស្សី ពោធិសត្តោបិ តានិ បុព្ពនិមិត្តានិ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ អនន្តរេ អត្តភាវេ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ ន ភាយតិ. អថស្ស តេសុ និមិត្តេសុ បាតុភូតេសុ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតា សន្និបតិត្វា – ‘‘មារិស, តុម្ហេហិ ទស បារមិយោ បូរេន្តេហិ ន សក្កសម្បត្តិំ, ន មារសម្បត្តិំ, ន ព្រហ្មសម្បត្តិំ, ន ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ បត្ថេន្តេហិ បូរិតា, លោកនិត្ថរណត្ថាយ បន ពុទ្ធត្តំ បត្ថយមានេហិ បូរិតា. សោ វោ, ឥទានិ កាលោ, មារិស, ពុទ្ធត្តាយ, សមយោ, មារិស, ពុទ្ធត្តាយា’’តិ យាចន្តិ.

អថ មហាសត្តោ តាសំ ទេវតានំ បដិញ្ញំ អទត្វាវ កាលទីបទេសកុលជនេត្តិអាយុបរិច្ឆេទវសេន បញ្ចមហាវិលោកនំ នាម វិលោកេសិ. តត្ថ ‘‘កាលោ នុ ខោ, ន កាលោ’’តិ បឋមំ កាលំ វិលោកេសិ. តត្ថ វស្សសតសហស្សតោ ឧទ្ធំ វឌ្ឍិតអាយុកាលោ កាលោ នាម ន ហោតិ. កស្មា? តទា ហិ សត្តានំ ជាតិជរាមរណានិ ន បញ្ញាយន្តិ, ពុទ្ធានញ្ច ធម្មទេសនា នាម តិលក្ខណមុត្តា នត្ថិ. តេ តេសំ – ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ កថេន្តានំ – ‘‘កិំ នាមេតំ កថេន្តី’’តិ នេវ សោតុំ, ន សទ្ទហិតុំ មញ្ញន្តិ, តតោ អភិសមយោ ន ហោតិ, តស្មិំ អសតិ អនិយ្យានិកំ សាសនំ ហោតិ. តស្មា សោ អកាលោ. វស្សសតតោ ឩនអាយុកាលោបិ កាលោ ន ហោតិ. កស្មា? តទា ហិ សត្តា ឧស្សន្នកិលេសា ហោន្តិ, ឧស្សន្នកិលេសានញ្ច ទិន្នោ ឱវាទោ ឱវាទដ្ឋានេ ន តិដ្ឋតិ, ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ វិយ ខិប្បំ វិគច្ឆតិ. តស្មា សោបិ អកាលោវ. វស្សសតសហស្សតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា, វស្សសតតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ អាយុកាលោ កាលោ នាម, តទា ច អសីតិវស្សសហស្សាយុកា មនុស្សា. អថ មហាសត្តោ – ‘‘និព្ពត្តិតព្ពកាលោ’’តិ កាលំ បស្សិ.

តតោ ទីបំ វិលោកេន្តោ សបរិវារេ ចត្តារោ ទីបេ ឱលោកេត្វា – ‘‘តីសុ ទីបេសុ ពុទ្ធា ន និព្ពត្តន្តិ, ជម្ពុទីបេយេវ និព្ពត្តន្តី’’តិ ទីបំ បស្សិ.

តតោ – ‘‘ជម្ពុទីបោ នាម មហា, ទសយោជនសហស្សបរិមាណោ, កតរស្មិំ នុ ខោ បទេសេ ពុទ្ធា និព្ពត្តន្តី’’តិ ទេសំ វិលោកេន្តោ មជ្ឈិមទេសំ បស្សិ. មជ្ឈិមទេសោ នាម – ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ គជង្គលំ នាម និគមោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ២៥៩) នយេន វិនយេ វុត្តោវ. សោ អាយាមតោ តីណិ យោជនសតានិ, វិត្ថារតោ អឌ្ឍតេយ្យានិ, បរិក្ខេបតោ នវយោជនសតានីតិ. ឯតស្មិញ្ហិ បទេសេ ពុទ្ធា បច្ចេកពុទ្ធា អគ្គសាវកា អសីតិ មហាសាវកា ចក្កវត្តិរាជានោ អញ្ញេ ច មហេសក្ខា ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិមហាសាលា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥទញ្ចេត្ថ ពន្ធុមតី នាម នគរំ, តត្ថ មយា និព្ពត្តិតព្ពន្តិ និដ្ឋំ អគមាសិ.

តតោ កុលំ វិលោកេន្តោ – ‘‘ពុទ្ធា នាម លោកសម្មតេ កុលេ និព្ពត្តន្តិ. ឥទានិ ច ខត្តិយកុលំ លោកសម្មតំ, តត្ថ និព្ពត្តិស្សាមិ, ពន្ធុមា នាម មេ រាជា បិតា ភវិស្សតី’’តិ កុលំ បស្សិ.

តតោ មាតរំ វិលោកេន្តោ – ‘‘ពុទ្ធមាតា នាម លោលា សុរាធុត្តា ន ហោតិ, កប្បសតសហស្សំ បូរិតបារមី, ជាតិតោ បដ្ឋាយ អខណ្ឌបញ្ចសីលា ហោតិ, អយញ្ច ពន្ធុមតី នាម ទេវី ឦទិសា, អយំ មេ មាតា ភវិស្សតិ, ‘‘កិត្តកំ បនស្សា អាយូ’’តិ អាវជ្ជន្តោ ‘‘ទសន្នំ មាសានំ ឧបរិ សត្ត ទិវសានី’’តិ បស្សិ.

ឥតិ ឥមំ បញ្ចមហាវិលោកនំ វិលោកេត្វា ‘‘កាលោ, មេ មារិសា, ពុទ្ធភាវាយា’’តិ ទេវតានំ សង្គហំ ករោន្តោ បដិញ្ញំ ទត្វា – ‘‘គច្ឆថ, តុម្ហេ’’តិ តា ទេវតា ឧយ្យោជេត្វា តុសិតទេវតាហិ បរិវុតោ តុសិតបុរេ នន្ទនវនំ បាវិសិ. សព្ពទេវលោកេសុ ហិ នន្ទនវនំ អត្ថិយេវ. តត្រ នំ ទេវតា ឥតោ ចុតោ សុគតិំ គច្ឆាតិ បុព្ពេកតកុសលកម្មោកាសំ សារយមានា វិចរន្តិ. សោ ឯវំ ទេវតាហិ កុសលំ សារយមានាហិ បរិវុតោ តត្ថ វិចរន្តោយេវ ចវិ.

ឯវំ ចុតោ ច ‘ចវាមី’តិ ជានាតិ, ចុតិចិត្តំ ន ជានាតិ. បដិសន្ធិំ គហេត្វាបិ ជានាតិ, បដិសន្ធិចិត្តមេវ ន ជានាតិ. ‘‘ឥមស្មិំ មេ ឋានេ បដិសន្ធិំ គហិតា’’តិ ឯវំ បន ជានាតិ. កេចិ បន ថេរា – ‘‘អាវជ្ជនបរិយាយោ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ទុតិយតតិយចិត្តវារេ ឯវ ជានិស្សតី’’តិ វទន្តិ. តិបិដកមហាសីវត្ថេរោ បន អាហ – ‘‘មហាសត្តានំ បដិសន្ធិ ន អញ្ញេសំ បដិសន្ធិសទិសា, កោដិប្បត្តំ បន តេសំ សតិសម្បជញ្ញំ. យស្មា បន តេនេវ ចិត្តេន តំ ចិត្តំ ញាតុំ ន សក្កា, តស្មា ចុតិចិត្តំ ន ជានាតិ. ចុតិក្ខណេបិ ‘ចវាមី’តិ ជានាតិ. បដិសន្ធិចិត្តំ ន ជានាតិ. ‘អសុកស្មិំ មេ ឋានេ បដិសន្ធិ គហិតា’តិ ជានាតិ, តស្មិំ កាលេ ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បតី’’តិ. ឯវំ សតោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមន្តោ បន ឯកូនវីសតិយា បដិសន្ធិចិត្តេសុ មេត្តាបុព្ពភាគស្ស សោមនស្សសហគតញាណសម្បយុត្តអសង្ខារិកកុសលចិត្តស្ស សទិសមហាវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិ គណ្ហិ. មហាសីវត្ថេរោ បន ឧបេក្ខាសហគតេនាតិ អាហ. យថា ច អម្ហាកំ ភគវា, ឯវំ សោបិ អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាយំ ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តេនេវ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ.

តទា កិរ បុរេ បុណ្ណមាយ សត្តមទិវសតោ បដ្ឋាយ វិគតសុរាបានំ មាលាគន្ធាទិវិភូតិសម្បន្នំ នក្ខត្តកីឡំ អនុភវមានា ពោធិសត្តមាតា សត្តមេ ទិវសេ បាតោ ឧដ្ឋាយ គន្ធោទកេន នហាយិត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតា វរភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា សិរិសយនេ និបន្នា និទ្ទំ ឱក្កមមានា ឥទំ សុបិនំ អទ្ទស – ‘‘ចត្តារោ កិរ នំ មហារាជានោ សយនេនេវ សទ្ធិំ ឧក្ខិបិត្វា អនោតត្តទហំ នេត្វា នហាបេត្វា ទិព្ពវត្ថំ និវាសេត្វា ទិព្ពគន្ធេហិ វិលិម្បេត្វា ទិព្ពបុប្ផានិ បិឡន្ធិត្វា, តតោ អវិទូរេ រជតបព្ពតោ, តស្ស អន្តោ កនកវិមានំ អត្ថិ, តស្មិំ បាចីនតោ សីសំ កត្វា និបជ្ជាបេសុំ. អថ ពោធិសត្តោ សេតវរវារណោ ហុត្វា តតោ អវិទូរេ ឯកោ សុវណ្ណបព្ពតោ, តត្ថ ចរិត្វា តតោ ឱរុយ្ហ រជតបព្ពតំ អភិរុហិត្វា កនកវិមានំ បវិសិត្វា មាតរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណបស្សំ ផាលេត្វា កុច្ឆិំ បវិដ្ឋសទិសោ អហោសិ’’.

អថ បពុទ្ធា ទេវី តំ សុបិនំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា វិភាតាយ រត្តិយា ចតុសដ្ឋិមត្តេ ព្រាហ្មណបាមោក្ខេ បក្កោសាបេត្វា ហរិតូបលិត្តាយ លាជាទីហិ កតមង្គលសក្ការាយ ភូមិយា មហារហានិ អាសនានិ បញ្ញបេត្វា តត្ថ និសិន្នានំ ព្រាហ្មណានំ សប្បិមធុសក្ករាភិសង្ខតស្ស វរបាយាសស្ស សុវណ្ណរជតបាតិយោ បូរេត្វា សុវណ្ណរជតបាតីហេវ បដិកុជ្ជិត្វា អទាសិ, អញ្ញេហិ ច អហតវត្ថកបិលគាវីទានាទីហិ នេសំ សន្តប្បេសិ. អថ នេសំ សព្ពកាមសន្តប្បិតានំ តំ សុបិនំ អារោចេត្វា – ‘‘កិំ ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. ព្រាហ្មណា អាហំសុ – ‘‘មា ចិន្តយិ, មហារាជ, ទេវិយា តេ កុច្ឆិម្ហិ គព្ភោ បតិដ្ឋិតោ, សោ ច ខោ បុរិសគព្ភោ ន ឥត្ថិគព្ភោ, បុត្តោ តេ ភវិស្សតិ. សោ សចេ អគារំ អជ្ឈាវសិស្សតិ, រាជា ភវិស្សតិ ចក្កវត្តី. សចេ អគារា និក្ខម្ម បព្ពជិស្សតិ, ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោ’’តិ. អយំ តាវ – ‘‘មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមី’’តិ ឯត្ថ វណ្ណនាក្កមោ.

អយមេត្ថ ធម្មតាតិ អយំ ឯត្ថ មាតុកុច្ឆិឱក្កមនេ ធម្មតា, អយំ សភាវោ, អយំ និយាមោតិ វុត្តំ ហោតិ. និយាមោ ច នាមេស កម្មនិយាមោ, ឧតុនិយាមោ, ពីជនិយាមោ, ចិត្តនិយាមោ, ធម្មនិយាមោតិ បញ្ចវិធោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨).

តត្ថ កុសលស្ស ឥដ្ឋវិបាកទានំ, អកុសលស្ស អនិដ្ឋវិបាកទានន្តិ អយំ កម្មនិយាមោ. តស្ស ទីបនត្ថំ – ‘‘ន អន្តលិក្ខេ’’តិ (ខុ. បា. ១២៧) គាថាយ វត្ថូនិ វត្តព្ពានិ. អបិច ឯកា កិរ ឥត្ថី សាមិកេន សទ្ធិំ ភណ្ឌិត្វា ឧព្ពន្ធិត្វា មរិតុកាមា រជ្ជុបាសេ គីវំ បវេសេសិ. អញ្ញតរោ បុរិសោ វាសិំ និសេន្តោ តំ ឥត្ថិកម្មំ ទិស្វា រជ្ជុំ ឆិន្ទិតុកាមោ – ‘‘មា ភាយិ, មា ភាយី’’តិ តំ សមស្សាសេន្តោ ឧបធាវិ. រជ្ជុ អាសីវិសោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. សោ ភីតោ បលាយិ. ឥតរា តត្ថេវ មរិ. ឯវមាទីនិ ចេត្ថ វត្ថូនិ ទស្សេតព្ពានិ.

តេសុ តេសុ ជនបទេសុ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ ឯកប្បហារេនេវ រុក្ខានំ បុប្ផផលគហណាទីនិ, វាតស្ស វាយនំ អវាយនំ, អាតបស្ស តិក្ខតា មន្ទតា, ទេវស្ស វស្សនំ អវស្សនំ, បទុមានំ ទិវា វិកសនំ រត្តិំ មិលាយនន្តិ ឯវមាទិ ឧតុនិយាមោ.

យំ បនេតំ សាលិពីជតោ សាលិផលមេវ, មធុរតោ មធុរសំយេវ, តិត្តតោ តិត្តរសំយេវ ផលំ ហោតិ, អយំ ពីជនិយាមោ.

បុរិមា បុរិមា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវំ យទេតំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនន្តរា សម្បដិច្ឆនាទីនំ និព្ពត្តនំ, អយំ ចិត្តនិយាមោ.

យា បនេសា ពោធិសត្តានំ មាតុកុច្ឆិឱក្កមនាទីសុ ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បនាទីនំ បវត្តិ, អយំ ធម្មនិយាមោ នាម. តេសុ ឥធ ធម្មនិយាមោ អធិប្បេតោ. តស្មា តមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ ធម្មតា ឯសា ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

១៨. តត្ថ កុច្ឆិំ ឱក្កមតីតិ ឯត្ថ កុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតីតិ អយមេវត្ថោ. ឱក្កន្តេ ហិ តស្មិំ ឯវំ ហោតិ, ន ឱក្កមមានេ. អប្បមាណោតិ វុឌ្ឍិប្បមាណោ, វិបុលោតិ អត្ថោ. ឧឡារោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឧឡារានិ ឧឡារានិ ខាទនីយានិ ខាទន្តីតិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៩៩) ហិ មធុរំ ឧឡារន្តិ វុត្តំ. ឧឡារាយ ខលុ ភវំ វច្ឆាយនោ សមណំ គោតមំ បសំសាយ បសំសតីតិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៨៨) សេដ្ឋំ ឧឡារន្តិ វុត្តំ. ឥធ បន វិបុលំ អធិប្បេតំ. ទេវានំ ទេវានុភាវន្តិ ឯត្ថ ទេវានំ អយមានុភាវោ និវត្ថវត្ថស្ស បភា ទ្វាទសយោជនានិ ផរតិ, តថា សរីរស្ស, តថា អលង្ការស្ស, តថា វិមានស្ស, តំ អតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ.

លោកន្តរិកាតិ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ចក្កវាឡានំ អន្តរា ឯកេកោ លោកន្តរិកោ ហោតិ, តិណ្ណំ សកដចក្កានំ វា តិណ្ណំ បត្តានំ វា អញ្ញមញ្ញំ អាហច្ច ឋបិតានំ មជ្ឈេ ឱកាសោ វិយ. សោ បន លោកន្តរិកនិរយោ បរិមាណតោ អដ្ឋយោជនសហស្សោ ហោតិ. អឃាតិ និច្ចវិវដា. អសំវុតាតិ ហេដ្ឋាបិ អប្បតិដ្ឋា. អន្ធការាតិ តមភូតា. អន្ធការតិមិសាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិនិវារណតោ អន្ធភាវករណតិមិសេន សមន្នាគតា. តត្ថ កិរ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន ជាយតិ. ឯវំមហិទ្ធិកាតិ ចន្ទិមសូរិយា កិរ ឯកប្បហារេនេវ តីសុ ទីបេសុ បញ្ញាយន្តិ, ឯវំ មហិទ្ធិកា. ឯកេកាយ ទិសាយ នវ នវ យោជនសតសហស្សានិ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកំ ទស្សេន្តិ, ឯវំមហានុភាវា. អាភាយ នានុភោន្តីតិ អត្តនោ បភាយ នប្បហោន្តិ. តេ កិរ ចក្កវាឡបព្ពតស្ស វេមជ្ឈេន វិចរន្តិ, ចក្កវាឡបព្ពតញ្ច អតិក្កម្ម លោកន្តរិកនិរយា. តស្មា តេ តត្ថ អាភាយ នប្បហោន្តិ.

យេបិ តត្ថ សត្តាតិ យេបិ តស្មិំ លោកន្តរិកមហានិរយេ សត្តា ឧប្បន្នា. កិំ បន កម្មំ កត្វា តត្ថ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. ភារិយំ ទារុណំ មាតាបិតូនំ ធម្មិកសមណព្រាហ្មណានញ្ច ឧបរិ អបរាធំ, អញ្ញញ្ច ទិវសេ ទិវសេ បាណវធាទិសាហសិកកម្មំ កត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ, តម្ពបណ្ណិទីបេ អភយចោរនាគចោរាទយោ វិយ. តេសំ អត្តភាវោ តិគាវុតិកោ ហោតិ, វគ្គុលីនំ វិយ ទីឃនខា ហោន្តិ. តេ រុក្ខេ វគ្គុលិយោ វិយ នខេហិ ចក្កវាឡបព្ពតេ លគ្គន្តិ. យទា សំសប្បន្តា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាសំ គតា ហោន្តិ, អថ ‘‘ភក្ខោ នោ លទ្ធោ’’តិ មញ្ញមានា តត្ថ វាវដា វិបរិវត្តិត្វា លោកសន្ធារកឧទកេ បតន្តិ, វាតេ បហរន្តេបិ មធុកផលានិ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឧទកេ បតន្តិ, បតិតមត្តាវ អច្ចន្តខារេ ឧទកេ បិដ្ឋបិណ្ឌិ វិយ វិលីយន្តិ.

អញ្ញេបិ កិរ ភោ សន្តិ សត្តាតិ ភោ យថា មយំ មហាទុក្ខំ អនុភវាម, ឯវំ អញ្ញេ កិរ សត្តាបិ ឥមំ ទុក្ខមនុភវនត្ថាយ ឥធូបបន្នាតិ តំ ទិវសំ បស្សន្តិ. អយំ បន ឱភាសោ ឯកយាគុបានមត្តម្បិ ន តិដ្ឋតិ, អច្ឆរាសង្ឃាដមត្តមេវ វិជ្ជោភាសោ វិយ និច្ឆរិត្វា – ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ ភណន្តានំយេវ អន្តរធាយតិ. សង្កម្បតីតិ សមន្តតោ កម្បតិ. ឥតរទ្វយំ បុរិមបទស្សេវ វេវចនំ. បុន អប្បមាណោ ចាតិអាទិ និគមនត្ថំ វុត្តំ.

១៩. ចត្តារោ នំ ទេវបុត្តា ចាតុទ្ទិសំ រក្ខាយ ឧបគច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ ចត្តារោតិ ចតុន្នំ មហារាជានំ វសេន វុត្តំ. ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ បន ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា ចត្តាលីសសហស្សានិ ហោន្តិ. តត្ថ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ មហារាជានោ ខគ្គហត្ថា ពោធិសត្តស្ស អារក្ខត្ថាយ ឧបគន្ត្វា សិរិគព្ភំ បវិដ្ឋា, ឥតរេ គព្ភទ្វារតោ បដ្ឋាយ អវរុទ្ធកេ បំសុបិសាចកាទិយក្ខគណេ បដិក្កមាបេត្វា យាវ ចក្កវាឡា អារក្ខំ គណ្ហិំសុ.

កិមត្ថាយ បនាយំ រក្ខា? ននុ បដិសន្ធិក្ខណេ កលលកាលតោ បដ្ឋាយ សចេបិ កោដិសតសហស្សមារា កោដិសតសហស្សសិនេរុំ ឧក្ខិបិត្វា ពោធិសត្តស្ស វា ពោធិសត្តមាតុយា វា អន្តរាយករណត្ថំ អាគច្ឆេយ្យុំ, សព្ពេ អន្តរាវ អន្តរធាយេយ្យុំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា រុហិរុប្បាទវត្ថុស្មិំ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ បរុបក្កមេន តថាគតំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អនុបក្កមេន, ភិក្ខវេ, តថាគតា បរិនិព្ពាយន្តិ. គច្ឆថ, តុម្ហេ ភិក្ខវេ, យថាវិហារំ, អរក្ខិយា, ភិក្ខវេ តថាគតា’’តិ (ចូឡវ. ៣៤១). ឯវមេវ, តេន បរុបក្កមេន ន តេសំ ជីវិតន្តរាយោ អត្ថិ, សន្តិ ខោ បន អមនុស្សា វិរូបា ទុទ្ទសិកា ភេរវរូបា មិគបក្ខិនោ, យេសំ រូបំ វា ទិស្វា សទ្ទំ វា សុត្វា ពោធិសត្តមាតុ ភយំ វា សន្តាសោ វា ឧប្បជ្ជេយ្យ, តេសំ និវារណត្ថាយ រក្ខំ អគ្គហេសុំ. អបិច ពោធិសត្តស្ស បុញ្ញតេជេន សញ្ជាតគារវា អត្តនោ គារវចោទិតាបិ តេ ឯវមកំសុ.

កិំ បន តេ អន្តោគព្ភំ បវិសិត្វា ឋិតា ចត្តារោ មហារាជានោ ពោធិសត្តស្ស មាតុយា អត្តានំ ទស្សេន្តិ, ន ទស្សេន្តីតិ? នហានមណ្ឌនភោជនាទិសរីរកិច្ចកាលេ ន ទស្សេន្តិ, សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា វរសយនេ និបន្នកាលេ បន ទស្សេន្តិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អមនុស្សទស្សនំ នាម មនុស្សានំ សប្បដិភយំ ហោតិ, ពោធិសត្តស្ស មាតា បន អត្តនោ ចេវ បុត្តស្ស ច បុញ្ញានុភាវេន តេ ទិស្វា ន ភាយតិ, បកតិអន្តេបុរបាលកេសុ វិយ អស្សា ឯតេសុ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

២០. បកតិយា សីលវតីតិ សភាវេនេវ សីលសម្បន្នា. អនុប្បន្នេ កិរ ពុទ្ធេ មនុស្សា តាបសបរិព្ពាជកានំ សន្តិកេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា សីលំ គណ្ហន្តិ. ពោធិសត្តមាតាបិ កាលទេវិលស្ស ឥសិនោ សន្តិកេ សីលំ គណ្ហាតិ. ពោធិសត្តេ បន កុច្ឆិគតេ អញ្ញស្ស បាទមូលេ និសីទិតុំ នាម ន សក្កា, សមានាសនេ និសីទិត្វា គហិតសីលម្បិ អាវជ្ជនករណមត្តំ ហោតិ. តស្មា សយមេវ សីលំ អគ្គហេសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

២១. បុរិសេសូតិ ពោធិសត្តស្ស បិតរំ អាទិំ កត្វា កេសុចិ មនុស្សេសុ បុរិសាធិប្បាយចិត្តំ នុប្បជ្ជតិ. ពោធិសត្តមាតុរូបំ បន កុសលា សិប្បិកា បោត្ថកម្មាទីសុបិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. តំ ទិស្វា បុរិសស្ស រាគោ នុប្បជ្ជតីតិ ន សក្កា វត្តុំ, សចេ បន តំ រត្តចិត្តោ ឧបសង្កមិតុកាមោ ហោតិ, បាទា ន វហន្តិ, ទិព្ពសង្ខលិកា វិយ ពជ្ឈន្តិ. តស្មា ‘‘អនតិក្កមនីយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

២២. បញ្ចន្នំ កាមគុណានន្តិ បុព្ពេ កាមគុណូបសញ្ហិតន្តិ ឥមិនា បុរិសាធិប្បាយវសេន វត្ថុបដិក្ខេបោ កតោ, ឥធ អារម្មណប្បដិលាភោ ទស្សិតោ. តទា កិរ ទេវិយា ឯវរូបោ បុត្តោ កុច្ឆិំ ឧបបន្នោតិ សុត្វា សមន្តតោ រាជានោ មហគ្ឃអាភរណតូរិយាទិវសេន បញ្ចទ្វារារម្មណវត្ថុភូតំ បណ្ណាការំ បេសេន្តិ. ពោធិសត្តស្ស ច ពោធិសត្តមាតុ ច កតកម្មស្ស ឧស្សន្នត្តា លាភសក្ការស្ស បមាណបរិច្ឆេទោ នត្ថិ.

២៣. អកិលន្តកាយាតិ យថា អញ្ញា ឥត្ថិយោ គព្ភភារេន កិលមន្តិ ហត្ថបាទា ឧទ្ធុមាតតាទីនិ បាបុណន្តិ, ឯវំ តស្សា កោចិ កិលមថោ នាហោសិ. តិរោកុច្ឆិគតន្តិ អន្តោកុច្ឆិគតំ. បស្សតីតិ កលលាទិកាលំ អតិក្កមិត្វា សញ្ជាតអង្គបច្ចង្គអហីនិន្ទ្រិយភាវំ ឧបគតំយេវ បស្សតិ. កិមត្ថំ បស្សតិ? សុខវាសត្ថំយេវ. យថេវ ហិ មាតា បុត្តេន សទ្ធិំ និបន្នា វា និសិន្នា វា – ‘‘ហត្ថំ វាស្ស បាទំ វា ឱលម្ពន្តំ ឧក្ខិបិត្វា សណ្ឋបេស្សាមី’’តិ សុខវាសត្ថំ បុត្តំ ឱលោកេតិ, ឯវំ ពោធិសត្តមាតាបិ យំ តំ មាតុ ឧដ្ឋានគមនបរិវត្តននិសជ្ជាទីសុ ឧណ្ហសីតលោណិកតិត្តកកដុកាហារអជ្ឈោហរណកាលេសុ ច គព្ភស្ស ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មេ តំ បុត្តស្សា’’តិ សុខវាសត្ថំ ឱលោកយមានា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នំ ពោធិសត្តំ បស្សតិ. យថា ហិ អញ្ញេ អន្តោកុច្ឆិគតា បក្កាសយំ អវត្ថរិត្វា អាមាសយំ ឧក្ខិបិត្វា ឧទរបដលំ បិដ្ឋិតោ កត្វា បិដ្ឋិកណ្ឌកំ និស្សាយ ឧក្កុដិកំ ទ្វីសុ មុដ្ឋីសុ ហនុកំ ឋបេត្វា ទេវេ វស្សន្តេ រុក្ខសុសិរេ មក្កដា វិយ និសីទន្តិ, ន ឯវំ ពោធិសត្តោ, ពោធិសត្តោ បន បិដ្ឋិកណ្ឌកំ បិដ្ឋិតោ កត្វា ធម្មាសនេ ធម្មកថិកោ វិយ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា បុរត្ថាភិមុខោ និសីទតិ. បុព្ពេកតកម្មំ បនស្សា វត្ថុំ សោធេតិ, សុទ្ធេ វត្ថុម្ហិ សុខុមច្ឆវិលក្ខណំ និព្ពត្តតិ. អថ នំ កុច្ឆិតចោ បដិច្ឆាទេតុំ ន សក្កោតិ, ឱលោកេន្តិយា ពហិឋិតោ វិយ បញ្ញាយតិ. តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ ភគវា សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. ពោធិសត្តោ បន អន្តោកុច្ឆិគតោ មាតរំ ន បស្សតិ. ន ហិ អន្តោកុច្ឆិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

២៤. កាលង្ករោតីតិ ន វិជាតភាវបច្ចយា, អាយុបរិក្ខយេនេវ. ពោធិសត្តេន វសិតដ្ឋានញ្ហិ ចេតិយកុដិសទិសំ ហោតិ, អញ្ញេសំ អបរិភោគារហំ, ន ច សក្កា ពោធិសត្តមាតរំ អបនេត្វា អញ្ញំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេតុន្តិ តត្តកំយេវ ពោធិសត្តមាតុ អាយុប្បមាណំ ហោតិ, តស្មា តទា កាលង្ករោតិ. កតរស្មិំ បន វយេ កាលំ ករោតីតិ? មជ្ឈិមវយេ. បឋមវយស្មិញ្ហិ សត្តានំ អត្តភាវេ ឆន្ទរាគោ ពលវា ហោតិ, តេន តទា សញ្ជាតគព្ភា ឥត្ថី គព្ភំ អនុរក្ខិតុំ ន សក្កោតិ, គព្ភោ ពហ្វាពាធោ ហោតិ. មជ្ឈិមវយស្ស បន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អតិក្កម្ម តតិយេ កោដ្ឋាសេ វត្ថុ វិសទំ ហោតិ, វិសទេ វត្ថុម្ហិ និព្ពត្តទារកា អរោគា ហោន្តិ, តស្មា ពោធិសត្តមាតាបិ បឋមវយេ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា មជ្ឈិមវយស្ស តតិយេ កោដ្ឋាសេ វិជាយិត្វា កាលំ ករោតីតិ អយមេត្ថ ធម្មតា.

២៥. នវ វា ទស វាតិ ឯត្ថ វា សទ្ទស្ស វិកប្បនវសេន សត្ត វា អដ្ឋ វា ឯកាទស វា ទ្វាទស វាតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សត្តមាសជាតោ ជីវតិ, សីតុណ្ហក្ខមោ បន ន ហោតិ. អដ្ឋមាសជាតោ ន ជីវតិ, អវសេសា ជីវន្តិ.

២៧. ទេវា បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តីតិ ខីណាសវា សុទ្ធាវាសព្រហ្មានោ បដិគ្គណ្ហន្តិ. កថំ បដិគ្គណ្ហន្តិ? ‘‘សូតិវេសំ គណ្ហិត្វា’’តិ ឯកេ. តំ បន បដិក្ខិបិត្វា ឥទំ វុត្តំ – ‘តទា ពោធិសត្តមាតា សុវណ្ណខចិតំ វត្ថំ និវាសេត្វា មច្ឆក្ខិសទិសំ ទុកូលបដំ យាវ បាទន្តា បារុបិត្វា អដ្ឋាសិ. អថស្សា សល្លហុកគព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ, ធមករណតោ ឧទកនិក្ខមនសទិសំ. អថ តេ បកតិព្រហ្មវេសេនេវ ឧបសង្កមិត្វា បឋមំ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គហេសុំ. តេសំ ហត្ថតោ ចត្តារោ មហារាជានោ អជិនប្បវេណិយា បដិគ្គហេសុំ. តតោ មនុស្សា ទុកូលចុម្ពដកេន បដិគ្គហេសុំ’. តេន វុត្តំ – ‘‘ទេវា បឋមំ បដិគ្គណ្ហន្តិ, បច្ឆា មនុស្សា’’តិ.

២៨. ចត្តារោ នំ ទេវបុត្តាតិ ចត្តារោ មហារាជានោ. បដិគ្គហេត្វាតិ អជិនប្បវេណិយា បដិគ្គហេត្វា. មហេសក្ខោតិ មហាតេជោ មហាយសោ លក្ខណសម្បន្នោ.

២៩. វិសទោវ និក្ខមតីតិ យថា អញ្ញេ សត្តា យោនិមគ្គេ លគ្គន្តា ភគ្គវិភគ្គា និក្ខមន្តិ, ន ឯវំ និក្ខមតិ, អលគ្គោ ហុត្វា និក្ខមតីតិ អត្ថោ ឧទេនាតិ ឧទកេន. កេនចិ អសុចិនាតិ យថា អញ្ញេ សត្តា កម្មជវាតេហិ ឧទ្ធំបាទា អធោសិរា យោនិមគ្គេ បក្ខិត្តា សតបោរិសំ នរកបបាតំ បតន្តា វិយ, តាឡច្ឆិទ្ទេន និក្កឌ្ឍិយមានា ហត្ថី វិយ មហាទុក្ខំ អនុភវន្តា នានាអសុចិមក្ខិតាវ និក្ខមន្តិ, ន ឯវំ ពោធិសត្តោ. ពោធិសត្តញ្ហិ កម្មជវាតា ឧទ្ធបាទំ អធោសិរំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. សោ ធម្មាសនតោ ឱតរន្តោ ធម្មកថិកោ វិយ, និស្សេណិតោ ឱតរន្តោ បុរិសោ វិយ ច ទ្វេ ហត្ថេ ច ទ្វេ បាទេ ច បសារេត្វា ឋិតកោវ មាតុកុច្ឆិសម្ភវេន កេនចិ អសុចិនា អមក្ខិតោវ និក្ខមតិ.

ឧទកស្ស ធារាតិ ឧទកវដ្ដិយោ. តាសុ សីតា សុវណ្ណកដាហេ បតតិ ឧណ្ហា រជតកដាហេ. ឥទញ្ច បថវិតលេ កេនចិ អសុចិនា អសម្មិស្សំ តេសំ បានីយបរិភោជនីយឧទកញ្ចេវ អញ្ញេហិ អសាធារណំ កីឡាឧទកញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ, អញ្ញស្ស បន សុវណ្ណរជតឃដេហិ អាហរិយមានឧទកស្ស ចេវ ហំសវត្តកាទិបោក្ខរណីគតស្ស ច ឧទកស្ស បរិច្ឆេទោ នត្ថិ.

៣១. សម្បតិជាតោតិ មុហុត្តជាតោ. បាឡិយំ បន មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តមត្តោ វិយ ទស្សិតោ, ន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. និក្ខន្តមត្តញ្ហិ នំ បឋមំ ព្រហ្មានោ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គណ្ហិំសុ, តេសំ ហត្ថតោ ចត្តារោ មហារាជានោ អជិនប្បវេណិយា, តេសំ ហត្ថតោ មនុស្សា ទុកូលចុម្ពដកេន. មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បថវិយំ បតិដ្ឋិតោ. សេតម្ហិ ឆត្តេ អនុធារិយមានេតិ ទិព្ពសេតច្ឆត្តេ អនុធារិយមានម្ហិ. ឯត្ថ ច ឆត្តស្ស បរិវារានិ ខគ្គាទីនិ បញ្ច រាជកកុធភណ្ឌានិបិ អាគតានេវ. បាឡិយំ បន រាជគមនេ រាជា វិយ ឆត្តមេវ វុត្តំ. តេសុ ឆត្តមេវ បញ្ញាយតិ, ន ឆត្តគ្គាហកោ. តថា ខគ្គតាលវណ្ដមោរហត្ថកវាឡពីជនីឧណ្ហីសមត្តាយេវ បញ្ញាយន្តិ, ន តេសំ គាហកា. សព្ពានិ កិរ តានិ អទិស្សមានរូបា ទេវតា គណ្ហិំសុ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘អនេកសាខញ្ច សហស្សមណ្ឌលំ,

ឆត្តំ មរូ ធារយុមន្តលិក្ខេ;

សុវណ្ណទណ្ឌា វិបតន្តិ ចាមរា,

ន ទិស្សរេ ចាមរឆត្តគាហកា’’តិ. (សុ. និ. ៦៩៣);

សព្ពា ច ទិសាតិ ឥទំ សត្តបទវីតិហារូបរិ ឋិតស្ស វិយ សព្ពទិសានុវិលោកនំ វុត្តំ, ន ខោ បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ. មហាសត្តោ ហិ មនុស្សានំ ហត្ថតោ មុច្ចិត្វា បឋវិយំ បតិដ្ឋិតោ បុរត្ថិមំ ទិសំ ឱលោកេសិ. អនេកានិ ចក្កវាឡសហស្សានិ ឯកង្គណានិ អហេសុំ. តត្ថ ទេវមនុស្សា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានា – ‘‘មហាបុរិស, ឥធ តុម្ហេហិ សទិសោបិ នត្ថិ, កុតោ ឧត្តរិតរោ’’តិ អាហំសុ. ឯវំ ចតស្សោ ទិសា, ចតស្សោ អនុទិសា, ហេដ្ឋា, ឧបរីតិ ទស ទិសា អនុវិលោកេត្វា អត្តនា សទិសំ អទិស្វា – ‘‘អយំ ឧត្តរា ទិសា’’តិ ឧត្តរាភិមុខោ សត្តបទវីតិហារេន អគមាសីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាសភិន្តិ ឧត្តមំ. អគ្គោតិ គុណេហិ សព្ពបឋមោ. ឥតរានិ ទ្វេ បទានិ ឯតស្សេវ វេវចនានិ. អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ បទទ្វយេន ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បត្តព្ពំ អរហត្តំ ព្យាកាសិ.

ឯត្ថ ច សមេហិ បាទេហិ បថវិយា បតិដ្ឋានំ ចតុរិទ្ធិបាទបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ឧត្តរាភិមុខភាវោ មហាជនំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អភិភវិត្វា គមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សត្តបទគមនំ សត្តពោជ្ឈង្គរតនបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ទិព្ពសេតច្ឆត្តធារណំ វិមុត្តិវរឆត្តបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, បញ្ចរាជកកុធភណ្ឌានំ បដិលាភោ បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ វិមុច្ចនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, សព្ពទិសានុវិលោកនំ អនាវរណញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, អាសភិវាចាភាសនំ អប្បដិវត្តិយធម្មចក្កប្បវត្តនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ, ‘‘អយមន្តិមា ជាតី’’តិ សីហនាទោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានស្ស បុព្ពនិមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមេ វារា បាឡិយំ អាគតា, សម្ពហុលវារោ បន នាគតោ, អាហរិត្វា ទីបេតព្ពោ.

មហាបុរិសស្ស ហិ ជាតទិវសេ ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិ. ទសសហស្សិលោកធាតុម្ហិ ទេវតា ឯកចក្កវាឡេ សន្និបតិំសុ. បឋមំ ទេវា បដិគ្គណ្ហិំសុ, បច្ឆា មនុស្សា. តន្តិពទ្ធា វីណា ចម្មពទ្ធា ភេរិយោ ច កេនចិ អវាទិតា សយមេវ វជ្ជិំសុ. មនុស្សានំ អន្ទុពន្ធនាទីនិ ខណ្ឌាខណ្ឌំ ឆិជ្ជិំសុ. សព្ពរោគា វូបសមិំសុ, អម្ពិលេន ធោតតម្ពមលំ វិយ វិគច្ឆិំសុ. ជច្ចន្ធា រូបានិ បស្សិំសុ. ជច្ចពធិរា សទ្ទំ សុណិំសុ. បីឋសប្បី ជវសម្បន្នា អហេសុំ. ជាតិជឡានម្បិ ឯឡមូគានំ សតិ បតិដ្ឋាសិ. វិទេសបក្ខន្ទា នាវា សុបដ្ដនំ បាបុណិំសុ. អាកាសដ្ឋកភូមដ្ឋករតនានិ សកតេជោភាសិតានិ អហេសុំ. វេរិនោ មេត្តចិត្តំ បដិលភិំសុ. អវីចិម្ហិ អគ្គិ និព្ពាយិ. លោកន្តរេសុ អាលោកោ ឧទបាទិ. នទីសុ ជលំ នប្បវត្តតិ. មហាសមុទ្ទេ មធុរសំ ឧទកំ អហោសិ. វាតោ ន វាយិ. អាកាសបព្ពតរុក្ខគតា សកុណា ភស្សិត្វា បថវិគតា អហេសុំ. ចន្ទោ អតិវិរោចិ. សូរិយោ ន ឧណ្ហោ, ន សីតលោ, និម្មលោ ឧតុសម្បន្នោ អហោសិ. ទេវតា អត្តនោ អត្តនោ វិមានទ្វារេ ឋត្វា អប្ផោដនសេឡនចេលុក្ខេបាទីហិ មហាកីឡកំ កីឡិំសុ. ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃោ វស្សិ. មហាជនំ នេវ ខុទា ន បិបាសា បីឡេសិ. ទ្វារកវាដានិ សយមេវ វិវរិំសុ. បុប្ផូបគផលូបគា រុក្ខា បុប្ផផលានិ គណ្ហិំសុ. ទសសហស្សិលោកធាតុ ឯកទ្ធជមាលា អហោសិ.

តត្រាបិ ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ទេវតានំ ឯកចក្កវាឡេ សន្និបាតោ ធម្មចក្កប្បវត្តនកាលេ ឯកប្បហារេនេវ សន្និបតិត្វា ធម្មំ បដិគ្គណ្ហនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បឋមំ ទេវតានំ បដិគ្គហណំ ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ បដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បច្ឆា មនុស្សានំ បដិគ្គហណំ ចតុន្នំ អរូបាវចរជ្ឈានានំ បដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. តន្តិពទ្ធវីណានំ សយំ វជ្ជនំ អនុបុព្ពវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ចម្មពទ្ធភេរីនំ វជ្ជនំ មហតិយា ធម្មភេរិយា អនុស្សាវនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. អន្ទុពន្ធនាទីនំ ឆេទោ អស្មិមានសមុច្ឆេទស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. មហាជនស្ស រោគវិគមោ ចតុសច្ចបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ជច្ចន្ធានំ រូបទស្សនំ ទិព្ពចក្ខុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ពធិរានំ សទ្ទស្សវនំ ទិព្ពសោតធាតុបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បីឋសប្បីនំ ជវសម្បទា ចតុរិទ្ធិបាទបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ជឡានំ សតិបតិដ្ឋានំ ចតុសតិបដ្ឋានបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. វិទេសបក្ខន្ទនាវានំ សុបដ្ដនសម្បាបុណនំ ចតុបដិសម្ភិទាធិគមស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. រតនានំ សកតេជោភាសិតត្តំ យំ លោកស្ស ធម្មោភាសំ ទស្សេស្សតិ, តស្ស បុព្ពនិមិត្តំ.

វេរីនំ មេត្តចិត្តបដិលាភោ ចតុព្រហ្មវិហារបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. អវីចិម្ហិ អគ្គិនិព្ពាយនំ ឯកាទសអគ្គិនិព្ពាយនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. លោកន្តរិកាលោកោ អវិជ្ជន្ធការំ វិធមិត្វា ញាណាលោកទស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. មហាសមុទ្ទស្ស មធុរតា និព្ពានរសេន ឯករសភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. វាតស្ស អវាយនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតភិន្ទនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. សកុណានំ បថវិគមនំ មហាជនស្ស ឱវាទំ សុត្វា បាណេហិ សរណគមនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ចន្ទស្ស អតិវិរោចនំ ពហុជនកន្តតាយ បុព្ពនិមិត្តំ. សូរិយស្ស ឧណ្ហសីតវិវជ្ជនឧតុសុខតា កាយិកចេតសិកសុខប្បត្តិយា បុព្ពនិមិត្តំ. ទេវតានំ វិមានទ្វារេសុ ឋត្វា អប្ផោដនាទីហិ កីឡនំ ពុទ្ធភាវំ បត្វា ឧទានំ ឧទានស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃវស្សនំ មហតោ ធម្មមេឃវស្សនស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ខុទាបីឡនស្ស អភាវោ កាយគតាសតិអមតបដិលាភស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. បិបាសាបីឡនស្ស អភាវោ វិមុត្តិសុខេន សុខិតភាវស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. ទ្វារកវាដានំ សយមេវ វិវរណំ អដ្ឋង្គិកមគ្គទ្វារវិវរណស្ស បុព្ពនិមិត្តំ. រុក្ខានំ បុប្ផផលគ្គហណំ វិមុត្តិបុប្ផេហិ បុប្ផិតស្ស ច សាមញ្ញផលភារភរិតភាវស្ស ច បុព្ពនិមិត្តំ. ទសសហស្សិលោកធាតុយា ឯកទ្ធជមាលិតា អរិយទ្ធជមាលមាលិតាយ បុព្ពនិមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ សម្ពហុលវារោ នាម.

ឯត្ថ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ – ‘‘យទា មហាបុរិសោ បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វា ឧត្តរាភិមុខោ បទសា គន្ត្វា អាសភិំ វាចំ អភាសិ, តទា កិំ បថវិយា គតោ, ឧទាហុ អាកាសេន; ទិស្សមានោ គតោ, ឧទាហុ អទិស្សមានោ; អចេលកោ គតោ, ឧទាហុ អលង្កតបដិយត្តោ; ទហរោ ហុត្វា គតោ, ឧទាហុ មហល្លកោ; បច្ឆាបិ កិំ តាទិសោវ អហោសិ, ឧទាហុ បុន ពាលទារកោ’’តិ? អយំ បន បញ្ហោ ហេដ្ឋាលោហបាសាទេ សមុដ្ឋិតោ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរេន វិស្សជ្ជិតោវ. ថេរោ កិរ ឯត្ថ និយតិបុព្ពេកតកម្មឥស្សរនិម្មានវាទវសេន តំ តំ ពហុំ វត្វា អវសានេ ឯវំ ព្យាករិ – ‘‘មហាបុរិសោ បថវិយា គតោ, មហាជនស្ស បន អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិយ អហោសិ. ទិស្សមានោ គតោ, មហាជនស្ស បន អទិស្សមានោ វិយ អហោសិ. អចេលកោ គតោ, មហាជនស្ស បន អលង្កតបដិយត្តោ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. ទហរោវ គតោ, មហាជនស្ស បន សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ វិយ អហោសិ. បច្ឆា បន ពាលទារកោវ អហោសិ, ន តាទិសោ’’តិ. បរិសា ចស្ស – ‘‘ពុទ្ធេន វិយ ហុត្វា ភោ ថេរេន បញ្ហោ កថិតោ’’តិ អត្តមនា អហោសិ. លោកន្តរិកវារោ វុត្តនយោ ឯវ.

ឥមា ច បន អាទិតោ បដ្ឋាយ កថិតា សព្ពធម្មតា សព្ពពោធិសត្តានំ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា.

ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណវណ្ណនា

៣៣. អទ្ទស ខោតិ ទុកូលចុម្ពដកេ និបជ្ជាបេត្វា អានីតំ អទ្ទស. មហាបុរិសស្សាតិ ជាតិគោត្តកុលបទេសាទិវសេន មហន្តស្ស បុរិសស្ស. ទ្វេ គតិយោតិ ទ្វេ និដ្ឋា, ទ្វេ និប្ផត្តិយោ. អយញ្ហិ គតិសទ្ទោ – ‘‘បញ្ច ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, គតិយោ’’តិ (ម. និ. ១.១៥៣) ឯត្ថ និរយាទិភេទាយ សត្តេហិ គន្តព្ពគតិយា វត្តតិ. ‘‘ឥមេសំ ខោ អហំ ភិក្ខូនំ សីលវន្តានំ កល្យាណធម្មានំ នេវ ជានាមិ អាគតិំ វា គតិំ វា’’តិ (ម. និ. ១.៥០៨) ឯត្ថ អជ្ឈាសយេ. ‘‘និព្ពានំ អរហតោ គតី’’តិ (បរិ. ៣៣៩) ឯត្ថ បដិស្សរណេ. ‘‘អបិ ច ត្យាហំ ព្រហ្មេ គតិញ្ច បជានាមិ, ជុតិញ្ច បជានាមិ ឯវំមហិទ្ធិកោ ពកោ ព្រហ្មា’’តិ (ម. និ. ១.៥០៣) ឯត្ថ និប្ផត្តិយំ វត្តតិ. ស្វាយមិធាបិ និប្ផត្តិយំ វត្តតីតិ វេទិតព្ពោ. អនញ្ញាតិ អញ្ញា គតិ និប្ផត្តិ នាម នត្ថិ.

ធម្មិកោតិ ទសកុសលធម្មសមន្នាគតោ អគតិគមនវិរហិតោ. ធម្មរាជាតិ ឥទំ បុរិមបទស្សេវ វេវចនំ. ធម្មេន វា លទ្ធរជ្ជត្តា ធម្មរាជា. ចាតុរន្តោតិ បុរត្ថិមសមុទ្ទាទីនំ ចតុន្នំ សមុទ្ទានំ វសេន ចតុរន្តាយ បថវិយា ឥស្សរោ. វិជិតាវីតិ វិជិតសង្គាមោ. ជនបទោ អស្មិំ ថាវរិយំ ថិរភាវំ បត្តោតិ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ. ចណ្ឌស្ស ហិ រញ្ញោ ពលិទណ្ឌាទីហិ លោកំ បីឡយតោ មនុស្សា មជ្ឈិមជនបទំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពតសមុទ្ទតីរាទីនិ និស្សាយ បច្ចន្តេ វាសំ កប្បេន្តិ. អតិមុទុកស្ស រញ្ញោ ចោរេហិ សាហសិកធនវិលោបបីឡិតា មនុស្សា បច្ចន្តំ បហាយ ជនបទមជ្ឈេ វាសំ កប្បេន្តិ, ឥតិ ឯវរូបេ រាជិនិ ជនបទោ ថិរភាវំ ន បាបុណាតិ. ឥមស្មិំ បន កុមារេ រជ្ជំ ការយមានេ ឯតស្ស ជនបទោ បាសាណបិដ្ឋិយំ ឋបេត្វា អយោបដ្ដេន បរិក្ខិត្តោ វិយ ថិរោ ភវិស្សតីតិ ទស្សេន្តោ – ‘‘ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ’’តិ អាហំសុ.

សត្តរតនសមន្នាគតោតិ ឯត្ថ រតិជននដ្ឋេន រតនំ. អបិច –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតិ’’.

ចក្ករតនស្ស ច និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ អញ្ញំ ទេវដ្ឋានំ នាម ន ហោតិ, សព្ពេ គន្ធបុប្ផាទីហិ តស្សេវ បូជញ្ច អភិវាទនាទីនិ ច ករោន្តីតិ ចិត្តីកតដ្ឋេន រតនំ. ចក្ករតនស្ស ច ឯត្តកំ នាម ធនំ អគ្ឃតីតិ អគ្ឃោ នត្ថិ, ឥតិ មហគ្ឃដ្ឋេនាបិ រតនំ. ចក្ករតនញ្ច អញ្ញេហិ លោកេ វិជ្ជមានរតនេហិ អសទិសន្តិ អតុលដ្ឋេនាបិ រតនំ. យស្មា ច បន យស្មិំ កប្បេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មិំយេវ ចក្កវត្តិនោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ពុទ្ធា ច កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ទុល្លភទស្សនដ្ឋេនាបិ រតនំ. តទេតំ ជាតិរូបកុលឥស្សរិយាទីហិ អនោមស្ស ឧឡារសត្តស្សេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន អញ្ញស្សាតិ អនោមសត្តបរិភោគដ្ឋេនាបិ រតនំ. យថា ចក្ករតនំ, ឯវំ សេសានិបីតិ. ឥមេហិ សត្តហិ រតនេហិ បរិវារភាវេន ចេវ សព្ពភោគូបករណភាវេន ច សមន្នាគតោតិ សត្តរតនសមន្នាគតោ.

ឥទានិ តេសំ សរូបតោ ទស្សនត្ថំ តស្សិមានីតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចក្ករតនន្តិអាទីសុ អយំ សង្ខេបាធិប្បាយោ – ទ្វេសហស្សទីបបរិវារានំ ចតុន្នំ មហាទីបានំ សិរិវិភវំ គហេត្វា ទាតុំ សមត្ថំ ចក្ករតនំ បាតុភវតិ. តថា បុរេភត្តមេវ សាគរបរិយន្តំ បថវិំ អនុសំយាយនសមត្ថំ វេហាសង្គមំ ហត្ថិរតនំ, តាទិសមេវ អស្សរតនំ, ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ យោជនប្បមាណំ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកទស្សនសមត្ថំ មណិរតនំ, ឆព្ពិធទោសវិវជ្ជិតំ មនាបចារិ ឥត្ថិរតនំ, យោជនប្បមាណេ អន្តោបថវិគតំ និធិំ ទស្សនសមត្ថំ គហបតិរតនំ, អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា សកលរជ្ជមនុសាសនសមត្ថំ ជេដ្ឋបុត្តសង្ខាតំ បរិណាយករតនំ បាតុភវតិ.

បរោសហស្សន្តិ អតិរេកសហស្សំ. សូរាតិ អភីរុកា. វីរង្គរូបាតិ វីរានំ អង្គំ វីរង្គំ, វីរិយស្សេតំ នាមំ, វីរង្គំ រូបមេតេសន្តិ វីរង្គរូបា, វីរិយជាតិកា វីរិយសភាវា វីរិយមយា អកិលាសុនោ អហេសុំ. ទិវសម្បិ យុជ្ឈន្តា ន កិលមន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. សាគរបរិយន្តន្តិ ចក្កវាឡបព្ពតំ សីមំ កត្វា ឋិតសមុទ្ទបរិយន្តំ. អទណ្ឌេនាតិ យេ កតាបរាធេ សត្តេ សតម្បិ សហស្សម្បិ គណ្ហន្តិ, តេ ធនទណ្ឌេន រជ្ជំ ការេន្តិ. យេ ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសន្តិ, តេ សត្ថទណ្ឌេន. អយំ បន ទុវិធម្បិ ទណ្ឌំ បហាយ អទណ្ឌេន អជ្ឈាវសតិ. អសត្ថេនាតិ យេ ឯកតោធារាទិនា សត្ថេន បរំ វិហេសន្តិ, តេ សត្ថេន រជ្ជំ ការេន្តិ នាម. អយំ បន សត្ថេន ខុទ្ទមក្ខិកាយបិ បិវនមត្តំ លោហិតំ កស្សចិ អនុប្បាទេត្វា ធម្មេនេវ – ‘‘ឯហិ ខោ មហារាជា’’តិ ឯវំ បដិរាជូហិ សម្បដិច្ឆិតាគមនោ វុត្តប្បការំ បថវិំ អភិវិជិនិត្វា អជ្ឈាវសតិ, អភិភវិត្វា សាមី ហុត្វា វសតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ ឯកំ និប្ផត្តិំ កថេត្វា ទុតិយំ កថេតុំ សចេ ខោ បនាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិកិលេសតណ្ហាសង្ខាតំ ឆទនំ អាវរណំ វិវដំ វិទ្ធំសិតំ វិវដកំ ឯតេនាតិ វិវដច្ឆទោ. ‘‘វិវដ្ដច្ឆទា’’តិបិ បាឋោ, អយមេវ អត្ថោ.

៣៥. ឯវំ ទុតិយំ និប្ផត្តិំ កថេត្វា តាសំ និមិត្តភូតានិ លក្ខណានិ ទស្សេតុំ អយញ្ហិ, ទេវ, កុមារោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោតិ យថា អញ្ញេសំ ភូមិយំ បាទំ ឋបេន្តានំ អគ្គបាទតលំ វា បណ្ហិ វា បស្សំ វា បឋមំ ផុសតិ, វេមជ្ឈេ វា បន ឆិទ្ទំ ហោតិ, ឧក្ខិបន្តានំ អគ្គតលាទីសុ ឯកកោដ្ឋាសោវ បឋមំ ឧដ្ឋហតិ, ន ឯវមស្ស. អស្ស បន សុវណ្ណបាទុកតលមិវ ឯកប្បហារេនេវ សកលំ បាទតលំ ភូមិំ ផុសតិ, ឯកប្បហារេនេវ ភូមិតោ ឧដ្ឋហតិ. តស្មា អយំ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ.

ចក្កានីតិ ទ្វីសុ បាទតលេសុ ទ្វេ ចក្កានិ, តេសំ អរា ច នេមិ ច នាភិ ច បាឡិយំ វុត្តាវ. សព្ពាការបរិបូរានីតិ ឥមិនា បន អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ, តេសំ កិរ ចក្កានំ បាទតលស្ស មជ្ឈេ នាភិ ទិស្សតិ, នាភិបរិច្ឆិន្នា វដ្ដលេខា ទិស្សតិ, នាភិមុខបរិក្ខេបបដ្ដោ ទិស្សតិ, បនាឡិមុខំ ទិស្សតិ, អរា ទិស្សន្តិ, អរេសុ វដ្ដិលេខា ទិស្សន្តិ, នេមិមណិកា ទិស្សន្តិ. ឥទំ តាវ បាឡិយំ អាគតមេវ. សម្ពហុលវារោ បន អនាគតោ, សោ ឯវំ ទដ្ឋព្ពោ – សត្តិ, សិរិវច្ឆោ, នន្ទិ, សោវត្តិកោ, វដំសកោ, វឌ្ឍមានកំ, មច្ឆយុគឡំ, ភទ្ទបីឋំ, អង្កុសកោ, បាសាទោ, តោរណំ, សេតច្ឆត្តំ, ខគ្គោ, តាលវណ្ដំ, មោរហត្ថកោ, វាឡពីជនី, ឧណ្ហីសំ, មណិ, បត្តោ, សុមនទាមំ, នីលុប្បលំ, រត្តុប្បលំ, សេតុប្បលំ, បទុមំ, បុណ្ឌរីកំ, បុណ្ណឃដោ, បុណ្ណបាតិ, សមុទ្ទោ, ចក្កវាឡោ, ហិមវា, សិនេរុ, ចន្ទិមសូរិយា, នក្ខត្តានិ, ចត្តារោ មហាទីបា, ទ្វិបរិត្តទីបសហស្សានិ, អន្តមសោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ បរិសំ ឧបាទាយ សព្ពោ ចក្កលក្ខណស្សេវ បរិវារោ.

អាយតបណ្ហីតិ ទីឃបណ្ហិ, បរិបុណ្ណបណ្ហីតិ អត្ថោ. យថា ហិ អញ្ញេសំ អគ្គបាទោ ទីឃោ ហោតិ, បណ្ហិមត្ថកេ ជង្ឃា បតិដ្ឋាតិ, បណ្ហិំ តច្ឆេត្វា ឋបិតា វិយ ហោតិ, ន ឯវំ មហាបុរិសស្ស. មហាបុរិសស្ស បន ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ ទ្វេ កោដ្ឋាសា អគ្គបាទោ ហោតិ, តតិយេ កោដ្ឋាសេ ជង្ឃា បតិដ្ឋាតិ, ចតុត្ថកោដ្ឋាសេ អារគ្គេន វដ្ដេត្វា ឋបិតា វិយ រត្តកម្ពលគេណ្ឌុកសទិសា បណ្ហិ ហោតិ.

ទីឃង្គុលីតិ យថា អញ្ញេសំ កាចិ អង្គុលិយោ ទីឃា ហោន្តិ, កាចិ រស្សា, ន ឯវំ មហាបុរិសស្ស. មហាបុរិសស្ស បន មក្កដស្សេវ ទីឃា ហត្ថបាទង្គុលិយោ មូលេ ថូលា, អនុបុព្ពេន គន្ត្វា អគ្គេ តនុកា, និយ្យាសតេលេន មទ្ទិត្វា វដ្ដិតហរិតាលវដ្ដិសទិសា ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទីឃង្គុលី’’តិ.

មុទុតលុនហត្ថបាទោតិ សប្បិមណ្ឌេ ឱសារេត្វា ឋបិតំ សតវារវិហតកប្បាសបដលំ វិយ មុទុ. យថា ច ឥទានិ ជាតមត្តស្ស, ឯវំ វុឌ្ឍកាលេបិ មុទុតលុនាយេវ ភវិស្សន្តិ, មុទុតលុនា ហត្ថបាទា ឯតស្សាតិ មុទុតលុនហត្ថបាទោ.

ជាលហត្ថបាទោតិ ន ចម្មេន បដិពទ្ធអង្គុលន្តរោ. ឯទិសោ ហិ ផណហត្ថកោ បុរិសទោសេន ឧបហតោ បព្ពជ្ជំ ន បដិលភតិ. មហាបុរិសស្ស បន ចតស្សោ ហត្ថង្គុលិយោ បញ្ចបិ បាទង្គុលិយោ ឯកប្បមាណា ហោន្តិ, តាសំ ឯកប្បមាណតាយ យវលក្ខណំ អញ្ញមញ្ញំ បដិវិជ្ឈិត្វា តិដ្ឋតិ. អថស្ស ហត្ថបាទា កុសលេន វឌ្ឍកិនា យោជិតជាលវាតបានសទិសា ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ជាលហត្ថបាទោ’’តិ.

ឧទ្ធំ បតិដ្ឋិតគោប្ផកត្តា ឧស្សង្ខា បាទា អស្សាតិ ឧស្សង្ខបាទោ. អញ្ញេសញ្ហិ បិដ្ឋិបាទេ គោប្ផកា ហោន្តិ, តេន តេសំ បាទា អាណិពទ្ធា វិយ ពទ្ធា ហោន្តិ, ន យថាសុខំ បរិវដ្ដន្តិ, គច្ឆន្តានំ បាទតលានិបិ ន ទិស្សន្តិ. មហាបុរិសស្ស បន អារុហិត្វា ឧបរិ គោប្ផកា បតិដ្ឋហន្តិ, តេនស្ស នាភិតោ បដ្ឋាយ ឧបរិមកាយោ នាវាយ ឋបិតសុវណ្ណបដិមា វិយ និច្ចលោ ហោតិ, អធោកាយោវ ឥញ្ជតិ, សុខេន បាទា បរិវដ្ដន្តិ, បុរតោបិ បច្ឆតោបិ ឧភយបស្សេសុបិ ឋត្វា បស្សន្តានំ បាទតលានិ បញ្ញាយន្តិ, ន ហត្ថីនំ វិយ បច្ឆតោយេវ.

ឯណិជង្ឃោតិ ឯណិមិគសទិសជង្ឃោ មំសុស្សទេន បរិបុណ្ណជង្ឃោ, ន ឯកតោ ពទ្ធបិណ្ឌិកមំសោ, សមន្តតោ សមសណ្ឋិតេន មំសេន បរិក្ខិត្តាហិ សុវដ្ដិតាហិ សាលិគព្ភយវគព្ភសទិសាហិ ជង្ឃាហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ.

អនោនមន្តោតិ អនមន្តោ, ឯតេនស្ស អខុជ្ជអវាមនភាវោ ទីបិតោ. អវសេសជនា ហិ ខុជ្ជា វា ហោន្តិ វាមនា វា. ខុជ្ជានំ ឧបរិមកាយោ អបរិបុណ្ណោ ហោតិ, វាមនានំ ហេដ្ឋិមកាយោ. តេ អបរិបុណ្ណកាយត្តា ន សក្កោន្តិ អនោនមន្តា ជណ្ណុកានិ បរិមជ្ជិតុំ. មហាបុរិសោ បន បរិបុណ្ណឧភយកាយត្តា សក្កោតិ.

កោសោហិតវត្ថគុយ្ហោតិ ឧសភវារណាទីនំ វិយ សុវណ្ណបទុមកណ្ណិកសទិសេហិ កោសេហិ ឱហិតំ បដិច្ឆន្នំ វត្ថគុយ្ហំ អស្សាតិ កោសោហិតវត្ថគុយ្ហោ. វត្ថគុយ្ហន្តិ វត្ថេន គុហិតព្ពំ អង្គជាតំ វុច្ចតិ.

សុវណ្ណវណ្ណោតិ ជាតិហិង្គុលកេន មជ្ជិត្វា ទីបិទាឋាយ ឃំសិត្វា គេរុកបរិកម្មំ កត្វា ឋបិតឃនសុវណ្ណរូបសទិសោតិ អត្ថោ. ឯតេនស្ស ឃនសិនិទ្ធសណ្ហសរីរតំ ទស្សេត្វា ឆវិវណ្ណទស្សនត្ថំ កញ្ចនសន្និភត្តចោតិ វុត្តំ. បុរិមស្ស វា វេវចនមេតំ.

រជោជល្លន្តិ រជោ វា មលំ វា. ន ឧបលិម្បតីតិ ន លគ្គតិ បទុមបលាសតោ ឧទកពិន្ទុ វិយ វិវដ្ដតិ. ហត្ថធោវនាទីនិ បន ឧតុគ្គហណត្ថាយ ចេវ ទាយកានំ បុញ្ញផលត្ថាយ ច ពុទ្ធា ករោន្តិ, វត្តសីសេនាបិ ច ករោន្តិយេវ. សេនាសនំ បវិសន្តេន ហិ ភិក្ខុនា បាទេ ធោវិត្វា បវិសិតព្ពន្តិ វុត្តមេតំ.

ឧទ្ធគ្គលោមោតិ អាវដ្ដបរិយោសានេ ឧទ្ធគ្គានិ ហុត្វា មុខសោភំ ឧល្លោកយមានានិ វិយ ឋិតានិ លោមានិ អស្សាតិ ឧទ្ធគ្គលោមោ.

ព្រហ្មុជុគត្តោតិ ព្រហ្មា វិយ ឧជុគត្តោ, ឧជុមេវ ឧគ្គតទីឃសរីរោ ភវិស្សតិ. យេភុយ្យេន ហិ សត្តា ខន្ធេ កដិយំ ជាណូសូតិ តីសុ ឋានេសុ នមន្តិ, តេ កដិយំ នមន្តា បច្ឆតោ នមន្តិ, ឥតរេសុ ទ្វីសុ ឋានេសុ បុរតោ. ទីឃសរីរា បន ឯកេ បស្សវង្កា ហោន្តិ, ឯកេ មុខំ ឧន្នមេត្វា នក្ខត្តានិ គណយន្តា វិយ ចរន្តិ, ឯកេ អប្បមំសលោហិតា សូលសទិសា ហោន្តិ, ឯកេ បុរតោ បព្ភារា ហោន្តិ, បវេធមានា គច្ឆន្តិ. អយំ បន ឧជុមេវ ឧគ្គន្ត្វា ទីឃប្បមាណោ ទេវនគរេ ឧស្សិតសុវណ្ណតោរណំ វិយ ភវិស្សតីតិ ទីបេន្តិ. យថា ចេតំ, ឯវំ យំ យំ ជាតមត្តស្ស សព្ពសោ អបរិបុណ្ណំ មហាបុរិសលក្ខណំ ហោតិ, តំ តំ អាយតិំ តថាភាវិតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

សត្តុស្សទោតិ ទ្វេ ហត្ថបិដ្ឋិយោ ទ្វេ បាទបិដ្ឋិយោ ទ្វេ អំសកូដានិ ខន្ធោតិ ឥមេសុ សត្តសុ ឋានេសុ បរិបុណ្ណោ មំសុស្សទោ អស្សាតិ សត្តុស្សទោ. អញ្ញេសំ បន ហត្ថបាទបិដ្ឋាទីសុ សិរាជាលំ បញ្ញាយតិ, អំសកូដក្ខន្ធេសុ អដ្ឋិកោដិយោ. តេ មនុស្សា បេតា វិយ ខាយន្តិ, ន តថា មហាបុរិសោ, មហាបុរិសោ បន សត្តសុ ឋានេសុ បរិបុណ្ណមំសុស្សទត្តា និគូឡ្ហសិរាជាលេហិ ហត្ថបិដ្ឋាទីហិ វដ្ដេត្វា សុដ្ឋបិតសុវណ្ណាឡិង្គសទិសេន ខន្ធេន សិលារូបកំ វិយ ខាយតិ, ចិត្តកម្មរូបកំ វិយ ច ខាយតិ.

សីហស្ស បុព្ពទ្ធំ វិយ កាយោ អស្សាតិ សីហបុព្ពទ្ធកាយោ. សីហស្ស ហិ បុរត្ថិមកាយោវ បរិបុណ្ណោ ហោតិ, បច្ឆិមកាយោ អបរិបុណ្ណោ. មហាបុរិសស្ស បន សីហស្ស បុព្ពទ្ធកាយោ វិយ សព្ពោ កាយោ បរិបុណ្ណោ. សោបិ សីហស្សេវ តត្ថ តត្ថ វិនតុន្នតាទិវសេន ទុស្សណ្ឋិតវិសណ្ឋិតោ ន ហោតិ, ទីឃយុត្តដ្ឋានេ បន ទីឃោ, រស្សថូលកិសបុថុលអនុវដ្ដិតយុត្តដ្ឋានេសុ តថាវិធោវ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘មនាបិយេវ ខោ, ភិក្ខវេ, កម្មវិបាកេ បច្ចុបដ្ឋិតេ យេហិ អង្គេហិ ទីឃេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ ទីឃានិ សណ្ឋន្តិ. យេហិ អង្គេហិ រស្សេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ រស្សានិ សណ្ឋន្តិ. យេហិ អង្គេហិ ថូលេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ ថូលានិ សណ្ឋន្តិ. យេហិ អង្គេហិ កិសេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ កិសានិ សណ្ឋន្តិ. យេហិ អង្គេហិ បុថុលេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ បុថុលានិ សណ្ឋន្តិ. យេហិ អង្គេហិ វដ្ដេហិ សោភតិ, តានិ អង្គានិ វដ្ដានិ សណ្ឋន្តី’’តិ.

ឥតិ នានាចិត្តេន បុញ្ញចិត្តេន ចិត្តិតោ ទសហិ បារមីហិ សជ្ជិតោ មហាបុរិសស្ស អត្តភាវោ, លោកេ សព្ពសិប្បិនោ វា សព្ពឥទ្ធិមន្តោ វា បតិរូបកម្បិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ.

ចិតន្តរំសោតិ អន្តរំសំ វុច្ចតិ ទ្វិន្នំ កោដ្ដានំ អន្តរំ, តំ ចិតំ បរិបុណ្ណំ អន្តរំសំ អស្សាតិ ចិតន្តរំសោ. អញ្ញេសញ្ហិ តំ ឋានំ និន្នំ ហោតិ, ទ្វេ បិដ្ឋិកោដ្ដា បាដិយេក្កា បញ្ញាយន្តិ. មហាបុរិសស្ស បន កដិតោ បដ្ឋាយ មំសបដលំ យាវ ខន្ធា ឧគ្គម្ម សមុស្សិតសុវណ្ណផលកំ វិយ បិដ្ឋិំ ឆាទេត្វា បតិដ្ឋិតំ.

និគ្រោធបរិមណ្ឌលោតិ និគ្រោធោ វិយ បរិមណ្ឌលោ. យថា បញ្ញាសហត្ថតាយ វា សតហត្ថតាយ វា សមក្ខន្ធសាខោ និគ្រោធោ ទីឃតោបិ វិត្ថារតោបិ ឯកប្បមាណោវ ហោតិ, ឯវំ កាយតោបិ ព្យាមតោបិ ឯកប្បមាណោ. យថា អញ្ញេសំ កាយោ ទីឃោ វា ហោតិ ព្យាមោ វា, ន ឯវំ វិសមប្បមាណោតិ អត្ថោ. តេនេវ យាវតក្វស្ស កាយោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យាវតកោ អស្សាតិ យាវតក្វស្ស.