នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ទីឃនិកាយេ

បាថិកវគ្គដ្ឋកថា

១. បាថិកសុត្តវណ្ណនា

សុនក្ខត្តវត្ថុវណ្ណនា

១. ឯវំ មេ សុតំ…បេ… មល្លេសុ វិហរតីតិ បាថិកសុត្តំ. តត្រាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា. មល្លេសុ វិហរតីតិ មល្លា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីសទ្ទេន ‘‘មល្លា’’តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ មល្លេសុ ជនបទេ. ‘‘អនុបិយំ នាម មល្លានំ និគមោ’’តិ អនុបិយន្តិ ឯវំនាមកោ មល្លានំ ជនបទស្ស ឯកោ និគមោ, តំ គោចរគាមំ កត្វា ឯកស្មិំ ឆាយូទកសម្បន្នេ វនសណ្ឌេ វិហរតីតិ អត្ថោ. អនោបិយន្តិបិ បាឋោ. បាវិសីតិ បវិដ្ឋោ. ភគវា បន ន តាវ បវិដ្ឋោ, បវិសិស្សាមីតិ និក្ខន្តត្តា បន បាវិសីតិ វុត្តោ. យថា កិំ, យថា ‘‘គាមំ គមិស្សាមី’’តិ និក្ខន្តោ បុរិសោ តំ គាមំ អបត្តោបិ ‘‘កុហិំ ឥត្ថន្នាមោ’’តិ វុត្តេ ‘‘គាមំ គតោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ. ឯតទហោសីតិ គាមសមីបេ ឋត្វា សូរិយំ ឱលោកេន្តស្ស ឯតទហោសិ. អតិប្បគោ ខោតិ អតិវិយ បគោ ខោ, ន តាវ កុលេសុ យាគុភត្តំ និដ្ឋិតន្តិ. កិំ បន ភគវា កាលំ អជានិត្វា និក្ខន្តោតិ? ន អជានិត្វា. បច្ចូសកាលេយេវ ហិ ភគវា ញាណជាលំ បត្ថរិត្វា លោកំ វោលោកេន្តោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ ភគ្គវគោត្តំ ឆន្នបរិព្ពាជកំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជាហំ ឥមស្ស បរិព្ពាជកស្ស មយា បុព្ពេ កតការណំ សមាហរិត្វា ធម្មំ កថេស្សាមិ, សា ធម្មកថា អស្ស មយិ បសាទប្បដិលាភវសេន សផលា ភវិស្សតី’’តិ ញត្វាវ បរិព្ពាជការាមំ បវិសិតុកាមោ អតិប្បគោវ និក្ខមិ. តស្មា តត្ថ បវិសិតុកាមតាយ ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ.

២. ឯតទវោចាតិ ភគវន្តំ ទិស្វា មានថទ្ធតំ អកត្វា សត្ថារំ បច្ចុគ្គន្ត្វា ឯតំ ឯតុ ខោ, ភន្តេតិអាទិកំ វចនំ អវោច. ឥមំ បរិយាយន្តិ ឥមំ វារំ, អជ្ជ ឥមំ អាគមនវារន្តិ អត្ថោ. កិំ បន ភគវា បុព្ពេបិ តត្ថ គតបុព្ពោតិ? ន គតបុព្ពោ, លោកសមុទាចារវសេន បន ឯវមាហ. លោកិយា ហិ ចិរស្សំ អាគតម្បិ អនាគតបុព្ពម្បិ មនាបជាតិកំ អាគតំ ទិស្វា ‘‘កុតោ ភវំ អាគតោ, ចិរស្សំ ភវំ អាគតោ, កថំ តេ ឥធាគមនមគ្គោ ញាតោ, កិំ មគ្គមូឡ្ហោសី’’តិអាទីនិ វទន្តិ. តស្មា អយម្បិ លោកសមុទាចារវសេន ឯវមាហាតិ វេទិតព្ពោ. ឥទមាសនន្តិ អត្តនោ និសិន្នាសនំ បប្ផោដេត្វា សម្បាទេត្វា ទទមានោ ឯវមាហ. សុនក្ខត្តោ លិច្ឆវិបុត្តោតិ សុនក្ខត្តោ នាម លិច្ឆវិរាជបុត្តោ. សោ កិរ តស្ស គិហិសហាយោ ហោតិ, កាលេន កាលំ តស្ស សន្តិកំ គច្ឆតិ. បច្ចក្ខាតោតិ ‘‘បច្ចក្ខាមិ ទានាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ន ទានាហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស វិហរិស្សាមី’’តិ ឯវំ បដិអក្ខាតោ និស្សដ្ឋោ បរិច្ចត្តោ.

៣. ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្សាតិ ភគវា មេ សត្ថា ‘‘ភគវតោ អហំ ឱវាទំ បដិករោមី’’តិ ឯវំ អបទិសិត្វា. កោ សន្តោ កំ បច្ចាចិក្ខសីតិ យាចកោ វា យាចិតកំ បច្ចាចិក្ខេយ្យ, យាចិតកោ វា យាចកំ. ត្វំ បន នេវ យាចកោ ន យាចិតកោ, ឯវំ សន្តេ, មោឃបុរិស, កោ សន្តោ កោ សមានោ កំ បច្ចាចិក្ខសីតិ ទស្សេតិ. បស្ស មោឃបុរិសាតិ បស្ស តុច្ឆបុរិស. យាវញ្ច តេ ឥទំ អបរទ្ធន្តិ យត្តកំ ឥទំ តវ អបរទ្ធំ, យត្តកោ តេ អបរាធោ តត្តកោ ទោសោតិ ឯវាហំ ភគ្គវ តស្ស ទោសំ អារោបេសិន្តិ ទស្សេតិ.

៤. ឧត្តរិមនុស្សធម្មាតិ បញ្ចសីលទសសីលសង្ខាតា មនុស្សធម្មាឧត្តរិ. ឥទ្ធិបាដិហារិយន្តិ ឥទ្ធិភូតំ បាដិហារិយំ. កតេ វាតិ កតម្ហិ វា. យស្សត្ថាយាតិ យស្ស ទុក្ខក្ខយស្ស អត្ថាយ. សោ និយ្យាតិ តក្ករស្សាតិ សោ ធម្មោ តក្ករស្ស យថា មយា ធម្មោ ទេសិតោ, តថា ការកស្ស សម្មា បដិបន្នស្ស បុគ្គលស្ស សព្ពវដ្ដទុក្ខក្ខយាយ អមតនិព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ គច្ឆតិ, ន គច្ឆតិ, សំវត្តតិ, ន សំវត្តតីតិ បុច្ឆតិ. តត្រ សុនក្ខត្តាតិ តស្មិំ សុនក្ខត្ត មយា ទេសិតេ ធម្មេ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ សំវត្តមានេ កិំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា ឥទ្ធិបាដិហារិយំ កតំ ករិស្សតិ, កោ តេន កតេន អត្ថោ. តស្មិញ្ហិ កតេបិ អកតេបិ មម សាសនស្ស បរិហានិ នត្ថិ, ទេវមនុស្សានញ្ហិ អមតនិព្ពានសម្បាបនត្ថាយ អហំ បារមិយោ បូរេសិំ, ន បាដិហារិយករណត្ថាយាតិ បាដិហារិយស្ស និរត្ថកតំ ទស្សេត្វា ‘‘បស្ស, មោឃបុរិសា’’តិ ទុតិយំ ទោសំ អារោបេសិ.

៥. អគ្គញ្ញន្តិ លោកបញ្ញត្តិំ. ‘‘ឥទំ នាម លោកស្ស អគ្គ’’ន្តិ ឯវំ ជានិតព្ពម្បិ អគ្គំ មរិយាទំ ន តំ បញ្ញបេតីតិ វទតិ. សេសមេត្ថ អនន្តរវាទានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ.

៦. អនេកបរិយាយេន ខោតិ ឥទំ កស្មា អារទ្ធំ. សុនក្ខត្តោ កិរ ‘‘ភគវតោ គុណំ មក្ខេស្សាមិ, ‘‘ទោសំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ ឯត្តកំ វិប្បលបិត្វា ភគវតោ កថំ សុណន្តោ អប្បតិដ្ឋោ និរវោ អដ្ឋាសិ.

អថ ភគវា – ‘‘សុនក្ខត្ត, ឯវំ ត្វំ មក្ខិភាវេ ឋិតោ សយមេវ គរហំ បាបុណិស្សសី’’តិ មក្ខិភាវេ អាទីនវទស្សនត្ថំ អនេកបរិយាយេនាតិអាទិមាហ. តត្ថ អនេកបរិយាយេនាតិ អនេកការណេន. វជ្ជិគាមេតិ វជ្ជិរាជានំ គាមេ, វេសាលីនគរេ នោ វិសហីតិ នាសក្ខិ. សោ អវិសហន្តោតិ សោ សុនក្ខត្តោ យស្ស បុព្ពេ តិណ្ណំ រតនានំ វណ្ណំ កថេន្តស្ស មុខំ នប្បហោតិ, សោ ទានិ តេនេវ មុខេន អវណ្ណំ កថេតិ, អទ្ធា អវិសហន្តោ អសក្កោន្តោ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ អត្តនោ ពាលតាយ អវណ្ណំ កថេត្វា ហីនាយាវត្តោ. ពុទ្ធោ បន សុពុទ្ធោវ, ធម្មោ ស្វាក្ខាតោវ, សង្ឃោ សុប្បដិបន្នោវ. ឯវំ តីណិ រតនានិ ថោមេន្តា មនុស្សា តុយ្ហេវ ទោសំ ទស្សេស្សន្តីតិ. ឥតិ ខោ តេតិ ឯវំ ខោ តេ, សុនក្ខត្ត, វត្តារោ ភវិស្សន្តិ. តតោ ឯវំ ទោសេ ឧប្បន្នេ សត្ថា អតីតានាគតេ អប្បដិហតញាណោ, មយ្ហំ ឯវំ ទោសោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ ជានន្តោបិ បុរេតរំ ន កថេសីតិ វត្តុំ ន លច្ឆសីតិ ទស្សេតិ. អបក្កមេវាតិ អបក្កមិយេវ, អបក្កន្តោ វា ចុតោតិ អត្ថោ. យថា តំ អាបាយិកោតិ យថា អបាយេ និព្ពត្តនារហោ សត្តោ អបក្កមេយ្យ, ឯវមេវ អបក្កមីតិ អត្ថោ.

កោរក្ខត្តិយវត្ថុវណ្ណនា

៧. ឯកមិទាហន្តិ ឥមិនា កិំ ទស្សេតិ? ឥទំ សុត្តំ ទ្វីហិ បទេហិ អាពទ្ធំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ន ករោតីតិ ច អគ្គញ្ញំ ន បញ្ញបេតីតិ ច. តត្ថ ‘‘អគ្គញ្ញំ ន បញ្ញបេតី’’តិ ឥទំ បទំ សុត្តបរិយោសានេ ទស្សេស្សតិ. ‘‘បាដិហារិយំ ន ករោតី’’តិ ឥមស្ស បន បទស្ស អនុសន្ធិទស្សនវសេន អយំ ទេសនា អារទ្ធា.

តត្ថ ឯកមិទាហន្តិ ឯកស្មិំ អហំ. សមយន្តិ សមយេ, ឯកស្មិំ កាលេ អហន្តិ អត្ថោ. ថូលូសូតិ ថូលូ នាម ជនបទោ, តត្ថ វិហរាមិ. ឧត្តរកា នាមាតិ ឥត្ថិលិង្គវសេន ឧត្តរកាតិ ឯវំនាមកោ ថូលូនំ ជនបទស្ស និគមោ, តំ និគមំ គោចរគាមំ កត្វាតិ អត្ថោ. អចេលោតិ នគ្គោ. កោរក្ខត្តិយោតិ អន្តោវង្កបាទោ ខត្តិយោ. កុក្កុរវតិកោតិ សមាទិន្នកុក្កុរវតោ សុនខោ វិយ ឃាយិត្វា ខាទតិ, ឧទ្ធនន្តរេ និបជ្ជតិ, អញ្ញម្បិ សុនខកិរិយមេវ ករោតិ. ចតុក្កុណ្ឌិកោតិ ចតុសង្ឃដ្ដិតោ ទ្វេ ជាណូនិ ទ្វេ ច កប្បរេ ភូមិយំ ឋបេត្វា វិចរតិ. ឆមានិកិណ្ណន្តិ ភូមិយំ និកិណ្ណំ បក្ខិត្តំ ឋបិតំ. ភក្ខសន្តិ ភក្ខំ យំកិញ្ចិ ខាទនីយំ ភោជនីយំ. មុខេនេវាតិ ហត្ថេន អបរាមសិត្វា ខាទនីយំ មុខេនេវ ខាទតិ, ភោជនីយម្បិ មុខេនេវ ភុញ្ជតិ. សាធុរូបោតិ សុន្ទររូបោ. អយំ សមណោតិ អយំ អរហតំ សមណោ ឯកោតិ. តត្ថ វតាតិ បត្ថនត្ថេ និបាតោ. ឯវំ កិរស្ស បត្ថនា អហោសិ ‘‘ឥមិនា សមណេន សទិសោ អញ្ញោ សមណោ នាម នត្ថិ, អយញ្ហិ អប្បិច្ឆតាយ វត្ថំ ន និវាសេតិ, ‘ឯស បបញ្ចោ’តិ មញ្ញមានោ ភិក្ខាភាជនម្បិ ន បរិហរតិ, ឆមានិកិណ្ណមេវ ខាទតិ, អយំ សមណោ នាម. មយំ បន កិំ សមណា’’តិ? ឯវំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស បច្ឆតោ ចរន្តោវ ឥមំ បាបកំ វិតក្កំ វិតក្កេសិ.

ឯតទវោចាតិ ភគវា កិរ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ សុនក្ខត្តោ បាបជ្ឈាសយោ, កិំ នុ ឥមំ ទិស្វា ចិន្តេសី’’តិ? អថេវំ ចិន្តេន្តោ តស្ស អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ‘‘អយំ មោឃបុរិសោ មាទិសស្ស សព្ពញ្ញុនោ បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ អចេលំ អរហាតិ មញ្ញតិ, ឥធេវ ទានាយំ ពាលោ និគ្គហំ អរហតី’’តិ អនិវត្តិត្វាវ ឯតំ ត្វម្បិ នាមាតិអាទិវចនមវោច. តត្ថ ត្វម្បិ នាមាតិ គរហត្ថេ បិការោ. គរហន្តោ ហិ នំ ភគវា ‘‘ត្វម្បិ នាមា’’តិ អាហ. ‘‘ត្វម្បិ នាម ឯវំ ហីនជ្ឈាសយោ, អហំ សមណោ សក្យបុត្តិយោតិ ឯវំ បដិជានិស្សសី’’តិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. កិំ បន មំ, ភន្តេតិ មយ្ហំ, ភន្តេ, កិំ គារយ្ហំ ទិស្វា ភគវា ‘‘ឯវមាហា’’តិ បុច្ឆតិ. អថស្ស ភគវា អាចិក្ខន្តោ ‘‘ននុ តេ’’តិអាទិមាហ. មច្ឆរាយតីតិ ‘‘មា អញ្ញស្ស អរហត្តំ ហោតូ’’តិ កិំ ភគវា ឯវំ អរហត្តស្ស មច្ឆរាយតីតិ បុច្ឆតិ. ន ខោ អហន្តិ អហំ, មោឃបុរិស, សទេវកស្ស លោកស្ស អរហត្តប្បដិលាភមេវ បច្ចាសីសាមិ, ឯតទត្ថមេវ មេ ពហូនិ ទុក្ករានិ ករោន្តេន បារមិយោ បូរិតា, ន ខោ អហំ, មោឃបុរិស, អរហត្តស្ស មច្ឆរាយាមិ. បាបកំ ទិដ្ឋិគតន្តិ ន អរហន្តំ អរហាតិ, អរហន្តេ ច អនរហន្តោតិ ឯវំ តស្ស ទិដ្ឋិ ឧប្បន្នា. តំ សន្ធាយ ‘‘បាបកំ ទិដ្ឋិគត’’ន្តិ អាហ. យំ ខោ បនាតិ យំ ឯតំ អចេលំ ឯវំ មញ្ញសិ. សត្តមំ ទិវសន្តិ សត្តមេ ទិវសេ. អលសកេនាតិ អលសកព្យាធិនា. កាលង្ករិស្សតីតិ ឧទ្ធុមាតឧទរោ មរិស្សតិ.

កាលកញ្ចិកាតិ តេសំ អសុរានំ នាមំ. តេសំ កិរ តិគាវុតោ អត្តភាវោ អប្បមំសលោហិតោ បុរាណបណ្ណសទិសោ កក្កដកានំ វិយ អក្ខីនិ និក្ខមិត្វា មត្ថកេ តិដ្ឋន្តិ, មុខំ សូចិបាសកសទិសំ មត្ថកស្មិំយេវ ហោតិ, តេន ឱណមិត្វា គោចរំ គណ្ហន្តិ. ពីរណត្ថម្ពកេតិ ពីរណតិណត្ថម្ពោ តស្មិំ សុសានេ អត្ថិ, តស្មា តំ ពីរណត្ថម្ពកន្តិ វុច្ចតិ.

តេនុបសង្កមីតិ ភគវតិ ឯត្តកំ វត្វា តស្មិំ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា វិហារំ គតេ វិហារា និក្ខមិត្វា ឧបសង្កមិ. យេន ត្វន្តិ យេន ការណេន ត្វំ. យស្មាបិ ភគវតា ព្យាកតោ, តស្មាតិ អត្ថោ. មត្តំ មត្តន្តិ បមាណយុត្តំ បមាណយុត្តំ. ‘‘មន្តា មន្តា’’តិបិ បាឋោ, បញ្ញាយ ឧបបរិក្ខិត្វា ឧបបរិក្ខិត្វាតិ អត្ថោ. យថា សមណស្ស គោតមស្សាតិ យថា សមណស្ស គោតមស្ស មិច្ឆា វចនំ អស្ស, តថា ករេយ្យាសីតិ អាហ. ឯវំ វុត្តេ អចេលោ សុនខោ វិយ ឧទ្ធនដ្ឋានេ និបន្នោ សីសំ ឧក្ខិបិត្វា អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា ឱលោកេន្តោ កិំ កថេសិ ‘‘សមណោ នាម គោតមោ អម្ហាកំ វេរី វិសភាគោ, សមណស្ស គោតមស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ មយំ សូរិយេ ឧគ្គតេ ខជ្ជោបនកា វិយ ជាតា. សមណោ គោតមោ អម្ហេ, ឯវំ វាចំ វទេយ្យ អញ្ញថា វា. វេរិនោ បន កថា នាម តច្ឆា ន ហោតិ, គច្ឆ ត្វំ អហមេត្ថ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ វត្វា បុនទេវ និបជ្ជិ.

៨. ឯកទ្វីហិកាយាតិ ឯកំ ទ្វេតិ វត្វា គណេសិ. យថា តន្តិ យថា អសទ្ទហមានោ កោចិ គណេយ្យ, ឯវំ គណេសិ. ឯកទិវសញ្ច តិក្ខត្តុំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកោ ទិវសោ អតីតោ, ទ្វេ ទិវសា អតីតាតិ អារោចេសិ. សត្តមំ ទិវសន្តិ សោ កិរ សុនក្ខត្តស្ស វចនំ សុត្វា សត្តាហំ និរាហារោវ អហោសិ. អថស្ស សត្តមេ ទិវសេ ឯកោ ឧបដ្ឋាកោ ‘‘អម្ហាកំ កុលូបកសមណស្ស អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ គេហំ អនាគច្ឆន្តស្ស អផាសុ នុ ខោ ជាត’’ន្តិ សូករមំសំ បចាបេត្វា ភត្តមាទាយ គន្ត្វា បុរតោ ភូមិយំ និក្ខិបិ. អចេលោ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស កថា តច្ឆា វា អតច្ឆា វា ហោតុ, អាហារំ បន ខាទិត្វា សុហិតស្ស មេ មរណម្បិ សុមរណ’’ន្តិ ទ្វេ ហត្ថេ ជណ្ណុកានិ ច ភូមិយំ ឋបេត្វា កុច្ឆិបូរំ ភុញ្ជិ. សោ រត្តិភាគេ ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ អលសកេន កាលមកាសិ. សចេបិ ហិ សោ ‘‘ន ភុញ្ជេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេយ្យ, តថាបិ តំ ទិវសំ ភុញ្ជិត្វា អលសកេន កាលំ ករេយ្យ. អទ្វេជ្ឈវចនា ហិ តថាគតាតិ.

ពីរណត្ថម្ពកេតិ តិត្ថិយា កិរ ‘‘កាលង្កតោ កោរក្ខត្តិយោ’’តិ សុត្វា ទិវសានិ គណេត្វា ឥទំ តាវ សច្ចំ ជាតំ, ឥទានិ នំ អញ្ញត្ថ ឆឌ្ឌេត្វា ‘‘មុសាវាទេន សមណំ គោតមំ និគ្គណ្ហិស្សាមា’’តិ គន្ត្វា តស្ស សរីរំ វល្លិយា ពន្ធិត្វា អាកឌ្ឍន្តា ‘‘ឯត្ថ ឆឌ្ឌេស្សាម, ឯត្ថ ឆឌ្ឌេស្សាមា’’តិ គច្ឆន្តិ. គតគតដ្ឋានំ អង្គណមេវ ហោតិ. តេ កឌ្ឍមានា ពីរណត្ថម្ពកសុសានំយេវ គន្ត្វា សុសានភាវំ ញត្វា ‘‘អញ្ញត្ថ ឆឌ្ឌេស្សាមា’’តិ អាកឌ្ឍិំសុ. អថ នេសំ វល្លិ ឆិជ្ជិត្ថ, បច្ឆា ចាលេតុំ នាសក្ខិំសុ. តេ តតោវ បក្កន្តា. តេន វុត្តំ – ‘‘ពីរណត្ថម្ពកេ សុសានេ ឆឌ្ឌេសុ’’ន្តិ.

៩. តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមិ? សោ កិរ ចិន្តេសិ ‘‘អវសេសំ តាវ សមណស្ស គោតមស្ស វចនំ សមេតិ, មតស្ស បន ឧដ្ឋាយ អញ្ញេន សទ្ធិំ កថនំ នាម នត្ថិ, ហន្ទាហំ គន្ត្វា បុច្ឆាមិ. សចេ កថេតិ, សុន្ទរំ. នោ ចេ កថេតិ, សមណំ គោតមំ មុសាវាទេន និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឥមិនា ការណេន ឧបសង្កមិ. អាកោដេសីតិ បហរិ. ជានាមិ អាវុសោតិ មតសរីរំ ឧដ្ឋហិត្វា កថេតុំ សមត្ថំ នាម នត្ថិ, ឥទំ កថំ កថេសីតិ? ពុទ្ធានុភាវេន. ភគវា កិរ កោរក្ខត្តិយំ អសុរយោនិតោ អានេត្វា សរីរេ អធិមោចេត្វា កថាបេសិ. តមេវ វា សរីរំ កថាបេសិ, អចិន្តេយ្យោ ហិ ពុទ្ធវិសយោ.

១០. តថេវ តំ វិបាកន្តិ តស្ស វចនស្ស វិបាកំ តថេវ, ឧទាហុ នោតិ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ, តថេវ សោ វិបាកោតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘វិបក្ក’’ន្តិបិ បឋន្តិ, និព្ពត្តន្តិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ឋត្វា បាដិហារិយានិ សមានេតព្ពានិ. សព្ពានេវ ហេតានិ បញ្ច បាដិហារិយានិ ហោន្តិ. ‘‘សត្តមេ ទិវសេ មរិស្សតី’’តិ វុត្តំ, សោ តថេវ មតោ, ឥទំ បឋមំ បាដិហារិយំ. ‘‘អលសកេនា’’តិ វុត្តំ, អលសកេនេវ មតោ, ឥទំ ទុតិយំ. ‘‘កាលកញ្ចិកេសុ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ វុត្តំ, តត្ថេវ និព្ពត្តោ, ឥទំ តតិយំ. ‘‘ពីរណត្ថម្ពកេ សុសានេ ឆឌ្ឌេស្សន្តី’’តិ វុត្តំ, តត្ថេវ ឆឌ្ឌិតោ, ឥទំ ចតុត្ថំ. ‘‘និព្ពត្តដ្ឋានតោ អាគន្ត្វា សុនក្ខត្តេន សទ្ធិំ កថេស្សតី’’តិ វុត្តោ, សោ កថេសិយេវ, ឥទំ បញ្ចមំ បាដិហារិយំ.

អចេលកឡារមដ្ដកវត្ថុវណ្ណនា

១១. កឡារមដ្ដកោតិ និក្ខន្តទន្តមត្តកោ. នាមមេវ វា តស្សេតំ. លាភគ្គប្បត្តោតិ លាភគ្គំ បត្តោ, អគ្គលាភំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. យសគ្គប្បត្តោតិ យសគ្គំ អគ្គបរិវារំ បត្តោ. វតបទានីតិ វតានិយេវ, វតកោដ្ឋាសា វា. សមត្តានីតិ គហិតានិ. សមាទិន្នានីតិ តស្សេវ វេវចនំ. បុរត្ថិមេន វេសាលិន្តិ វេសាលិតោ អវិទូរេ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ. ចេតិយន្តិ យក្ខចេតិយដ្ឋានំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

១២. យេន អចេលកោតិ ភគវតោ វត្តំ កត្វា យេន អចេលោ កឡារមដ្ដកោ តេនុបសង្កមិ. បញ្ហំ អបុច្ឆីតិ គម្ភីរំ តិលក្ខណាហតំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. ន សម្បាយាសីតិ ន សម្មា ញាណគតិយា បាយាសិ, អន្ធោ វិយ វិសមដ្ឋានេ តត្ថ តត្ថេវ បក្ខលិ. នេវ អាទិំ, ន បរិយោសានមទ្ទស. អថ វា ‘‘ន សម្បាយាសី’’តិ ន សម្បាទេសិ, សម្បាទេត្វា កថេតុំ នាសក្ខិ. អសម្បាយន្តោតិ កពរក្ខីនិ បរិវត្តេត្វា ឱលោកេន្តោ ‘‘អសិក្ខិតកស្ស សន្តិកេ វុដ្ឋោសិ, អនោកាសេបិ បព្ពជិតោ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ វិចរសិ, អបេហិ មា ឯតស្មិំ ឋានេ អដ្ឋាសី’’តិ វទន្តោ. កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាត្វាកាសីតិ កុប្បនាការំ កោបំ, ទុស្សនាការំ ទោសំ, អតុដ្ឋាការភូតំ ទោមនស្សសង្ខាតំ អប្បច្ចយញ្ច បាកដមកាសិ. អាសាទិម្ហសេតិ អាសាទិយិម្ហ ឃដ្ដយិម្ហ. មា វត នោ អហោសីតិ អហោ វត មេ ន ភវេយ្យ. មំ វត នោ អហោសីតិបិ បាឋោ. តត្ថ មន្តិ សាមិវចនត្ថេ ឧបយោគវចនំ, អហោសិ វត នុ មមាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ច បន ចិន្តេត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា ‘‘ខមថ មេ, ភន្តេ’’តិ តំ ខមាបេសិ. សោបិ ឥតោ បដ្ឋាយ អញ្ញំ កិញ្ចិ បញ្ហំ នាម ន បុច្ឆិស្សសីតិ. អាម ន បុច្ឆិស្សាមីតិ. យទិ ឯវំ គច្ឆ, ខមាមិ តេតិ តំ ឧយ្យោជេសិ.

១៤. បរិហិតោតិ បរិទហិតោ និវត្ថវត្ថោ. សានុចារិកោតិ អនុចារិកា វុច្ចតិ ភរិយា, សហ អនុចារិកាយ សានុចារិកោ, តំ តំ ព្រហ្មចរិយំ បហាយ សភរិយោតិ អត្ថោ. ឱទនកុម្មាសន្តិ សុរាមំសតោ អតិរេកំ ឱទនម្បិ កុម្មាសម្បិ ភុញ្ជមានោ. យសា និហីនោតិ យំ លាភគ្គយសគ្គំ បត្តោ, តតោ បរិហីនោ ហុត្វា. ‘‘កតំ ហោតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា ឥទ្ធិបាដិហារិយ’’ន្តិ ឥធ សត្តវតបទាតិក្កមវសេន សត្ត បាដិហារិយានិ វេទិតព្ពានិ.

អចេលបាថិកបុត្តវត្ថុវណ្ណនា

១៥. បាថិកបុត្តោតិ បាថិកស្ស បុត្តោ. ញាណវាទេនាតិ ញាណវាទេន សទ្ធិំ. ឧបឌ្ឍបថន្តិ យោជនំ ចេ, នោ អន្តរេ ភវេយ្យ, គោតមោ អឌ្ឍយោជនំ, អហំ អឌ្ឍយោជនំ. ឯស នយោ អឌ្ឍយោជនាទីសុ. ឯកបទវារម្បិ អតិក្កម្ម គច្ឆតោ ជយោ ភវិស្សតិ, អនាគច្ឆតោ បរាជយោតិ. តេ តត្ថាតិ តេ មយំ តត្ថ សមាគតដ្ឋានេ. តទ្ទិគុណំ តទ្ទិគុណាហន្តិ តតោ តតោ ទិគុណំ ទិគុណំ អហំ ករិស្សាមិ, ភគវតា សទ្ធិំ បាដិហារិយំ កាតុំ អសមត្ថភាវំ ជានន្តោបិ ‘‘ឧត្តមបុរិសេន សទ្ធិំ បដ្ឋបេត្វា អសក្កុណន្តស្សាបិ បាសំសោ ហោតី’’តិ ញត្វា ឯវមាហ. នគរវាសិនោបិ តំ សុត្វា ‘‘អសមត្ថោ នាម ឯវំ ន គជ្ជតិ, អទ្ធា អយម្បិ អរហា ភវិស្សតី’’តិ តស្ស មហន្តំ សក្ការមកំសុ.

១៦. យេនាហំ តេនុបសង្កមីតិ ‘‘សុនក្ខត្តោ កិរ បាថិកបុត្តោ ឯវំ វទតី’’តិ អស្សោសិ. អថស្ស ហីនជ្ឈាសយត្តា ហីនទស្សនាយ ចិត្តំ ឧទបាទិ.

សោ ភគវតោ វត្តំ កត្វា ភគវតិ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ បាថិកបុត្តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆិ ‘‘តុម្ហេ កិរ ឯវរូបិំ កថំ កថេថា’’តិ? ‘‘អាម, កថេមា’’តិ. យទិ ឯវំ ‘‘មា ភាយិត្ថ វិស្សត្ថា បុនប្បុនំ ឯវំ វទថ, អហំ សមណស្ស គោតមស្ស ឧបដ្ឋាកោ, តស្ស វិសយំ វិជានាមិ, តុម្ហេហិ សទ្ធិំ បាដិហារិយំ កាតុំ ន សក្ខិស្សតិ, អហំ សមណស្ស គោតមស្ស កថេត្វា ភយំ ឧប្បាទេត្វា តំ អញ្ញតោ គហេត្វា គមិស្សាមិ, តុម្ហេ មា ភាយិត្ថា’’តិ តំ អស្សាសេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ គតោ. តេន វុត្តំ ‘‘យេនាហំ តេនុបសង្កមី’’តិ. តំ វាចន្តិអាទីសុ ‘‘អហំ អពុទ្ធោវ សមានោ ពុទ្ធោម្ហីតិ វិចរិំ, អភូតំ មេ កថិតំ នាហំ ពុទ្ធោ’’តិ វទន្តោ តំ វាចំ បជហតិ នាម. រហោ និសីទិត្វា ចិន្តយមានោ ‘‘អហំ ‘ឯត្តកំ កាលំ អពុទ្ធោវ សមានោ ពុទ្ធោម្ហី’តិ វិចរិំ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ នាហំ ពុទ្ធោ’’តិ ចិន្តយន្តោ តំ ចិត្តំ បជហតិ នាម. ‘‘អហំ ‘ឯត្តកំ កាលំ អពុទ្ធោវ សមានោ ពុទ្ធោម្ហី’តិ បាបកំ ទិដ្ឋិំ គហេត្វា វិចរិំ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ ឥមំ ទិដ្ឋិំ បជហាមី’’តិ បជហន្តោ តំ ទិដ្ឋិំ បដិនិស្សជ្ជតិ នាម. ឯវំ អករោន្តោ បន តំ វាចំ អប្បហាយ តំ ចិត្តំ អប្បហាយ តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សជ្ជិត្វាតិ វុច្ចតិ. វិបតេយ្យាតិ ពន្ធនា មុត្តតាលបក្កំ វិយ គីវតោ បតេយ្យ, សត្តធា វា បន ផលេយ្យ.

១៧. រក្ខតេតន្តិ រក្ខតុ ឯតំ. ឯកំសេនាតិ និប្បរិយាយេន. ឱធារិតាតិ ភាសិតា. អចេលោ ច, ភន្តេ, បាថិកបុត្តោតិ ឯវំ ឯកំសេន ភគវតោ វាចាយ ឱធារិតាយ សចេ អចេលោ បាថិកបុត្តោ. វិរូបរូបេនាតិ វិគតរូបេន វិគច្ឆិតសភាវេន រូបេន អត្តនោ រូបំ បហាយ អទិស្សមានេន កាយេន. សីហព្យគ្ឃាទិវសេន វា វិវិធរូបេន សម្មុខីភាវំ អាគច្ឆេយ្យ. តទស្ស ភគវតោ មុសាតិ ឯវំ សន្តេ ភគវតោ តំ វចនំ មុសា ភវេយ្យាតិ មុសាវាទេន និគ្គណ្ហាតិ. ឋបេត្វា កិរ ឯតំ ន អញ្ញេន ភគវា មុសាវាទេន និគ្គហិតបុព្ពោតិ.

១៨. ទ្វយគាមិនីតិ សរូបេន អត្ថិភាវំ, អត្ថេន នត្ថិភាវន្តិ ឯវំ ទ្វយគាមិនី. អលិកតុច្ឆនិប្ផលវាចាយ ឯតំ អធិវចនំ.

១៩. អជិតោបិ នាម លិច្ឆវីនំ សេនាបតីតិ សោ កិរ ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ, សោ កាលមកាសិ. អថស្ស សរីរកិច្ចំ កត្វា មនុស្សា បាថិកបុត្តំ បុច្ឆិំសុ ‘‘កុហិំ និព្ពត្តោ សេនាបតី’’តិ? សោ អាហ – ‘‘មហានិរយេ និព្ពត្តោ’’តិ. ឥទញ្ច បន វត្វា បុន អាហ ‘‘តុម្ហាកំ សេនាបតិ មម សន្តិកំ អាគម្ម អហំ តុម្ហាកំ វចនមកត្វា សមណស្ស គោតមស្ស វាទំ បតិដ្ឋបេត្វា និរយេ និព្ពត្តោម្ហី’’តិ បរោទិត្ថាតិ. តេនុបសង្កមិ ទិវាវិហារាយាតិ ឯត្ថ ‘‘បាដិហារិយករណត្ថាយា’’តិ កស្មា ន វទតិ? អភាវា. សម្មុខីភាវោបិ ហិស្ស តេន សទ្ធិំ នត្ថិ, កុតោ បាដិហារិយករណំ, តស្មា តថា អវត្វា ‘‘ទិវាវិហារាយា’’តិ អាហ.

ឥទ្ធិបាដិហារិយកថាវណ្ណនា

២០. គហបតិនេចយិកាតិ គហបតិ មហាសាលា. តេសញ្ហិ មហាធនធញ្ញនិចយោ, តស្មា ‘‘នេចយិកា’’តិ វុច្ចន្តិ. អនេកសហស្សាតិ សហស្សេហិបិ អបរិមាណគណនា. ឯវំ មហតិំ កិរ បរិសំ ឋបេត្វា សុនក្ខត្តំ អញ្ញោ សន្និបាតេតុំ សមត្ថោ នត្ថិ. តេនេវ ភគវា ឯត្តកំ កាលំ សុនក្ខត្តំ គហេត្វា វិចរិ.

២១. ភយន្តិ ចិត្តុត្រាសភយំ. ឆម្ភិតត្តន្តិ សកលសរីរចលនំ. លោមហំសោតិ លោមានំ ឧទ្ធគ្គភាវោ. សោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ អតិមហន្តំ កថំ កថេត្វា សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលេន សទ្ធិំ បដិវិរុទ្ធោ, មយ្ហំ ខោ បនព្ភន្តរេ អរហត្តំ វា បាដិហារិយករណហេតុ វា នត្ថិ, សមណោ បន គោតមោ បាដិហារិយំ ករិស្សតិ, អថស្ស បាដិហារិយំ ទិស្វា មហាជនោ ‘ត្វំ ទានិ បាដិហារិយំ កាតុំ អសក្កោន្តោ កស្មា អត្តនោ បមាណមជានិត្វា លោកេ អគ្គបុគ្គលេន សទ្ធិំ បដិមល្លោ ហុត្វា គជ្ជសី’តិ កដ្ឋលេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ វិហេឋេស្សតី’’តិ. តេនស្ស មហាជនសន្និបាតញ្ចេវ តេន ភគវតោ ច អាគមនំ សុត្វា ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា លោមហំសោ វា ឧទបាទិ. សោ តតោ ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមោ តិន្ទុកខាណុកបរិព្ពាជការាមំ អគមាសិ. តមត្ថំ ទស្សេតុំ អថ ខោ ភគវាតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧបសង្កមីតិ ន កេវលំ ឧបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បន ទូរំ អឌ្ឍយោជនន្តរំ បរិព្ពាជការាមំ បវិដ្ឋោ. តត្ថបិ ចិត្តស្សាទំ អលភមានោ អន្តន្តេន អាវិជ្ឈិត្វា អារាមបច្ចន្តេ ឯកំ គហនដ្ឋានំ ឧបធារេត្វា បាសាណផលកេ និសីទិ. អថ ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អយំ ពាលោ កស្សចិទេវ កថំ គហេត្វា ឥធាគច្ឆេយ្យ, មា នស្សតុ ពាលោ’’តិ ‘‘និសិន្នបាសាណផលកំ តស្ស សរីរេ អល្លីនំ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. សហ អធិដ្ឋានចិត្តេន តំ តស្ស សរីរេ អល្លីយិ. សោ មហាអទ្ទុពន្ធនពទ្ធោ វិយ ឆិន្នបាទោ វិយ ច អហោសិ.

អស្សោសីតិ ឥតោ ចិតោ ច បាថិកបុត្តំ បរិយេសមានា បរិសា តស្ស អនុបទំ គន្ត្វា និសិន្នដ្ឋានំ ញត្វា អាគតេន អញ្ញតរេន បុរិសេន ‘‘តុម្ហេ កំ បរិយេសថា’’តិ វុត្តេ បាថិកបុត្តន្តិ. សោ ‘‘តិន្ទុកខាណុកបរិព្ពាជការាមេ និសិន្នោ’’តិ វុត្តវចនេន អស្សោសិ.

២២. សំសប្បតីតិ ឱសីទតិ. តត្ថេវ សញ្ចរតិ. បាវឡា វុច្ចតិ អានិសទដ្ឋិកា.

២៣. បរាភូតរូបោតិ បរាជិតរូបោ, វិនដ្ឋរូបោ វា.

២៥. គោយុគេហីតិ គោយុត្តេហិ សតមត្តេហិ វា សហស្សមត្តេហិ វា យុគេហិ. អាវិញ្ឆេយ្យាមាតិ អាកឌ្ឍេយ្យាម. ឆិជ្ជេយ្យុន្តិ ឆិន្ទេយ្យុំ. បាថិកបុត្តោ វា ពន្ធដ្ឋានេ ឆិជ្ជេយ្យ.

២៦. ទារុបត្តិកន្តេវាសីតិ ទារុបត្តិកស្ស អន្តេវាសី. តស្ស កិរ ឯតទហោសិ ‘‘តិដ្ឋតុ តាវ បាដិហារិយំ, សមណោ គោតមោ ‘អចេលោ បាថិកបុត្តោ អាសនាបិ ន វុដ្ឋហិស្សតី’តិ អាហ. ហន្ទាហំ គន្ត្វា យេន កេនចិ ឧបាយេន តំ អាសនា វុដ្ឋាបេមិ. ឯត្តាវតា ច សមណស្ស គោតមស្ស បរាជយោ ភវិស្សតី’’តិ. តស្មា ឯវមាហ.

២៧. សីហស្សាតិ ចត្តារោ សីហា តិណសីហោ ច កាឡសីហោ ច បណ្ឌុសីហោ ច កេសរសីហោ ច. តេសំ ចតុន្នំ សីហានំ កេសរសីហោ អគ្គតំ គតោ, សោ ឥធាធិប្បេតោ. មិគរញ្ញោតិ សព្ពចតុប្បទានំ រញ្ញោ. អាសយន្តិ និវាសំ. សីហនាទន្តិ អភីតនាទំ. គោចរាយ បក្កមេយ្យន្តិ អាហារត្ថាយ បក្កមេយ្យំ. វរំ វរន្តិ ឧត្តមុត្តមំ, ថូលំ ថូលន្តិ អត្ថោ. មុទុមំសានីតិ មុទូនិ មំសានិ. ‘‘មធុមំសានី’’តិបិ បាឋោ, មធុរមំសានីតិ អត្ថោ. អជ្ឈុបេយ្យន្តិ ឧបគច្ឆេយ្យំ. សីហនាទំ នទិត្វាតិ យេ ទុព្ពលា បាណា, តេ បលាយន្តូតិ អត្តនោ សូរភាវសន្និស្សិតេន ការុញ្ញេន នទិត្វា.

២៨. វិឃាសសំវឌ្ឍោតិ វិឃាសេន សំវឌ្ឍោ, វិឃាសំ ភក្ខិតា តិរិត្តមំសំ ខាទិត្វា វឌ្ឍិតោ. ទិត្តោតិ ទប្បិតោ ថូលសរីរោ. ពលវាតិ ពលសម្បន្នោ. ឯតទហោសីតិ កស្មា អហោសិ? អស្មិមានទោសេន.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – ឯកទិវសំ កិរ សោ សីហោ គោចរតោ និវត្តមានោ តំ សិង្គាលំ ភយេន បលាយមានំ ទិស្វា ការុញ្ញជាតោ ហុត្វា ‘‘វយស, មា ភាយិ, តិដ្ឋ កោ នាម ត្វ’’ន្តិ អាហ. ជម្ពុកោ នាមាហំ សាមីតិ. វយស, ជម្ពុក, ឥតោ បដ្ឋាយ មំ ឧបដ្ឋាតុំ សក្ខិស្សសីតិ. ឧបដ្ឋហិស្សាមីតិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ឧបដ្ឋាតិ. សីហោ គោចរតោ អាគច្ឆន្តោ មហន្តំ មហន្តំ មំសខណ្ឌំ អាហរតិ. សោ តំ ខាទិត្វា អវិទូរេ បាសាណបិដ្ឋេ វសតិ. សោ កតិបាហច្ចយេនេវ ថូលសរីរោ មហាខន្ធោ ជាតោ. អថ នំ សីហោ អវោច – ‘‘វយស, ជម្ពុក, មម វិជម្ភនកាលេ អវិទូរេ ឋត្វា ‘វិរោច សាមី’តិ វត្តុំ សក្ខិស្សសី’’តិ. សក្កោមិ សាមីតិ. សោ តស្ស វិជម្ភនកាលេ តថា ករោតិ. តេន សីហស្ស អតិរេកោ អស្មិមានោ ហោតិ.

អថេកទិវសំ ជរសិង្គាលោ ឧទកសោណ្ឌិយំ បានីយំ បិវន្តោ អត្តនោ ឆាយំ ឱលោកេន្តោ អទ្ទស អត្តនោ ថូលសរីរតញ្ចេវ មហាខន្ធតញ្ច. ទិស្វា ‘ជរសិង្គាលោស្មី’តិ មនំ អកត្វា ‘‘អហម្បិ សីហោ ជាតោ’’តិ មញ្ញិ. តតោ អត្តនាវ អត្តានំ ឯតទវោច – ‘‘វយស, ជម្ពុក, យុត្តំ នាម តវ ឥមិនា អត្តភាវេន បរស្ស ឧច្ឆិដ្ឋមំសំ ខាទិតុំ, កិំ ត្វំ បុរិសោ ន ហោសិ, សីហស្សាបិ ចត្តារោ បាទា ទ្វេ ទាឋា ទ្វេ កណ្ណា ឯកំ នង្គុដ្ឋំ, តវបិ សព្ពំ តថេវ, កេវលំ តវ កេសរភារមត្តមេវ នត្ថី’’តិ. តស្សេវំ ចិន្តយតោ អស្មិមានោ វឌ្ឍិ. អថស្ស តេន អស្មិមានទោសេន ឯតំ ‘‘កោ ចាហ’’ន្តិអាទិ មញ្ញិតមហោសិ. តត្ថ កោ ចាហន្តិ អហំ កោ, សីហោ មិគរាជា កោ, ន មេ ញាតិ, ន សាមិកោ, កិមហំ តស្ស និបច្ចការំ ករោមីតិ អធិប្បាយោ. សិង្គាលកំយេវាតិ សិង្គាលរវមេវ. ភេរណ្ឌកំយេវាតិ អប្បិយអមនាបសទ្ទមេវ. កេ ច ឆវេ សិង្គាលេតិ កោ ច លាមកោ សិង្គាលោ. កេ បន សីហនាទេតិ កោ បន សីហនាទោ សិង្គាលស្ស ច សីហនាទស្ស ច កោ សម្ពន្ធោតិ អធិប្បាយោ. សុគតាបទានេសូតិ សុគតលក្ខណេសុ. សុគតស្ស សាសនសម្ភូតាសុ តីសុ សិក្ខាសុ. កថំ បនេស តត្ថ ជីវតិ? ឯតស្ស ហិ ចត្តារោ បច្ចយេ ទទមានា សីលាទិគុណសម្បន្នានំ សម្ពុទ្ធានំ ទេមាតិ ទេន្តិ, តេន ឯស អពុទ្ធោ សមានោ ពុទ្ធានំ និយាមិតបច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តោ សុគតាបទានេសុ ជីវតិ នាម. សុគតាតិរិត្តានីតិ តេសំ កិរ ភោជនានិ ទទមានា ពុទ្ធានញ្ច ពុទ្ធសាវកានញ្ច ទត្វា បច្ឆា អវសេសំ សាយន្ហសមយេ ទេន្តិ. ឯវមេស សុគតាតិរិត្តានិ ភុញ្ជតិ នាម. តថាគតេតិ តថាគតំ អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អាសាទេតព្ពំ ឃដ្ដយិតព្ពំ. អថ វា ‘‘តថាគតេ’’តិអាទីនិ ឧបយោគពហុវចនានេវ. អាសាទេតព្ពន្តិ ឥទម្បិ ពហុវចនមេវ ឯកវចនំ វិយ វុត្តំ. អាសាទនាតិ អហំ ពុទ្ធេន សទ្ធិំ បាដិហារិយំ ករិស្សាមីតិ ឃដ្ដនា.

២៩. សមេក្ខិយានាតិ សមេក្ខិត្វា, មញ្ញិត្វាតិ អត្ថោ. អមញ្ញីតិ បុន អមញ្ញិត្ថ កោត្ថូតិ សិង្គាលោ.

៣០. អត្តានំ វិឃាសេ សមេក្ខិយាតិ សោណ្ឌិយំ ឧច្ឆិដ្ឋោទកេ ថូលំ អត្តភាវំ ទិស្វា. យាវ អត្តានំ ន បស្សតីតិ យាវ អហំ សីហវិឃាសសំវឌ្ឍិតកោ ជរសិង្គាលោតិ ឯវំ យថាភូតំ អត្តានំ ន បស្សតិ. ព្យគ្ឃោតិ មញ្ញតីតិ សីហោហមស្មីតិ មញ្ញតិ, សីហេន វា សមានពលោ ព្យគ្ឃោយេវ អហន្តិ មញ្ញតិ.

៣១. ភុត្វាន ភេកេតិ អាវាដមណ្ឌូកេ ខាទិត្វា. ខលមូសិកាយោតិ ខលេសុ មូសិកាយោ ច ខាទិត្វា. កដសីសុ ខិត្តានិ ច កោណបានីតិ សុសានេសុ ឆឌ្ឌិតកុណបានិ ច ខាទិត្វា. មហាវនេតិ មហន្តេ វនស្មិំ. សុញ្ញវនេតិ តុច្ឆវនេ. វិវឌ្ឍោតិ វឌ្ឍិតោ. តថេវ សោ សិង្គាលកំ អនទីតិ ឯវំ សំវឌ្ឍោបិ មិគរាជាហមស្មីតិ មញ្ញិត្វាបិ យថា បុព្ពេ ទុព្ពលសិង្គាលកាលេ, តថេវ សោ សិង្គាលរវំយេវ អរវីតិ. ឥមាយបិ គាថាយ ភេកាទីនិ ភុត្វា វឌ្ឍិតសិង្គាលោ វិយ លាភសក្ការគិទ្ធោ ត្វន្តិ បាថិកបុត្តមេវ ឃដ្ដេសិ.

នាគេហីតិ ហត្ថីហិ. មហាពន្ធនាតិ មហតា កិលេសពន្ធនា មោចេត្វា. មហាវិទុគ្គាតិ មហាវិទុគ្គំ នាម ចត្តារោ ឱឃា. តតោ ឧទ្ធរិត្វា និព្ពានថលេ បតិដ្ឋបេត្វា.

អគ្គញ្ញបញ្ញត្តិកថាវណ្ណនា

៣៦. ឥតិ ‘‘ភគវា ឯត្តកេន កថាមគ្គេន បាដិហារិយំ ន ករោតី’’តិ បទស្ស អនុសន្ធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘ន អគ្គញ្ញំ បញ្ញាបេតី’’តិ ឥមស្ស អនុសន្ធិំ ទស្សេន្តោ អគ្គញ្ញញ្ចាហន្តិ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ អគ្គញ្ញញ្ចាហន្តិ អហំ, ភគ្គវ, អគ្គញ្ញញ្ច បជានាមិ លោកុប្បត្តិចរិយវំសញ្ច. តញ្ច បជានាមីតិ ន កេវលំ អគ្គញ្ញមេវ, តញ្ច អគ្គញ្ញំ បជានាមិ. តតោ ច ឧត្តរិតរំ សីលសមាធិតោ បដ្ឋាយ យាវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណា បជានាមិ. តញ្ច បជានំ ន បរាមសាមីតិ តញ្ច បជានន្តោបិ អហំ ឥទំ នាម បជានាមីតិ តណ្ហាទិដ្ឋិមានវសេន ន បរាមសាមិ. នត្ថិ តថាគតស្ស បរាមាសោតិ ទីបេតិ. បច្ចត្តញ្ញេវ និព្ពុតិ វិទិតាតិ អត្តនាយេវ អត្តនិ កិលេសនិព្ពានំ វិទិតំ. យទភិជានំ តថាគតោតិ យំ កិលេសនិព្ពានំ ជានន្តោ តថាគតោ. នោ អនយំ អាបជ្ជតីតិ អវិទិតនិព្ពានា តិត្ថិយា វិយ អនយំ ទុក្ខំ ព្យសនំ នាបជ្ជតិ.

៣៧. ឥទានិ យំ តំ តិត្ថិយា អគ្គញ្ញំ បញ្ញបេន្តិ, តំ ទស្សេន្តោ សន្តិ ភគ្គវាតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥស្សរកុត្តំ ព្រហ្មកុត្តន្តិ ឥស្សរកតំ ព្រហ្មកតំ, ឥស្សរនិម្មិតំ ព្រហ្មនិម្មិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មា ឯវ ហិ ឯត្ថ អាធិបច្ចភាវេន ឥស្សរោតិ វេទិតព្ពោ. អាចរិយកន្តិ អាចរិយភាវំ អាចរិយវាទំ. តត្ថ អាចរិយវាទោ អគ្គញ្ញំ. អគ្គញ្ញំ បន ឯត្ថ ទេសិតន្តិ កត្វា សោ អគ្គញ្ញំ ត្វេវ វុត្តោ. កថំ វិហិតកន្តិ កេន វិហិតំ កិន្តិ វិហិតំ. សេសំ ព្រហ្មជាលេ វិត្ថារិតនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤១. ខិឌ្ឌាបទោសិកន្តិ ខិឌ្ឌាបទោសិកមូលំ.

៤៧. អសតាតិ អវិជ្ជមានេន, អសំវិជ្ជមានដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. តុច្ឆាតិ តុច្ឆេន អន្តោសារវិរហិតេន. មុសាតិ មុសាវាទេន. អភូតេនាតិ ភូតត្ថវិរហិតេន. អព្ភាចិក្ខន្តីតិ អភិអាចិក្ខន្តិ. វិបរីតោតិ វិបរីតសញ្ញោ វិបរីតចិត្តោ. ភិក្ខវោ ចាតិ ន កេវលំ សមណោ គោតមោយេវ, យេ ច អស្ស អនុសិដ្ឋិំ ករោន្តិ, តេ ភិក្ខូ ច វិបរីតា. អថ យំ សន្ធាយ វិបរីតោតិ វទន្តិ, តំ ទស្សេតុំ សមណោ គោតមោតិអាទិ វុត្តំ. សុភំ វិមោក្ខន្តិ វណ្ណកសិណំ. អសុភន្ត្វេវាតិ សុភញ្ច អសុភញ្ច សព្ពំ អសុភន្តិ ឯវំ បជានាតិ. សុភន្ត្វេវ តស្មិំ សមយេតិ សុភន្តិ ឯវ ច តស្មិំ សមយេ បជានាតិ, ន អសុភំ. ភិក្ខវោ ចាតិ យេ តេ ឯវំ វទន្តិ, តេសំ ភិក្ខវោ ច អន្តេវាសិកសមណា វិបរីតា. បហោតីតិ សមត្ថោ បដិពលោ.

៤៨. ទុក្ករំ ខោតិ អយំ បរិព្ពាជកោ យទិទំ ‘‘ឯវំបសន្នោ អហំ, ភន្តេ’’តិអាទិមាហ, តំ សាឋេយ្យេន កោហញ្ញេន អាហ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘សមណោ គោតមោ មយ្ហំ ឯត្តកំ ធម្មកថំ កថេសិ, តមហំ សុត្វាបិ បព្ពជិតុំ ន សក្កោមិ, មយា ឯតស្ស សាសនំ បដិបន្នសទិសេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ. តតោ សោ សាឋេយ្យេន កោហញ្ញេន ឯវមាហ. តេនស្ស ភគវា មម្មំ ឃដ្ដេន្តោ វិយ ‘‘ទុក្ករំ ខោ ឯតំ, ភគ្គវ តយា អញ្ញទិដ្ឋិកេនា’’តិអាទិមាហ. តំ បោដ្ឋបាទសុត្តេ វុត្តត្ថមេវ. សាធុកមនុរក្ខាតិ សុដ្ឋុ អនុរក្ខ.

ឥតិ ភគវា បសាទមត្តានុរក្ខណេ បរិព្ពាជកំ និយោជេសិ. សោបិ ឯវំ មហន្តំ សុត្តន្តំ សុត្វាបិ នាសក្ខិ កិលេសក្ខយំ កាតុំ. ទេសនា បនស្ស អាយតិំ វាសនាយ បច្ចយោ អហោសិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ

បាថិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទុម្ពរិកសុត្តវណ្ណនា

និគ្រោធបរិព្ពាជកវត្ថុវណ្ណនា

៤៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ ឧទុម្ពរិកសុត្តំ. តត្រាយមបុព្ពបទវណ្ណនា – បរិព្ពាជកោតិ ឆន្នបរិព្ពាជកោ. ឧទុម្ពរិកាយ បរិព្ពាជការាមេតិ ឧទុម្ពរិកាយ ទេវិយា សន្តកេ បរិព្ពាជការាមេ. សន្ធានោតិ តស្ស នាមំ. អយំ បន មហានុភាវោ បរិវារេត្វា វិចរន្តានំ បញ្ចន្នំ ឧបាសកសតានំ អគ្គបុរិសោ អនាគាមី ភគវតា មហាបរិសមជ្ឈេ ឯវំ សំវណ្ណិតោ –

‘‘ឆហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ សន្ធានោ គហបតិ តថាគតេ និដ្ឋង្គតោ សទ្ធម្មេ ឥរិយតិ. កតមេហិ ឆហិ? ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន អរិយេន សីលេន អរិយេន ញាណេន អរិយាយ វិមុត្តិយា. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ សន្ធានោ គហបតិ តថាគតេ និដ្ឋង្គតោ សទ្ធម្មេ ឥរិយតី’’តិ (អ. និ. ៦.១២០-១៣៩).

សោ បាតោយេវ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ បុព្ពណ្ហសមយេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទានំ ទត្វា ភិក្ខូសុ វិហារំ គតេសុ ឃរេ ខុទ្ទកមហល្លកានំ ទារកានំ សទ្ទេន ឧព្ពាឡ្ហោ សត្ថុ សន្តិកេ ‘‘ធម្មំ សោស្សាមី’’តិ និក្ខន្តោ. តេន វុត្តំ ទិវា ទិវស្ស រាជគហា និក្ខមីតិ. តត្ថ ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្ស ទិវា នាម មជ្ឈន្ហាតិក្កមោ, តស្មិំ ទិវសស្សាបិ ទិវាភូតេ អតិក្កន្តមត្តេ មជ្ឈន្ហិកេ និក្ខមីតិ អត្ថោ. បដិសល្លីនោតិ តតោ តតោ រូបាទិគោចរតោ ចិត្តំ បដិសំហរិត្វា និលីនោ ឈានរតិសេវនាវសេន ឯកីភាវំ គតោ. មនោភាវនីយានន្តិ មនវឌ្ឍកានំ. យេ ច អាវជ្ជតោ មនសិករោតោ ចិត្តំ វិនីវរណំ ហោតិ ឧន្នមតិ វឌ្ឍតិ.

៥០. ឧន្នាទិនិយាតិអាទីនិ បោដ្ឋបាទសុត្តេ វិត្ថារិតនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

៥១. យាវតាតិ យត្តកា. អយំ តេសំ អញ្ញតរោតិ អយំ តេសំ អព្ភន្តរោ ឯកោ សាវកោ, ភគវតោ កិរ សាវកា គិហិអនាគាមិនោយេវ បញ្ចសតា រាជគហេ បដិវសន្តិ. យេសំ ឯកេកស្ស បញ្ច បញ្ច ឧបាសកសតានិ បរិវារា, តេ សន្ធាយ ‘‘អយំ តេសំ អញ្ញតរោ’’តិ អាហ. អប្បេវ នាមាតិ តស្ស ឧបសង្កមនំ បត្ថយមានោ អាហ. បត្ថនាការណំ បន បោដ្ឋបាទសុត្តេ វុត្តមេវ.

៥២. ឯតទវោចាតិ អាគច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេយេវ តេសំ កថាយ សុតត្តា ឯតំ អញ្ញថា ខោ ឥមេតិអាទិវចនំ អវោច. តត្ថ អញ្ញតិត្ថិយាតិ ទស្សនេនបិ អាកប្បេនបិ កុត្តេនបិ អាចារេនបិ វិហារេនបិ ឥរិយាបថេនបិ អញ្ញេ តិត្ថិយាតិ អញ្ញតិត្ថិយា. សង្គម្ម សមាគម្មាតិ សង្គន្ត្វា សមាគន្ត្វា រាសិ ហុត្វា និសិន្នដ្ឋានេ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញវនបត្ថានិ គាមូបចារតោ មុត្តានិ ទូរសេនាសនានិ. បន្តានីតិ ទូរតរានិ មនុស្សូបចារវិរហិតានិ. អប្បសទ្ទានីតិ វិហារូបចារេន គច្ឆតោ អទ្ធិកជនស្សបិ សទ្ទេន មន្ទសទ្ទានិ. អប្បនិគ្ឃោសានីតិ អវិភាវិតត្ថេន និគ្ឃោសេន មន្ទនិគ្ឃោសានិ. វិជនវាតានីតិ អន្តោសញ្ចារិនោ ជនស្ស វាតេន វិគតវាតានិ. មនុស្សរាហស្សេយ្យកានីតិ មនុស្សានំ រហស្សករណស្ស យុត្តានិ អនុច្ឆវិកានិ. បដិសល្លានសារុប្បានីតិ ឯកីភាវស្ស អនុរូបានិ. ឥតិ សន្ធានោ គហបតិ ‘‘អហោ មម សត្ថា យោ ឯវរូបានិ សេនាសនានិ បដិសេវតី’’តិ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ឧត្តមង្គេ សិរស្មិំ បតិដ្ឋបេត្វា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេន្តោ និសីទិ.

៥៣. ឯវំ វុត្តេតិ ឯវំ សន្ធានេន គហបតិនា ឧទានំ ឧទានេន្តេន វុត្តេ. និគ្រោធោ បរិព្ពាជកោ អយំ គហបតិ មម សន្តិកេ និសិន្នោបិ អត្តនោ សត្ថារំយេវ ថោមេតិ ឧក្កំសតិ, អម្ហេ បន អត្ថីតិបិ ន មញ្ញតិ, ឯតស្មិំ ឧប្បន្នកោបំ សមណស្ស គោតមស្ស ឧបរិ បាតេស្សាមីតិ សន្ធានំ គហបតិំ ឯតទវោច.

យគ្ឃេតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. ជានេយ្យាសីតិ ពុជ្ឈេយ្យាសិ បស្សេយ្យាសិ. កេន សមណោ គោតមោ សទ្ធិំ សល្លបតីតិ កេន ការណេន កេន បុគ្គលេន សទ្ធិំ សមណោ គោតមោ សល្លបតិ វទតិ ភាសតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យទិ កិញ្ចិ សល្លាបការណំ ភវេយ្យ, យទិ វា កោចិ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ សល្លាបត្ថិកោ គច្ឆេយ្យ, សល្លបេយ្យ, ន បន ការណំ អត្ថិ, ន តស្ស សន្តិកំ កោចិ គច្ឆតិ, ស្វាយំ កេន សមណោ គោតមោ សទ្ធិំ សល្លបតិ, អសល្លបន្តោ កថំ ឧន្នាទី ភវិស្សតី’’តិ.

សាកច្ឆន្តិ សំសន្ទនំ. បញ្ញាវេយ្យត្តិយន្តិ ឧត្តរបច្ចុត្តរនយេន ញាណព្យត្តភាវំ. សុញ្ញាគារហតាតិ សុញ្ញាគារេសុ នដ្ឋា, សមណេន ហិ គោតមេន ពោធិមូលេ អប្បមត្តិកា បញ្ញា អធិគតា, សាបិស្ស សុញ្ញាគារេសុ ឯកកស្ស និសីទតោ នដ្ឋា. យទិ បន មយំ វិយ គណសង្គណិកំ កត្វា និសីទេយ្យ, នាស្ស បញ្ញា នស្សេយ្យាតិ ទស្សេតិ. អបរិសាវចរោតិ អវិសារទត្តា បរិសំ ឱតរិតុំ ន សក្កោតិ. នាលំ សល្លាបាយាតិ ន សមត្ថោ សល្លាបំ កាតុំ. អន្តមន្តានេវាតិ កោចិ មំ បញ្ហំ បុច្ឆេយ្យាតិ បញ្ហាភីតោ អន្តមន្តានេវ បន្តសេនាសនានិ សេវតិ. គោកាណាតិ ឯកក្ខិហតា កាណគាវី. សា កិរ បរិយន្តចារិនី ហោតិ, អន្តមន្តានេវ សេវតិ. សា កិរ កាណក្ខិភាវេន វនន្តាភិមុខីបិ ន សក្កោតិ ភវិតុំ. កស្មា? យស្មា បត្តេន វា សាខាយ វា កណ្ដកេន វា បហារស្ស ភាយតិ. គុន្នំ អភិមុខីបិ ន សក្កោតិ ភវិតុំ. កស្មា? យស្មា សិង្គេន វា កណ្ណេន វា វាលេន វា បហារស្ស ភាយតិ. ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. សំសាទេយ្យាមាតិ ឯកបញ្ហបុច្ឆនេនេវ សំសាទនំ វិសាទមាបន្នំ ករេយ្យាម. តុច្ឆកុម្ភីវ នន្តិ រិត្តឃដំ វិយ នំ. ឱរោធេយ្យាមាតិ វិនន្ធេយ្យាម. បូរិតឃដោ ហិ ឥតោ ចិតោ ច បរិវត្តេត្វា ន សុវិនន្ធនីយោ ហោតិ. រិត្តកោ យថារុចិ បរិវត្តេត្វា សក្កា ហោតិ វិនន្ធិតុំ, ឯវមេវ ហតបញ្ញតាយ រិត្តកុម្ភិសទិសំ សមណំ គោតមំ វាទវិនន្ធនេន សមន្តា វិនន្ធិស្សាមាតិ វទតិ.

ឥតិ បរិព្ពាជកោ សត្ថុ សុវណ្ណវណ្ណំ នលាដមណ្ឌលំ អបស្សន្តោ ទសពលស្ស បរម្មុខា អត្តនោ ពលំ ទីបេន្តោ អសម្ភិន្នំ ខត្តិយកុមារំ ជាតិយា ឃដ្ដយន្តោ ចណ្ឌាលបុត្តោ វិយ អសម្ភិន្នកេសរសីហំ មិគរាជានំ ថាមេន ឃដ្ដេន្តោ ជរសិង្គាលោ វិយ ច នានប្បការំ តុច្ឆគជ្ជិតំ គជ្ជិ. ឧបាសកោបិ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ បរិព្ពាជកោ អតិ វិយ គជ្ជតិ, អវីចិផុសនត្ថាយ បាទំ, ភវគ្គគ្គហណត្ថាយ ហត្ថំ បសារយន្តោ វិយ និរត្ថកំ វាយមតិ. សចេ មេ សត្ថា ឥមំ ឋានមាគច្ឆេយ្យ, ឥមស្ស បរិព្ពាជកស្ស យាវ ភវគ្គា ឧស្សិតំ មានទ្ធជំ ឋានសោវ ឱបាតេយ្យា’’តិ.

៥៤. ភគវាបិ តេសំ តំ កថាសល្លាបំ អស្សោសិយេវ. តេន វុត្តំ ‘‘អស្សោសិ ខោ ឥមំ កថាសល្លាប’’ន្តិ.

សុមាគធាយាតិ សុមាគធា នាម បោក្ខរណី, យស្សា តីរេ និសិន្នោ អញ្ញតរោ បុរិសោ បទុមនាឡន្តរេហិ អសុរភវនំ បវិសន្តំ អសុរសេនំ អទ្ទស. មោរនិវាបោតិ និវាបោ វុច្ចតិ ភត្តំ, យត្ថ មោរានំ អភយេន សទ្ធិំ និវាបោ ទិន្នោ, តំ ឋានន្តិ អត្ថោ. អព្ភោកាសេតិ អង្គណដ្ឋានេ. អស្សាសបត្តាតិ តុដ្ឋិបត្តា សោមនស្សបត្តា. អជ្ឈាសយន្តិ ឧត្តមនិស្សយភូតំ. អាទិព្រហ្មចរិយន្តិ បុរាណព្រហ្មចរិយសង្ខាតំ អរិយមគ្គំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘កោ នាម សោ, ភន្តេ, ធម្មោ យេន ភគវតា សាវកា វិនីតា អជ្ឈាសយាទិព្រហ្មចរិយភូតំ អរិយមគ្គំ បូរេត្វា អរហត្តាធិគមវសេន អស្សាសបត្តា បដិជានន្តី’’តិ.

តបោជិគុច្ឆាវាទវណ្ណនា

៥៥. វិប្បកតាតិ មមាគមនបច្ចយា អនិដ្ឋិតា, វ ហុត្វា ឋិតា, កថេហិ, អហមេតំ និដ្ឋបេត្វា មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេមីតិ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ.

៥៦. ទុជ្ជានំ ខោតិ ភគវា បរិព្ពាជកស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘អយំ បរិព្ពាជកោ មយា សាវកានំ ទេសេតព្ពំ ធម្មំ តេហិ បូរេតព្ពំ បដិបត្តិំ បុច្ឆតិ, សចស្សាហំ អាទិតោវ តំ កថេស្សាមិ, កថិតម្បិ នំ ន ជានិស្សតិ, អយំ បន វីរិយេន បាបជិគុច្ឆនវាទោ, ហន្ទាហំ ឯតស្សេវ វិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆាបេត្វា បុថុសមណព្រាហ្មណានំ លទ្ធិយា និរត្ថកភាវំ ទស្សេមិ. អថ បច្ឆា ឥមំ បញ្ហំ ព្យាករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ទុជ្ជានំ ខោ ឯតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សកេ អាចរិយកេតិ អត្តនោ អាចរិយវាទេ. អធិជេគុច្ឆេតិ វីរិយេន បាបជិគុច្ឆនភាវេ. កថំ សន្តាតិ កថំ ភូតា. តបោជិគុច្ឆាតិ វីរិយេន បាបជិគុច្ឆា បាបវិវជ្ជនា. បរិបុណ្ណាតិ បរិសុទ្ធា. កថំ អបរិបុណ្ណាតិ កថំ អបរិសុទ្ធា ហោតីតិ ឯវំ បុច្ឆាតិ. យត្រ ហិ នាមាតិ យោ នាម.

៥៧. អប្បសទ្ទេ កត្វាតិ និរវេ អប្បសទ្ទេ កត្វា. សោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ គោតមោ ឯកំ បញ្ហម្បិ ន កថេតិ, សល្លាបកថាបិស្ស អតិពហុកា នត្ថិ, ឥមេ បន អាទិតោ បដ្ឋាយ សមណំ គោតមំ អនុវត្តន្តិ ចេវ បសំសន្តិ ច, ហន្ទាហំ ឥមេ និស្សទ្ទេ កត្វា សយំ កថេមី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អប្បសទ្ទេ កត្វា’’តិ. ‘‘តបោជិគុច្ឆវាទា’’តិអាទីសុ តបោជិគុច្ឆំ វទាម, មនសាបិ តមេវ សារតោ គហេត្វា វិចរាម, កាយេនបិម្ហា តមេវ អល្លីនា, នានប្បការកំ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា វិហរាមាតិ អត្ថោ.

ឧបក្កិលេសវណ្ណនា

៥៨. តបស្សីតិ តបនិស្សិតកោ. ‘‘អចេលកោ’’តិអាទីនិ សីហនាទេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៩៣) វិត្ថារិតនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. តបំ សមាទិយតីតិ អចេលកភាវាទិកំ តបំ សម្មា អាទិយតិ, ទឡ្ហំ គណ្ហាតិ. អត្តមនោ ហោតីតិ កោ អញ្ញោ មយា សទិសោ ឥមស្មិំ តបេ អត្ថីតិ តុដ្ឋមនោ ហោតិ. បរិបុណ្ណសង្កប្បោតិ អលមេត្តាវតាតិ ឯវំ បរិយោសិតសង្កប្បោ, ឥទញ្ច តិត្ថិយានំ វសេន អាគតំ. សាសនាវចរេនាបិ បន ទីបេតព្ពំ. ឯកច្ចោ ហិ ធុតង្គំ សមាទិយតិ, សោ តេនេវ ធុតង្គេន កោ អញ្ញោ មយា សទិសោ ធុតង្គធរោតិ អត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ. តបស្សិនោ ឧបក្កិលេសោ ហោតីតិ ទុវិធស្សាបេតស្ស តបស្សិនោ អយំ ឧបក្កិលេសោ ហោតិ. ឯត្តាវតាយំ តបោ ឧបក្កិលេសោ ហោតីតិ វទាមិ.

អត្តានុក្កំសេតីតិ ‘‘កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ អត្តានំ ឧក្កំសតិ ឧក្ខិបតិ. បរំ វម្ភេតីតិ ‘‘អយំ ន មាទិសោ’’តិ បរំ សំហារេតិ អវក្ខិបតិ.

មជ្ជតីតិ មានមទករណេន មជ្ជតិ. មុច្ឆតីតិ មុច្ឆិតោ ហោតិ គធិតោ អជ្ឈាបន្នោ. បមាទមាបជ្ជតីតិ ឯតទេវ សារន្តិ បមាទមាបជ្ជតិ. សាសនេ បព្ពជិតោបិ ធុតង្គសុទ្ធិកោ ហោតិ, ន កម្មដ្ឋានសុទ្ធិកោ. ធុតង្គមេវ អរហត្តំ វិយ សារតោ បច្ចេតិ.

៥៩. លាភសក្ការសិលោកន្តិ ឯត្ថ ចត្តារោ បច្ចយា លព្ភន្តីតិ លាភា, តេយេវ សុដ្ឋុ កត្វា បដិសង្ខរិត្វា លទ្ធា សក្ការោ, វណ្ណភណនំ សិលោកោ. អភិនិព្ពត្តេតីតិ អចេលកាទិភាវំ តេរសធុតង្គសមាទានំ វា និស្សាយ មហាលាភោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ‘‘អភិនិព្ពត្តេតី’’តិ វុត្តោ. សេសមេត្ថ បុរិមវារនយេនេវ ទុវិធស្សាបិ តបស្សិនោ វសេន វេទិតព្ពំ.

៦០. វោទាសំ អាបជ្ជតីតិ ទ្វេភាគំ អាបជ្ជតិ, ទ្វេ ភាគេ ករោតិ. ខមតីតិ រុច្ចតិ. នក្ខមតីតិ ន រុច្ចតិ. សាបេក្ខោ បជហតីតិ សតណ្ហោ បជហតិ. កថំ? បាតោវ ខីរភត្តំ ភុត្តោ ហោតិ. អថស្ស មំសភោជនំ ឧបនេតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘ឥទានិ ឯវរូបំ កទា លភិស្សាម, សចេ ជានេយ្យាម, បាតោវ ខីរភត្តំ ន ភុញ្ជេយ្យាម, កិំ មយា សក្កា កាតុំ, គច្ឆ ភោ, ត្វមេវ ភុញ្ជា’’តិ ជីវិតំ បរិច្ចជន្តោ វិយ សាបេក្ខោ បជហតិ. គធិតោតិ គេធជាតោ. មុច្ឆិតោតិ ពលវតណ្ហាយ មុច្ឆិតោ សំមុដ្ឋស្សតី ហុត្វា. អជ្ឈាបន្នោតិ អាមិសេ អតិលគ្គោ, ‘‘ភុញ្ជិស្សថ, អាវុសោ’’តិ ធម្មនិមន្តនមត្តម្បិ អកត្វា មហន្តេ មហន្តេ កពឡេ ករោតិ. អនាទីនវទស្សាវីតិអាទីនវមត្តម្បិ ន បស្សតិ. អនិស្សរណបញ្ញោតិ ឥធ មត្តញ្ញុតានិស្សរណបច្ចវេក្ខណបរិភោគមត្តម្បិ ន ករោតិ. លាភសក្ការសិលោកនិកន្តិហេតូតិ លាភាទីសុ តណ្ហាហេតុ.

៦១. សំភក្ខេតីតិ សំខាទតិ. អសនិវិចក្កន្តិ វិចក្កសណ្ឋានា អសនិយេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អសនិវិចក្កំ ឥមស្ស ទន្តកូដំ មូលពីជាទីសុ ន កិញ្ចិ ន សំភុញ្ជតិ. អថ ច បន នំ សមណប្បវាទេន សមណោតិ សញ្ជានន្តី’’តិ. ឯវំ អបសាទេតិ អវក្ខិបតិ. ឥទំ តិត្ថិយវសេន អាគតំ. ភិក្ខុវសេន បនេត្ថ អយំ យោជនា, អត្តនា ធុតង្គធរោ ហោតិ, សោ អញ្ញំ ឯវំ អបសាទេតិ ‘‘កិំ សមណា នាម ឥមេ សមណម្ហាតិ វទន្តិ, ធុតង្គមត្តម្បិ នត្ថិ, ឧទ្ទេសភត្តាទីនិ បរិយេសន្តា បច្ចយពាហុល្លិកា វិចរន្តី’’តិ. លូខាជីវិន្តិ អចេលកាទិវសេន វា ធុតង្គវសេន វា លូខាជីវិំ. ឥស្សាមច្ឆរិយន្តិ បរស្ស សក្ការាទិសម្បត្តិខីយនលក្ខណំ ឥស្សំ, សក្ការាទិករណអក្ខមនលក្ខណំ មច្ឆរិយញ្ច.

៦២. អាបាថកនិសាទី ហោតីតិ មនុស្សានំ អាបាថេ ទស្សនដ្ឋានេ និសីទតិ. យត្ថ តេ បស្សន្តិ, តត្ថ ឋិតោ វគ្គុលិវតំ ចរតិ, បញ្ចាតបំ តប្បតិ, ឯកបាទេន តិដ្ឋតិ, សូរិយំ នមស្សតិ. សាសនេ បព្ពជិតោបិ សមាទិន្នធុតង្គោ សព្ពរត្តិំ សយិត្វា មនុស្សានំ ចក្ខុបថេ តបំ ករោតិ, មហាសាយន្ហេយេវ ចីវរកុដិំ ករោតិ, សូរិយេ ឧគ្គតេ បដិសំហរតិ, មនុស្សានំ អាគតភាវំ ញត្វា ឃណ្ឌិំ បហរិត្វា ចីវរំ មត្ថកេ ឋបេត្វា ចង្កមំ ឱតរតិ, សម្មុញ្ជនិំ គហេត្វា វិហារង្គណំ សម្មជ្ជតិ.

អត្តានន្តិ អត្តនោ គុណំ អទស្សយមានោតិ ឯត្ថ អ-ការោ និបាតមត្តំ, ទស្សយមានោតិ អត្ថោ. ឥទម្បិ មេ តបស្មិន្តិ ឥទម្បិ កម្មំ មមេវ តបស្មិំ, បច្ចត្តេ វា ភុម្មំ, ឥទម្បិ មម តបោតិ អត្ថោ. សោ ហិ អសុកស្មិំ ឋានេ អចេលកោ អត្ថិ មុត្តាចារោតិអាទីនិ សុត្វា អម្ហាកំ ឯស តបោ, អម្ហាកំ សោ អន្តេវាសិកោតិអាទីនិ ភណតិ. អសុកស្មិំ វា បន ឋានេ បំសុកូលិកោ ភិក្ខុ អត្ថីតិអាទីនិ សុត្វា អម្ហាកំ ឯស តបោ, អម្ហាកំ សោ អន្តេវាសិកោតិអាទីនិ ភណតិ.

កិញ្ចិទេវាតិ កិញ្ចិ វជ្ជំ ទិដ្ឋិគតំ វា. បដិច្ឆន្នំ សេវតីតិ យថា អញ្ញេ ន ជានន្តិ, ឯវំ សេវតិ. អក្ខមមានំ អាហ ខមតីតិ អរុច្ចមានំយេវ រុច្ចតិ មេតិ វទតិ. អត្តនា កតំ អតិមហន្តម្បិ វជ្ជំ អប្បមត្តកំ កត្វា បញ្ញបេតិ, បរេន កតំ ទុក្កដមត្តំ វីតិក្កមម្បិ បារាជិកសទិសំ កត្វា ទស្សេតិ. អនុញ្ញេយ្យន្តិ អនុជានិតព្ពំ អនុមោទិតព្ពំ.

៦៣. កោធនោ ហោតិ ឧបនាហីតិ កុជ្ឈនលក្ខណេន កោធេន, វេរអប្បដិនិស្សគ្គលក្ខណេន ឧបនាហេន ច សមន្នាគតោ. មក្ខី ហោតិ បឡាសីតិ បរគុណមក្ខនលក្ខណេន មក្ខេន, យុគគ្គាហលក្ខណេន បឡាសេន ច សមន្នាគតោ.

ឥស្សុកី ហោតិ មច្ឆរីតិ បរសក្ការាទីសុ ឧសូយនលក្ខណាយ ឥស្សាយ, អាវាសកុលលាភវណ្ណធម្មេសុ មច្ឆរាយនលក្ខណេន បញ្ចវិធមច្ឆេរេន ច សមន្នាគតោ ហោតិ. សឋោ ហោតិ មាយាវីតិ កេរាដិកលក្ខណេន សាឋេយ្យេន, កតប្បដិច្ឆាទនលក្ខណាយ មាយាយ ច សមន្នាគតោ ហោតិ. ថទ្ធោ ហោតិ អតិមានីតិ និស្សិនេហនិក្ករុណថទ្ធលក្ខណេន ថម្ភេន, អតិក្កមិត្វា មញ្ញនលក្ខណេន អតិមានេន ច សមន្នាគតោ ហោតិ. បាបិច្ឆោ ហោតីតិ អសន្តសម្ភាវនបត្ថនលក្ខណាយ បាបិច្ឆតាយ សមន្នាគតោ ហោតិ. បាបិកានន្តិ តាសំយេវ លាមកានំ ឥច្ឆានំ វសំ គតោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកោតិ នត្ថិ ទិន្នន្តិអាទិនយប្បវត្តាយ អយាថាវទិដ្ឋិយា ឧបេតោ. អន្តគ្គាហិកាយាតិ សាយេវ ទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទន្តស្ស គហិតត្តា ‘‘អន្តគ្គាហិកា’’តិ វុច្ចតិ, តាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. សន្ទិដ្ឋិបរាមាសីតិអាទីសុ សយំ ទិដ្ឋិ សន្ទិដ្ឋិ, សន្ទិដ្ឋិមេវ បរាមសតិ គហេត្វា វទតីតិ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី. អាធានំ វុច្ចតិ ទឡ្ហំ សុដ្ឋុ ឋបិតំ, តថា កត្វា គណ្ហាតីតិ អាធានគ្គាហី. អរិដ្ឋោ វិយ ន សក្កា ហោតិ បដិនិស្សជ្ជាបេតុន្តិ ទុប្បដិនិស្សគ្គី. យទិមេតិ យទិ ឥមេ.

បរិសុទ្ធបបដិកប្បត្តកថាវណ្ណនា

៦៤. ឥធ, និគ្រោធ, តបស្សីតិ ឯវំ ភគវា អញ្ញតិត្ថិយេហិ គហិតលទ្ធិំ តេសំ រក្ខិតំ តបំ សព្ពមេវ សំកិលិដ្ឋន្តិ ឧបក្កិលេសបាឡិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរិសុទ្ធបាឡិទស្សនត្ថំ ទេសនមារភន្តោ ឥធ, និគ្រោធាតិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ន អត្តមនោ’’តិអាទីនិ វុត្តវិបក្ខវសេនេវ វេទិតព្ពានិ. សព្ពវារេសុ ច លូខតបស្សិនោ ចេវ ធុតង្គធរស្ស ច វសេន យោជនា វេទិតព្ពា. ឯវំ សោ តស្មិំ ឋានេ បរិសុទ្ធោ ហោតីតិ ឯវំ សោ តេន ន អត្តមនតា ន បរិបុណ្ណសង្កប្បភាវសង្ខាតេន ការណេន បរិសុទ្ធោ និរុបក្កិលេសោ ហោតិ, ឧត្តរិ វាយមមានោ កម្មដ្ឋានសុទ្ធិកោ ហុត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៦៩. អទ្ធា ខោ, ភន្តេតិ ភន្តេ ឯវំ សន្តេ ឯកំសេនេវ វីរិយេន បាបជិគុច្ឆនវាទោ បរិសុទ្ធោ ហោតីតិ អនុជានាតិ. ឥតោ បរញ្ច អគ្គភាវំ វា សារភាវំ វា អជានន្តោ អគ្គប្បត្តា សារប្បត្តា ចាតិ អាហ. អថស្ស ភគវា សារប្បត្តភាវំ បដិសេធេន្តោ ន ខោ និគ្រោធាតិអាទិមាហ. បបដិកប្បត្តា ហោតីតិ សារវតោ រុក្ខស្ស សារំ ផេគ្គុំ តចញ្ច អតិក្កម្ម ពហិបបដិកសទិសា ហោតីតិ ទស្សេតិ.

បរិសុទ្ធតចប្បត្តាទិកថាវណ្ណនា

៧០. អគ្គំ បាបេតូតិ ទេសនាវសេន អគ្គំ បាបេត្វា ទេសេតុ, សារំ បាបេត្វា ទេសេតូតិ ទសពលំ យាចតិ. ចាតុយាមសំវរសំវុតោតិ ចតុព្ពិធេន សំវរេន បិហិតោ. ន បាណំ អតិបាតេតីតិ បាណំ ន ហនតិ. ន ភាវិតមាសីសតីតិ ភាវិតំ នាម តេសំ សញ្ញាយ បញ្ច កាមគុណា, តេ ន អាសីសតិ ន សេវតីតិ អត្ថោ.

អទុំ ចស្ស ហោតីតិ ឯតញ្ចស្ស ឥទានិ វុច្ចមានំ ‘‘សោ អភិហរតី’’តិអាទិលក្ខណំ. តបស្សិតាយាតិ តបស្សិភាវេន ហោតិ. តត្ថ សោ អភិហរតីតិ សោ តំ សីលំ អភិហរតិ, ឧបរូបរិ វឌ្ឍេតិ. សីលំ មេ បរិបុណ្ណំ, តបោ អារទ្ធោ, អលមេត្តាវតាតិ ន វីរិយំ វិស្សជ្ជេតិ. នោ ហីនាយាវត្តតីតិ ហីនាយ គិហិភាវត្ថាយ ន អាវត្តតិ. សីលតោ ឧត្តរិ វិសេសាធិគមត្ថាយ វីរិយំ ករោតិយេវ, ឯវំ ករោន្តោ សោ វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ. ‘‘អរញ្ញ’’ន្តិអាទីនិ សាមញ្ញផលេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៦) វិត្ថារិតានេវ. ‘‘មេត្តាសហគតេនា’’តិអាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វណ្ណិតានិ. តចប្បត្តាតិ បបដិកតោ អព្ភន្តរំ តចំ បត្តា. ផេគ្គុប្បត្តាតិ តចតោ អព្ភន្តរំ ផេគ្គុំ បត្តា, ផេគ្គុសទិសា ហោតីតិ អត្ថោ.

៧៤. ‘‘ឯត្តាវតា, ខោ និគ្រោធ, តបោជិគុច្ឆា អគ្គប្បត្តា ច ហោតិ សារប្បត្តា ចា’’តិ ឥទំ ភគវា តិត្ថិយានំ វសេនាហ. តិត្ថិយានញ្ហិ លាភសក្ការោ រុក្ខស្ស សាខាបលាសសទិសោ. បញ្ចសីលមត្តកំ បបដិកសទិសំ. អដ្ឋសមាបត្តិមត្តំ តចសទិសំ. បុព្ពេនិវាសញាណាវសានា អភិញ្ញា ផេគ្គុសទិសា. ទិព្ពចក្ខុំ បនេតេ អរហត្តន្តិ គហេត្វា វិចរន្តិ. តេន នេសំ តំ រុក្ខស្ស សារសទិសំ. សាសនេ បន លាភសក្ការោ សាខាបលាសសទិសោ. សីលសម្បទា បបដិកសទិសា. ឈានសមាបត្តិយោ តចសទិសា. លោកិយាភិញ្ញា ផេគ្គុសទិសា. មគ្គផលំ សារោ. ឥតិ ភគវតា អត្តនោ សាសនំ ឱនតវិនតផលភារភរិតរុក្ខូបមាយ ឧបមិតំ. សោ ទេសនាកុសលតាយ តតោ តចសារសម្បត្តិតោ មម សាសនំ ឧត្តរិតរញ្ចេវ បណីតតរញ្ច, តំ តុវំ កទា ជានិស្សសីតិ អត្តនោទេសនាយ វិសេសភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតិ ខោ និគ្រោធា’’តិ ទេសនំ អារភិ. តេ បរិព្ពាជកាតិ តេ តស្ស បរិវារា តិំសសតសង្ខ្យា បរិព្ពាជកា. ឯត្ថ មយំ អនស្សាមាតិ ឯត្ថ អចេលកបាឡិអាទីសុ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អម្ហាកំ អចេលកបាឡិមត្តម្បិ នត្ថិ, កុតោ បរិសុទ្ធបាឡិ. អម្ហាកំ បរិសុទ្ធបាឡិមត្តម្បិ នត្ថិ, កុតោ ចាតុយាមសំវរាទីនិ. ចាតុយាមសំវរោបិ នត្ថិ, កុតោ អរញ្ញវាសាទីនិ. អរញ្ញវាសោបិ នត្ថិ, កុតោ នីវរណប្បហានាទីនិ. នីវរណប្បហានម្បិ នត្ថិ, កុតោ ព្រហ្មវិហារាទីនិ. ព្រហ្មវិហារមត្តម្បិ នត្ថិ, កុតោ បុព្ពេនិវាសាទីនិ. បុព្ពេនិវាសញាណមត្តម្បិ នត្ថិ, កុតោ អម្ហាកំ ទិព្ពចក្ខុ. ឯត្ថ មយំ សអាចរិយកា នដ្ឋា’’តិ. ឥតោ ភិយ្យោ ឧត្តរិតរន្តិ ឥតោ ទិព្ពចក្ខុញាណាធិគមតោ ភិយ្យោ អញ្ញំ ឧត្តរិតរំ វិសេសាធិគមំ មយំ សុតិវសេនាបិ ន ជានាមាតិ វទន្តិ.

និគ្រោធស្សបជ្ឈាយនវណ្ណនា

៧៥. អថ និគ្រោធំ បរិព្ពាជកន្តិ ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘ឥមេ បរិព្ពាជកា ឥទានិ ភគវតោ ភាសិតំ សុស្សូសន្តិ, ឥមិនា ច និគ្រោធេន ភគវតោ បរម្មុខា កក្ខឡំ ទុរាសទវចនំ វុត្តំ, ឥទានិ អយម្បិ សោតុកាមោ ជាតោ, កាលោ ទានិ មេ ឥមស្ស មានទ្ធជំ និបាតេត្វា ភគវតោ សាសនំ ឧក្ខិបិតុ’’ន្តិ. អថ និគ្រោធំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច. អបរម្បិស្ស អហោសិ ‘‘អយំ មយិ អកថេន្តេ សត្ថារំ ន ខមាបេស្សតិ, តទស្ស អនាគតេ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តិស្សតិ, មយា បន កថិតេ ខមាបេស្សតិ, តទស្ស ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. អថ និគ្រោធំ បរិព្ពាជកំ ឯតទវោច. អបរិសាវចរំ បន នំ ករោថាតិ ឯត្ថ បនាតិ និបាតោ, អថ នំ អបរិសាវចរំ ករោថាតិ អត្ថោ. ‘‘អបរិសាវចរេត’’ន្តិបិ បាឋោ, អបរិសាវចរំ វា ឯតំ ករោថ, គោកាណាទីនំ វា អញ្ញតរន្តិ អត្ថោ.

គោកាណន្តិ ឯត្ថាបិ គោកាណំ បរិយន្តចារិនិំ វិយ ករោថាតិ អត្ថោ. តុណ្ហីភូតោតិ តុណ្ហីភាវំ ឧបគតោ. មង្កុភូតោតិ និត្តេជតំ អាបន្នោ. បត្តក្ខន្ធោតិ ឱនតគីវោ. អធោមុខោតិ ហេដ្ឋាមុខោ.

៧៦. ពុទ្ធោ សោ ភគវា ពោធាយាតិ សយំ ពុទ្ធោ សត្តានម្បិ ចតុសច្ចពោធត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ. ទន្តោតិ ចក្ខុតោបិ ទន្តោ…បេ… មនតោបិ ទន្តោ. ទមថាយាតិ អញ្ញេសម្បិ ទមនត្ថាយ ឯវ, ន វាទត្ថាយ. សន្តោតិ រាគសន្តតាយ សន្តោ, ទោសមោហសន្តតាយ សព្ព អកុសលសព្ពាភិសង្ខារសន្តតាយ សន្តោ. សមថាយាតិ មហាជនស្ស រាគាទិសមនត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ. តិណ្ណោតិ ចត្តារោ ឱឃេ តិណ្ណោ. តរណាយាតិ មហាជនស្ស ឱឃនិត្ថរណត្ថាយ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. បរិនិព្ពានាយាតិ មហាជនស្សាបិ សព្ពកិលេសបរិនិព្ពានត្ថាយ ធម្មំ ទេសេតិ.

ព្រហ្មចរិយបរិយោសានាទិវណ្ណនា

៧៧. អច្ចយោតិអាទីនិ សាមញ្ញផលេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៥០) វុត្តានិ. ឧជុជាតិកោតិ កាយវង្កាទិវិរហិតោ ឧជុសភាវោ. អហមនុសាសាមីតិ អហំ តាទិសំ បុគ្គលំ អនុសាសាមិ, ធម្មំ អស្ស ទេសេមិ. សត្តាហន្តិ សត្តទិវសានិ, ឥទំ សព្ពម្បិ ភគវា ទន្ធបញ្ញំ បុគ្គលំ សន្ធាយាហ អសឋោ បន អមាយាវី ឧជុជាតិកោ តំមុហុត្តេនេវ អរហត្តំ បត្តុំ សក្ខិស្សតិ. ឥតិ ភគវា ‘‘អសឋ’’ន្តិអាទិវចនេន សឋោ ហិ វង្កវង្កោ, មយាបិ ន សក្កា អនុសាសិតុន្តិ ទីបេន្តោ បរិព្ពាជកំ បាទេសុ គហេត្វា មហាមេរុបាទតលេ វិយ ខិបិត្ថ. កស្មា? អយញ្ហិ អតិសឋោ, កុដិលចិត្តោ សត្ថរិ ឯវំ កថេន្តេបិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃេសុ នាធិមុច្ចតិ, អធិមុច្ចនត្ថាយ សោតំ ន ឱទហតិ, កោហញ្ញេ ឋិតោ សត្ថារំ ខមាបេតិ. តស្មា ភគវា តស្សជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ‘‘ឯតុ វិញ្ញូ បុរិសោ អសឋោ’’តិអាទិមាហ. សឋំ បនាហំ អនុសាសិតុំ ន សក្កោមីតិ.

៧៨. អន្តេវាសិកម្យតាតិ អន្តេវាសិកម្យតាយ, អម្ហេ អន្តេវាសិកេ ឥច្ឆន្តោ. ឯវមាហាតិ ‘‘ឯតុ វិញ្ញុបុរិសោ’’តិអាទិមាហ. យោ ឯវ វោ អាចរិយោតិ យោ ឯវ តុម្ហាកំ បកតិយា អាចរិយោ. ឧទ្ទេសា នោ ចាវេតុកាមោតិ អត្តនោ អនុសាសនិំ គាហាបេត្វា អម្ហេ អម្ហាកំ ឧទ្ទេសតោ ចាវេតុកាមោ. សោ ឯវ វោ ឧទ្ទេសោ ហោតូតិ យោ តុម្ហាកំ បកតិយា ឧទ្ទេសោ, សោ តុម្ហាកំយេវ ហោតុ, ន មយំ តុម្ហាកំ ឧទ្ទេសេន អត្ថិកា. អាជីវាតិ អាជីវតោ. អកុសលសង្ខាតាតិ អកុសលាតិ កោដ្ឋាសំ បត្តា. អកុសលា ធម្មាតិ ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទធម្មា តណ្ហាយេវ វា វិសេសេន. សា ហិ បុនព្ភវករណតោ ‘‘បោនោព្ភវិកា’’តិ វុត្តា. សទរថាតិ កិលេសទរថសម្បយុត្តា. ជាតិជរាមរណិយាតិ ជាតិជរាមរណានំ បច្ចយភូតា. សំកិលេសិកា ធម្មាតិ ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទា. វោទានិយាតិ, សមថវិបស្សនា ធម្មា. តេ ហិ សត្តេ វោទាបេន្តិ, តស្មា ‘‘វោទានិយា’’តិ វុច្ចន្តិ. បញ្ញាបារិបូរិន្តិ មគ្គបញ្ញាបារិបូរិំ. វេបុល្លត្តញ្ចាតិ ផលបញ្ញាវេបុល្លតំ, ឧភោបិ វា ឯតានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘តតោ តុម្ហេ មគ្គបញ្ញញ្ចេវ ផលបញ្ញញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សថា’’តិ. ឯវំ ភគវា បរិព្ពាជកេ អារព្ភ អត្តនោ ឱវាទានុសាសនិយា ផលំ ទស្សេន្តោ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេសិ.

៧៩. យថា តំ មារេនាតិ យថា មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តា និសីទន្តិ ឯវមេវ តុណ្ហីភូតា…បេ… អប្បដិភានា និសិន្នា.

មារោ កិរ សត្ថា អតិវិយ គជ្ជន្តោ ពុទ្ធពលំ ទីបេត្វា ឥមេសំ បរិព្ពាជកានំ ធម្មំ ទេសេតិ, កទាចិ ធម្មាភិសមយោ ភវេយ្យ, ហន្ទាហំ បរិយុដ្ឋាមីតិ សោ តេសំ ចិត្តានិ បរិយុដ្ឋាសិ. អប្បហីនវិបល្លាសានញ្ហិ ចិត្តំ មារស្ស យថាកាមករណីយំ ហោតិ. តេបិ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តា ថទ្ធង្គបច្ចង្គា វិយ តុណ្ហី អប្បដិភានា និសីទិំសុ. អថ សត្ថា ឥមេ បរិព្ពាជកា អតិវិយ និរវា ហុត្វា និសិន្នា, កិំ នុ ខោតិ អាវជ្ជន្តោ មារេន បរិយុដ្ឋិតភាវំ អញ្ញាសិ. សចេ បន តេសំ មគ្គផលុប្បត្តិហេតុ ភវេយ្យ, មារំ បដិពាហិត្វាបិ ភគវា ធម្មំ ទេសេយ្យ, សោ បន តេសំ នត្ថិ. ‘‘សព្ពេបិ មេ តុច្ឆបុរិសា’’តិ អញ្ញាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ ភគវតោ ឯតទហោសិ សព្ពេបិ មេ មោឃបុរិសា’’តិអាទិ.

តត្ថ ផុដ្ឋា បាបិមតាតិ បាបិមតា មារេន ផុដ្ឋា. យត្រ ហិ នាមាតិ យេសុ នាម. អញ្ញាណត្ថម្បីតិ ជាននត្ថម្បិ. កិំ ករិស្សតិ សត្តាហោតិ សមណេន គោតមេន បរិច្ឆិន្នសត្តាហោ អម្ហាកំ កិំ ករិស្សតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘សមណេន គោតមេន ‘សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ សត្តាហ’ន្តិ វុត្តំ, សោ សត្តាហោ អម្ហាកំ កិំ អប្ផាសុកំ ករិស្សតិ. ហន្ទ មយំ សត្តាហព្ភន្តរេ ឯតំ ធម្មំ សច្ឆិកាតុំ សក្កា, ន សក្កាតិ អញ្ញាណត្ថម្បិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សាមា’’តិ. អថ វា ជានាម តាវស្ស ធម្មន្តិ ឯកទិវសេ ឯកវារំ អញ្ញាណត្ថម្បិ ឯតេសំ ចិត្តំ នុប្បន្នំ, សត្តាហោ បន ឯតេសំ កុសីតានំ កិំ ករិស្សតិ, កិំ សក្ខិស្សន្តិ តេ សត្តាហំ បូរេតុន្តិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. សីហនាទន្តិ បរវាទភិន្ទនំ សកវាទសមុស្សាបនញ្ច អភីតនាទំ នទិត្វា. បច្ចុបដ្ឋាសីតិ បតិដ្ឋិតោ. តាវទេវាតិ តស្មិញ្ញេវ ខណេ. រាជគហំ បាវិសីតិ រាជគហមេវ បវិដ្ឋោ. តេសំ បន បរិព្ពាជកានំ កិញ្ចាបិ ឥទំ សុត្តន្តំ សុត្វា វិសេសោ ន និព្ពត្តោ, អាយតិំ បន នេសំ វាសនាយ បច្ចយោ ភវិស្សតីតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ

ឧទុម្ពរិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា

អត្តទីបសរណតាវណ្ណនា

៨០. ឯវំ មេ សុតន្តិ ចក្កវត្តិសុត្តំ. តត្រាយមនុត្តានបទវណ្ណនា – មាតុលាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តំ នគរំ គោចរគាមំ កត្វា អវិទូរេ វនសណ្ឌេ វិហរតិ. ‘‘តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសី’’តិ ឯត្ថ អយមនុបុព្ពិកថា –

ភគវា កិរ ឥមស្ស សុត្តស្ស សមុដ្ឋានសមយេ បច្ចូសកាលេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ ឥមាយ អនាគតវំសទីបិកាយ សុត្តន្តកថាយ មាតុលនគរវាសីនំ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយំ ទិស្វា បាតោវ វីសតិភិក្ខុសហស្សបរិវារោ មាតុលនគរំ សម្បត្តោ. មាតុលនគរវាសិនោ ខត្តិយា ‘‘ភគវា អាគតោ’’តិ សុត្វា បច្ចុគ្គម្ម ទសពលំ និមន្តេត្វា មហាសក្ការេន នគរំ បវេសេត្វា និសជ្ជដ្ឋានំ សំវិធាយ ភគវន្តំ មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ អទំសុ. ភគវា ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ឥមស្មិំ ឋានេ ឥមេសំ មនុស្សានំ ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, អយំ បទេសោ សម្ពាធោ, មនុស្សានំ ឋាតុំ វា និសីទិតុំ វា ឱកាសោ ន ភវិស្សតិ, មហតា ខោ បន សមាគមេន ភវិតព្ព’’ន្តិ.

អថ រាជកុលានំ ភត្តានុមោទនំ អកត្វាវ បត្តំ គហេត្វា នគរតោ និក្ខមិ. មនុស្សា ចិន្តយិំសុ – ‘‘សត្ថា អម្ហាកំ អនុមោទនម្បិ អកត្វា គច្ឆតិ, អទ្ធា ភត្តគ្គំ អមនាបំ អហោសិ, ពុទ្ធានំ នាម ន សក្កា ចិត្តំ គហេតុំ, ពុទ្ធេហិ សទ្ធិំ វិស្សាសករណំ នាម សមុស្សិតផណំ អាសីវិសំ គីវាយ គហណសទិសំ ហោតិ; ឯថ ភោ, តថាគតំ ខមាបេស្សាមា’’តិ. សកលនគរវាសិនោ ភគវតា សហេវ និក្ខន្តា. ភគវា គច្ឆន្តោវ មគធក្ខេត្តេ ឋិតំ សាខាវិដបសម្បន្នំ សន្ទច្ឆាយំ ករីសមត្តភូមិបត្ថដំ ឯកំ មាតុលរុក្ខំ ទិស្វា ឥមស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិត្វា ធម្មេ ទេសិយមានេ ‘‘មហាជនស្ស ឋាននិសជ្ជនោកាសោ ភវិស្សតី’’តិ. និវត្តិត្វា មគ្គា ឱក្កម្ម រុក្ខមូលំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មភណ្ឌាគារិកំ អានន្ទត្ថេរំ ឱលោកេសិ. ថេរោ ឱលោកិតសញ្ញាយ ឯវ ‘‘សត្ថា និសីទិតុកាមោ’’តិ ញត្វា សុគតមហាចីវរំ បញ្ញបេត្វា អទាសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ. អថស្ស បុរតោ មនុស្សា និសីទិំសុ. ឧភោសុ បស្សេសុ បច្ឆតោ ច ភិក្ខុសង្ឃោ, អាកាសេ ទេវតា អដ្ឋំសុ, ឯវំ មហាបរិសមជ្ឈគតោ តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ.

តេ ភិក្ខូតិ តត្រ ឧបវិដ្ឋា ធម្មប្បដិគ្គាហកា ភិក្ខូ. អត្តទីបាតិ អត្តានំ ទីបំ តាណំ លេណំ គតិំ បរាយណំ បតិដ្ឋំ កត្វា វិហរថាតិ អត្ថោ. អត្តសរណាតិ ឥទំ តស្សេវ វេវចនំ. អនញ្ញសរណាតិ ឥទំ អញ្ញសរណបដិក្ខេបវចនំ. ន ហិ អញ្ញោ អញ្ញស្ស សរណំ ហោតិ, អញ្ញស្ស វាយាមេន អញ្ញស្ស អសុជ្ឈនតោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោ, កោ ហិ នាថោ បរោ សិយា’’តិ (ធ. ប. ១៦០). តេនាហ ‘‘អនញ្ញសរណា’’តិ. កោ បនេត្ថ អត្តា នាម, លោកិយលោកុត្តរោ ធម្មោ. តេនាហ – ‘‘ធម្មទីបា ធម្មសរណា អនញ្ញសរណា’’តិ. ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី’’តិអាទីនិ មហាសតិបដ្ឋានេ វិត្ថារិតានិ.

គោចរេតិ ចរិតុំ យុត្តដ្ឋានេ. សកេតិ អត្តនោ សន្តកេ. បេត្តិកេ វិសយេតិ បិតិតោ អាគតវិសយេ. ចរតន្តិ ចរន្តានំ. ‘‘ចរន្ត’’ន្តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. ន លច្ឆតីតិ ន លភិស្សតិ ន បស្សិស្សតិ. មារោតិ ទេវបុត្តមារោបិ, មច្ចុមារោបិ, កិលេសមារោបិ. ឱតារន្តិ រន្ធំ ឆិទ្ទំ វិវរំ. អយំ បនត្ថោ លេឌ្ឌុដ្ឋានតោ និក្ខម្ម តោរណេ និសីទិត្វា ពាលាតបំ តបន្តំ លាបំ សកុណំ គហេត្វា. បក្ខន្ទសេនសកុណវត្ថុនា ទីបេតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, សកុណគ្ឃិ លាបំ សកុណំ សហសា អជ្ឈប្បត្តា អគ្គហេសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, លាបោ សកុណោ សកុណគ្ឃិយា ហរិយមានោ ឯវំ បរិទេវសិ ‘មយមេវម្ហ អលក្ខិកា, មយំ អប្បបុញ្ញា, យេ មយំ អគោចរេ ចរិម្ហ បរវិសយេ, សចេជ្ជ មយំ គោចរេ ចរេយ្យាម សកេ បេត្តិកេ វិសយេ, ន ម្យាយំ សកុណគ្ឃិ អលំ អភវិស្ស យទិទំ យុទ្ធាយា’តិ. កោ បន តេ លាប គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោតិ? យទិទំ នង្គលកដ្ឋករណំ លេឌ្ឌុដ្ឋានន្តិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សកុណគ្ឃិ សកេ ពលេ អបត្ថទ្ធា សកេ ពលេ អសំវទមានា លាបំ សកុណំ បមុញ្ចិ គច្ឆ ខោ ត្វំ លាប, តត្របិ គន្ត្វា ន មោក្ខសីតិ.

អថ ខោ, ភិក្ខវេ, លាបោ សកុណោ នង្គលកដ្ឋករណំ លេឌ្ឌុដ្ឋានំ គន្ត្វា មហន្តំ លេឌ្ឌុំ អភិរុហិត្វា សកុណគ្ឃិំ វទមានោ អដ្ឋាសិ ‘‘ឯហិ ខោ ទានិ មេ សកុណគ្ឃិ, ឯហិ ខោ ទានិ មេ សកុណគ្ឃី’’តិ. អថ ខោ សា, ភិក្ខវេ, សកុណគ្ឃិ សកេ ពលេ អបត្ថទ្ធា សកេ ពលេ អសំវទមានា ឧភោ បក្ខេ សន្នយ្ហ លាបំ សកុណំ សហសា អជ្ឈប្បត្តា. យទា ខោ, ភិក្ខវេ, អញ្ញាសិ លាបោ សកុណោ ពហុអាគតា ខោ ម្យាយំ សកុណគ្ឃីតិ, អថ ខោ តស្សេវ លេឌ្ឌុស្ស អន្តរំ បច្ចុបាទិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សកុណគ្ឃិ តត្ថេវ ឧរំ បច្ចតាឡេសិ. ឯវញ្ហិ តំ, ភិក្ខវេ, ហោតិ យោ អគោចរេ ចរតិ បរវិសយេ.

តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, មា អគោចរេ ចរិត្ថ បរវិសយេ, អគោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរតំ បរវិសយេ លច្ឆតិ មារោ ឱតារំ, លច្ឆតិ មារោ អារម្មណំ. កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ, យទិទំ បញ្ច កាមគុណា. កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, សោតវិញ្ញេយ្យា សទ្ទា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, ឃានវិញ្ញេយ្យា គន្ធា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យា រសា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា, កាយវិញ្ញេយ្យា ផោដ្ឋព្ពា ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា. អយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ.

គោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរថ…បេ… ន លច្ឆតិ មារោ អារម្មណំ. កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ, យទិទំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ; ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ – អយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោតិ (សំ. និ. ៥.៣៧១).

កុសលានន្តិ អនវជ្ជលក្ខណានំ. សមាទានហេតូតិ សមាទាយ វត្តនហេតុ. ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ឯវំ ឥទំ លោកិយលោកុត្តរំ បុញ្ញផលំ វឌ្ឍតិ, បុញ្ញផលន្តិ ច ឧបរូបរិ បុញ្ញម្បិ បុញ្ញវិបាកោបិ វេទិតព្ពោ.

ទឡ្ហនេមិចក្កវត្តិរាជកថាវណ្ណនា

៨១. តត្ថ ទុវិធំ កុសលំ វដ្ដគាមី ច វិវដ្ដគាមី ច. តត្ថ វដ្ដគាមិកុសលំ នាម មាតាបិតូនំ បុត្តធីតាសុ បុត្តធីតានញ្ច មាតាបិតូសុ សិនេហវសេន មុទុមទ្ទវចិត្តំ. វិវដ្ដគាមិកុសលំ នាម ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិភេទា សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា. តេសុ វដ្ដគាមិបុញ្ញស្ស បរិយោសានំ មនុស្សលោកេ ចក្កវត្តិសិរីវិភវោ. វិវដ្ដគាមិកុសលស្ស មគ្គផលនិព្ពានសម្បត្តិ. តត្ថ វិវដ្ដគាមិកុសលស្ស វិបាកំ សុត្តបរិយោសានេ ទស្សេស្សតិ.

ឥធ បន វដ្ដគាមិកុសលស្ស វិបាកទស្សនត្ថំ, ភិក្ខវេ, យទា បុត្តធីតរោ មាតាបិតូនំ ឱវាទេ ន អដ្ឋំសុ, តទា អាយុនាបិ វណ្ណេនាបិ ឥស្សរិយេនាបិ បរិហាយិំសុ. យទា បន អដ្ឋំសុ, តទា វឌ្ឍិំសូតិ វត្វា វដ្ដគាមិកុសលានុសន្ធិវសេន ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ’’តិ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ ចក្កវត្តីតិអាទីនិ មហាបទានេ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣) វិត្ថារិតានេវ.

៨២. ឱសក្កិតន្តិ ឦសកម្បិ អវសក្កិតំ. ឋានា ចុតន្តិ សព្ពសោ ឋានា អបគតំ. តំ កិរ ចក្ករតនំ អន្តេបុរទ្វារេ អក្ខាហតំ វិយ វេហាសំ អដ្ឋាសិ. អថស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ ទ្វេ ខទិរត្ថម្ភេ និខណិត្វា ចក្ករតនមត្ថកេ នេមិអភិមុខំ ឯកំ សុត្តកំ ពន្ធិំសុ. អធោភាគេបិ នេមិអភិមុខំ ឯកំ ពន្ធិំសុ. តេសុ ឧបរិមសុត្តតោ អប្បមត្តកម្បិ ឱគតំ ចក្ករតនំ ឱសក្កិតំ នាម ហោតិ, ហេដ្ឋា សុត្តស្ស ឋានំ ឧបរិមកោដិយា អតិក្កន្តគតំ ឋានា ចុតំ នាម ហោតិ, តទេតំ អតិពលវទោសេ សតិ ឯវំ ហោតិ. សុត្តមត្តម្បិ ឯកង្គុលទ្វង្គុលមត្តំ វា ភដ្ឋំ ឋានា ចុតមេវ ហោតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘ឱសក្កិតំ ឋានា ចុត’’ន្តិ.

អថ មេ អារោចេយ្យាសីតិ តាត, ត្វំ អជ្ជ អាទិំ កត្វា ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ ចក្ករតនស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆ, ឯវំ គច្ឆន្តោ យទា ចក្ករតនំ ឦសកម្បិ ឱសក្កិតំ ឋានា ចុតំ បស្សសិ, អថ មយ្ហំ អាចិក្ខេយ្យាសិ. ជីវិតញ្ហិ មេ តវ ហត្ថេ និក្ខិត្តន្តិ. អទ្ទសាតិ អប្បមត្តោ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ គន្ត្វា ឱលោកេន្តោ ឯកទិវសំ អទ្ទស.

៨៣. អថ ខោ, ភិក្ខវេតិ ភិក្ខវេ, អថ រាជា ទឡ្ហនេមិ ‘‘ចក្ករតនំ ឱសក្កិត’’ន្តិ សុត្វា ឧប្បន្នពលវទោមនស្សោ ‘‘ន ទានិ មយា ចិរំ ជីវិតព្ពំ ភវិស្សតិ, អប្បាវសេសំ មេ អាយុ, ន មេ ទានិ កាមេ បរិភុញ្ជនកាលោ, បព្ពជ្ជាកាលោ មេ ឥទានី’’តិ រោទិត្វា បរិទេវិត្វា ជេដ្ឋបុត្តំ កុមារំ អាមន្តាបេត្វា ឯតទវោច. សមុទ្ទបរិយន្តន្តិ បរិក្ខិត្តឯកសមុទ្ទបរិយន្តមេវ. ឥទំ ហិស្ស កុលសន្តកំ. ចក្កវាឡបរិយន្តំ បន បុញ្ញិទ្ធិវសេន និព្ពត្តំ, ន តំ សក្កា ទាតុំ. កុលសន្តកំ បន និយ្យាតេន្តោ ‘‘សមុទ្ទបរិយន្ត’’ន្តិ អាហ. កេសមស្សុន្តិ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជន្តាបិ ហិ បឋមំ កេសមស្សុំ ឱហារេន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ បរូឡ្ហកេសេ ពន្ធិត្វា វិចរន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា’’តិ.

កាសាយានីតិ កសាយរសបីតានិ. អាទិតោ ឯវំ កត្វា បច្ឆា វក្កលានិបិ ធារេន្តិ. បព្ពជីតិ បព្ពជិតោ. បព្ពជិត្វា ច អត្តនោ មង្គលវនុយ្យានេយេវ វសិ. រាជិសិម្ហីតិ រាជឦសិម្ហិ. ព្រាហ្មណបព្ពជិតា ហិ ‘‘ព្រាហ្មណិសយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. សេតច្ឆត្តំ បន បហាយ រាជបព្ពជិតា រាជិសយោតិ. អន្តរធាយីតិ អន្តរហិតំ និព្ពុតទីបសិខា វិយ អភាវំ ឧបគតំ. បដិសំវេទេសីតិ កន្ទន្តោ បរិទេវន្តោ ជានាបេសិ. បេត្តិកន្តិ បិតិតោ អាគតំ ទាយជ្ជំ ន ហោតិ, ន សក្កា កុសីតេន ហីនវីរិយេន ទស អកុសលកម្មបថេ សមាទាយ វត្តន្តេន បាបុណិតុំ. អត្តនោ បន សុកតំ កម្មំ និស្សាយ ទសវិធំ ទ្វាទសវិធំ វា ចក្កវត្តិវត្តំ បូរេន្តេនេវេតំ បត្តព្ពន្តិ ទីបេតិ. អថ នំ វត្តបដិបត្តិយំ ចោទេន្តោ ‘‘ឥង្ឃ ត្វ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អរិយេតិ និទ្ទោសេ. ចក្កវត្តិវត្តេតិ ចក្កវត្តីនំ វត្តេ.

ចក្កវត្តិអរិយវត្តវណ្ណនា

៨៤. ធម្មន្តិ ទសកុសលកម្មបថធម្មំ. និស្សាយាតិ តទធិដ្ឋានេន ចេតសា តមេវ និស្សយំ កត្វា. ធម្មំ សក្ករោន្តោតិ យថា កតោ សោ ធម្មោ សុដ្ឋុ កតោ ហោតិ, ឯវមេតំ ករោន្តោ. ធម្មំ គរុំ ករោន្តោតិ តស្មិំ គារវុប្បត្តិយា តំ គរុំ ករោន្តោ. ធម្មំ មានេន្តោតិ តមេវ ធម្មំ បិយញ្ច ភាវនីយញ្ច កត្វា វិហរន្តោ. ធម្មំ បូជេន្តោតិ តំ អបទិសិត្វា គន្ធមាលាទិបូជនេនស្ស បូជំ ករោន្តោ. ធម្មំ អបចយមានោតិ តស្សេវ ធម្មស្ស អញ្ជលិករណាទីហិ នីចវុត្តិតំ ករោន្តោ. ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតូតិ តំ ធម្មំ ធជមិវ បុរក្ខត្វា កេតុមិវ ច ឧក្ខិបិត្វា បវត្តិយា ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ច ហុត្វាតិ អត្ថោ. ធម្មាធិបតេយ្យោតិ ធម្មាធិបតិភូតោ អាគតភាវេន ធម្មវសេនេវ សព្ពកិរិយានំ ករណេន ធម្មាធិបតេយ្យោ ហុត្វា. ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហស្សូតិ ធម្មោ អស្សា អត្ថីតិ ធម្មិកា, រក្ខា ច អាវរណញ្ច គុត្តិ ច រក្ខាវរណគុត្តិ. តត្ថ ‘‘បរំ រក្ខន្តោ អត្តានំ រក្ខតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៨៥) វចនតោ ខន្តិអាទយោ រក្ខា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បរំ រក្ខន្តោ អត្តានំ រក្ខតិ. ខន្តិយា អវិហិំសាយ មេត្តចិត្តតា អនុទ្ទយតា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៨៥). និវាសនបារុបនគេហាទីនំ និវារណា អាវរណំ, ចោរាទិឧបទ្ទវនិវារណត្ថំ គោបាយនា គុត្តិ, តំ សព្ពម្បិ សុដ្ឋុ សំវិទហស្សុ បវត្តយ ឋបេហីតិ អត្ថោ. ឥទានិ យត្ថ សា សំវិទហិតព្ពា, តំ ទស្សេន្តោ អន្តោជនស្មិន្តិអាទិមាហ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – អន្តោជនសង្ខាតំ តវ បុត្តទារំ សីលសំវរេ បតិដ្ឋបេហិ, វត្ថគន្ធមាលាទីនិ ចស្ស ទេហិ, សព្ពោបទ្ទវេ ចស្ស និវារេហិ. ពលកាយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – ពលកាយោ កាលំ អនតិក្កមិត្វា ភត្តវេតនសម្បទានេនបិ អនុគ្គហេតព្ពោ. អភិសិត្តខត្តិយា ភទ្រស្សាជានេយ្យាទិរតនសម្បទានេនបិ ឧបសង្គណ្ហិតព្ពា. អនុយន្តខត្តិយា តេសំ អនុរូបយានវាហនសម្បទានេនបិ បរិតោសេតព្ពា. ព្រាហ្មណា អន្នបានវត្ថាទិនា ទេយ្យធម្មេន. គហបតិកា ភត្តពីជនង្គលផាលពលិពទ្ទាទិសម្បទានេន. តថា និគមវាសិនោ នេគមា, ជនបទវាសិនោ ច ជានបទា. សមិតបាបពាហិតបាបា សមណព្រាហ្មណា សមណបរិក្ខារសម្បទានេន សក្កាតព្ពា. មិគបក្ខិនោ អភយទានេន សមស្សាសេតព្ពា.

វិជិតេតិ អត្តនោ អាណាបវត្តិដ្ឋានេ. អធម្មការោតិ អធម្មកិរិយា. មា បវត្តិត្ថាតិ យថា នប្បវត្តតិ, តថា នំ បដិបាទេហីតិ អត្ថោ. សមណព្រាហ្មណាតិ សមិតបាបពាហិតបាបា. មទប្បមាទា បដិវិរតាតិ នវវិធា មានមទា, បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ចិត្តវោស្សជ្ជនសង្ខាតា បមាទា ច បដិវិរតា. ខន្តិសោរច្ចេ និវិដ្ឋាតិ អធិវាសនខន្តិយញ្ច សុរតភាវេ ច បតិដ្ឋិតា. ឯកមត្តានន្តិ អត្តនោ រាគាទីនំ ទមនាទីហិ ឯកមត្តានំ ទមេន្តិ សមេន្តិ បរិនិព្ពាបេន្តីតិ វុច្ចន្តិ. កាលេន កាលន្តិ កាលេ កាលេ. អភិនិវជ្ជេយ្យាសីតិ គូថំ វិយ វិសំ វិយ អគ្គិំ វិយ ច សុដ្ឋុ វជ្ជេយ្យាសិ. សមាទាយាតិ សុរភិកុសុមទាមំ វិយ អមតំ វិយ ច សម្មា អាទាយ បវត្តេយ្យាសិ.

ឥធ ឋត្វា វត្តំ សមានេតព្ពំ. អន្តោជនស្មិំ ពលកាយេបិ ឯកំ, ខត្តិយេសុ ឯកំ, អនុយន្តេសុ ឯកំ, ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ ឯកំ, នេគមជានបទេសុ ឯកំ, សមណព្រាហ្មណេសុ ឯកំ, មិគបក្ខីសុ ឯកំ, អធម្មការប្បដិក្ខេបោ ឯកំ, អធនានំ ធនានុប្បទានំ ឯកំ សមណព្រាហ្មណេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហបុច្ឆនំ ឯកន្តិ ឯវមេតំ ទសវិធំ ហោតិ. គហបតិកេ បន បក្ខិជាតេ ច វិសុំ កត្វា គណេន្តស្ស ទ្វាទសវិធំ ហោតិ. បុព្ពេ អវុត្តំ វា គណេន្តេន អធម្មរាគស្ស ច វិសមលោភស្ស ច បហានវសេន ទ្វាទសវិធំ វេទិតព្ពំ. ឥទំ ខោ តាត តន្តិ ឥទំ ទសវិធំ ទ្វាទសវិធញ្ច អរិយចក្កវត្តិវត្តំ នាម. វត្តមានស្សាតិ បូរេត្វា វត្តមានស្ស. តទហុបោសថេតិអាទិ មហាសុទស្សនេ វុត្តំ.

៩០. សមតេនាតិ អត្តនោ មតិយា. សុទន្តិ និបាតមត្តំ. បសាសតីតិ អនុសាសតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បោរាណកំ រាជវំសំ រាជបវេណិំ រាជធម្មំ បហាយ អត្តនោ មតិមត្តេ ឋត្វា ជនបទំ អនុសាសតីតិ. ឯវមយំ មឃទេវវំសស្ស កឡារជនកោ វិយ ទឡ្ហនេមិវំសស្ស ឧបច្ឆេទកោ អន្តិមបុរិសោ ហុត្វា ឧប្បន្នោ. បុព្ពេនាបរន្តិ បុព្ពកាលេន សទិសា ហុត្វា អបរកាលំ. ជនបទា ន បព្ពន្តីតិ ន វឌ្ឍន្តិ. យថា តំ បុព្ពកានន្តិ យថា បុព្ពកានំ រាជូនំ បុព្ពេ ច បច្ឆា ច សទិសាយេវ ហុត្វា បព្ពិំសុ, តថា ន បព្ពន្តិ. កត្ថចិ សុញ្ញា ហោន្តិ ហតវិលុត្តា, តេលមធុផាណិតាទីសុ ចេវ យាគុភត្តាទីសុ ច ឱជាបិ បរិហាយិត្ថាតិ អត្ថោ.

អមច្ចា បារិសជ្ជាតិ អមច្ចា ចេវ បរិសាវចរា ច. គណកមហាមត្តាតិ អច្ឆិទ្ទកាទិបាឋគណកា ចេវ មហាអមច្ចា ច. អនីកដ្ឋាតិ ហត្ថិអាចរិយាទយោ. ទោវារិកាតិ ទ្វាររក្ខិនោ. មន្តស្សាជីវិនោតិ មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា, តំ និស្សយំ កត្វា យេ ជីវន្តិ បណ្ឌិតា មហាមត្តា, តេសំ ឯតំ នាមំ.

អាយុវណ្ណាទិបរិហានិកថាវណ្ណនា

៩១. នោ ច ខោ អធនានន្តិ ពលវលោភត្តា បន អធនានំ ទលិទ្ទមនុស្សានំ ធនំ នានុប្បទាសិ. នានុប្បទិយមានេតិ អននុប្បទិយមានេ, អយមេវ វា បាឋោ. ទាលិទ្ទិយន្តិ ទលិទ្ទភាវោ. អត្តនា ច ជីវាហីតិ សយញ្ច ជីវំ យាបេហីតិ អត្ថោ. ឧទ្ធគ្គិកន្តិអាទីសុ ឧបរូបរិភូមីសុ ផលទានវសេន ឧទ្ធមគ្គមស្សាតិ ឧទ្ធគ្គិកា. សគ្គស្ស ហិតា តត្រុបបត្តិជននតោតិ សោវគ្គិកា. និព្ពត្តដ្ឋានេ សុខោ វិបាកោ អស្សាតិ សុខវិបាកា. សុដ្ឋុ អគ្គានំ ទិព្ពវណ្ណាទីនំ ទសន្នំ វិសេសានំ និព្ពត្តនតោ សគ្គសំវត្តនិកា. ឯវរូបំ ទក្ខិណំ ទានំ បតិដ្ឋបេតីតិ អត្ថោ.

៩២. បវឌ្ឍិស្សតីតិ វឌ្ឍិស្សតិ ពហុំ ភវិស្សតិ. សុនិសេធំ និសេធេយ្យន្តិ សុដ្ឋុ និសិទ្ធំ និសេធេយ្យំ. មូលឃច្ចន្តិ មូលហតំ. ខរស្សរេនាតិ ផរុសសទ្ទេន. បណវេនាតិ វជ្ឈភេរិយា.

៩៣. សីសានិ នេសំ ឆិន្ទិស្សាមាតិ យេសំ អន្តមសោ មូលកមុដ្ឋិម្បិ ហរិស្សាម, តេសំ តថេវ សីសានិ ឆិន្ទិស្សាម, យថា កោចិ ហដភាវម្បិ ន ជានិស្សតិ, អម្ហាកំ ទានិ កិមេត្ថ រាជាបិ ឯវំ ឧដ្ឋាយ បរំ មារេតីតិ អយំ នេសំ អធិប្បាយោ. ឧបក្កមិំសូតិ អារភិំសុ. បន្ថទុហនន្តិ បន្ថឃាតំ, បន្ថេ ឋត្វា ចោរកម្មំ.

៩៤. ន ហិ, ទេវាតិ សោ កិរ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ រាជា សច្ចំ ទេវាតិ មុខបដិញ្ញាយ ទិន្នាយ មារាបេតិ, ហន្ទាហំ មុសាវាទំ ករោមី’’តិ, មរណភយា ‘‘ន ហិ ទេវា’’តិ អវោច.

៩៦. ឯកិទន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ, ឯកេ សត្តាតិ អត្ថោ. ចារិត្តន្តិ មិច្ឆាចារំ. អភិជ្ឈាព្យាបាទាតិ អភិជ្ឈា ច ព្យាបាទោ ច. មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ នត្ថិ ទិន្នន្តិអាទិកា អន្តគ្គាហិកា បច្ចនីកទិដ្ឋិ.

១០១. អធម្មរាគោតិ មាតា មាតុច្ឆា បិតុច្ឆា មាតុលានីតិអាទិកេ អយុត្តដ្ឋានេ រាគោ. វិសមលោភោតិ បរិភោគយុត្តេសុបិ ឋានេសុ អតិពលវលោភោ. មិច្ឆាធម្មោតិ បុរិសានំ បុរិសេសុ ឥត្ថីនញ្ច ឥត្ថីសុ ឆន្ទរាគោ.

អមត្តេយ្យតាតិអាទីសុ មាតុ ហិតោ មត្តេយ្យោ, តស្ស ភាវោ មត្តេយ្យតា, មាតរិ សម្មា បដិបត្តិយា ឯតំ នាមំ. តស្សា អភាវោ ចេវ តប្បដិបក្ខតា ច អមត្តេយ្យតា. អបេត្តេយ្យតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ន កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិតាតិ កុលេ ជេដ្ឋានំ អបចិតិយា នីចវុត្តិយា អករណភាវោ.

ទសវស្សាយុកសមយវណ្ណនា

១០៣. យំ ឥមេសន្តិ យស្មិំ សមយេ ឥមេសំ. អលំបតេយ្យាតិ បតិនោ ទាតុំ យុត្តា. ឥមានិ រសានីតិ ឥមានិ លោកេ អគ្គរសានិ. អតិព្យាទិប្បិស្សន្តីតិ អតិវិយ ទិប្បិស្សន្តិ, អយមេវ វា បាឋោ. កុសលន្តិបិ ន ភវិស្សតីតិ កុសលន្តិ នាមម្បិ ន ភវិស្សតិ, បញ្ញត្តិមត្តម្បិ ន បញ្ញាយិស្សតីតិ អត្ថោ. បុជ្ជា ច ភវិស្សន្តិ បាសំសា ចាតិ បូជារហា ច ភវិស្សន្តិ បសំសារហា ច. តទា កិរ មនុស្សា ‘‘អសុកេន នាម មាតា បហតា, បិតា បហតោ, សមណព្រាហ្មណា ជីវិតា វោរោបិតា, កុលេ ជេដ្ឋានំ អត្ថិភាវម្បិ ន ជានាតិ, អហោ បុរិសោ’’តិ តមេវ បូជេស្សន្តិ ចេវ បសំសិស្សន្តិ ច.

ន ភវិស្សតិ មាតាតិ វាតិ អយំ មយ្ហំ មាតាតិ គរុចិត្តំ ន ភវិស្សតិ. គេហេ មាតុគាមំ វិយ នានាវិធំ អសព្ភិកថំ កថយមានា អគារវុបចារេន ឧបសង្កមិស្សន្តិ. មាតុច្ឆាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច មាតុច្ឆាតិ មាតុភគិនី. មាតុលានីតិ មាតុលភរិយា. អាចរិយភរិយាតិ សិប្បាយតនានិ សិក្ខាបកស្ស អាចរិយស្ស ភរិយា. គរូនំ ទារាតិ ចូឡបិតុមហាបិតុអាទីនំ ភរិយា. សម្ភេទន្តិ មិស្សីភាវំ, មរិយាទភេទំ វា.

តិព្ពោ អាឃាតោ បច្ចុបដ្ឋិតោ ភវិស្សតីតិ ពលវកោបោ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិវសេន បច្ចុបដ្ឋិតោ ភវិស្សតិ. អបរានិ ទ្វេ ឯតស្សេវ វេវចនានិ. កោបោ ហិ ចិត្តំ អាឃាតេតីតិ អាឃាតោ. អត្តនោ ច បរស្ស ច ហិតសុខំ ព្យាបាទេតីតិ ព្យាបាទោ. មនោបទូសនតោ មនោបទោសោតិ វុច្ចតិ. តិព្ពំ វធកចិត្តន្តិ បិយមានស្សាបិ បរំ មារណត្ថាយ វធកចិត្តំ. តស្ស វត្ថុំ ទស្សេតុំ មាតុបិ បុត្តម្ហីតិអាទិ វុត្តំ. មាគវិកស្សាតិ មិគលុទ្ទកស្ស.

១០៤. សត្ថន្តរកប្បោតិ សត្ថេន អន្តរកប្បោ. សំវដ្ដកប្បំ អប្បត្វា អន្តរាវ លោកវិនាសោ. អន្តរកប្បោ ច នាមេស ទុព្ភិក្ខន្តរកប្បោ រោគន្តរកប្បោ សត្ថន្តរកប្បោតិ តិវិធោ. តត្ថ លោភុស្សទាយ បជាយ ទុព្ភិក្ខន្តរកប្បោ ហោតិ. មោហុស្សទាយ រោគន្តរកប្បោ. ទោសុស្សទាយ សត្ថន្តរកប្បោ. តត្ថ ទុព្ភិក្ខន្តរកប្បេន នដ្ឋា យេភុយ្យេន បេត្តិវិសយេ ឧបបជ្ជន្តិ. កស្មា? អាហារនិកន្តិយា ពលវត្តា. រោគន្តរកប្បេន នដ្ឋា យេភុយ្យេន សគ្គេ និព្ពត្តន្តិ កស្មា? តេសញ្ហិ ‘‘អហោ វតញ្ញេសំ សត្តានំ ឯវរូបោ រោគោ ន ភវេយ្យា’’តិ មេត្តចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ. សត្ថន្តរកប្បេន នដ្ឋា យេភុយ្យេន និរយេ ឧបបជ្ជន្តិ. កស្មា? អញ្ញមញ្ញំ ពលវាឃាតតាយ.

មិគសញ្ញន្តិ ‘‘អយំ មិគោ, អយំ មិគោ’’តិ សញ្ញំ. តិណ្ហានិ សត្ថានិ ហត្ថេសុ បាតុភវិស្សន្តីតិ តេសំ កិរ ហត្ថេន ផុដ្ឋមត្តំ យំកិញ្ចិ អន្តមសោ តិណបណ្ណំ ឧបាទាយ អាវុធមេវ ភវិស្សតិ. មា ច មយំ កញ្ចីតិ មយំ កញ្ចិ ឯកបុរិសម្បិ ជីវិតា មា វោរោបយិម្ហ. មា ច អម្ហេ កោចីតិ អម្ហេបិ កោចិ ឯកបុរិសោ ជីវិតា មា វោរោបយិត្ថ. យំនូន មយន្តិ អយំ លោកវិនាសោ បច្ចុបដ្ឋិតោ, ន សក្កា ទ្វីហិ ឯកដ្ឋានេ ឋិតេហិ ជីវិតំ លទ្ធុន្តិ មញ្ញមានា ឯវំ ចិន្តយិំសុ. វនគហនន្តិ វនសង្ខាតេហិ តិណគុម្ពលតាទីហិ គហនំ ទុប្បវេសដ្ឋានំ. រុក្ខគហនន្តិ រុក្ខេហិ គហនំ ទុប្បវេសដ្ឋានំ. នទីវិទុគ្គន្តិ នទីនំ អន្តរទីបាទីសុ ទុគ្គមនដ្ឋានំ. បព្ពតវិសមន្តិ បព្ពតេហិ វិសមំ, បព្ពតេសុបិ វា វិសមដ្ឋានំ. សភាគាយិស្សន្តីតិ យថា អហំ ជីវាមិ ទិដ្ឋា ភោ សត្តា, ត្វម្បិ តថា ជីវសីតិ ឯវំ សម្មោទនកថាយ អត្តនា សភាគេ ករិស្សន្តិ.

អាយុវណ្ណាទិវឌ្ឍនកថាវណ្ណនា

១០៥. អាយតន្តិ មហន្តំ. បាណាតិបាតា វិរមេយ្យាមាតិ បាណាតិបាតតោ ឱសក្កេយ្យាម. បាណាតិបាតំ វិរមេយ្យាមាតិបិ សជ្ឈាយន្តិ, តត្ថ បាណាតិបាតំ បជហេយ្យាមាតិ អត្ថោ. វីសតិវស្សាយុកាតិ មាតាបិតរោ បាណាតិបាតា បដិវិរតា, បុត្តា កស្មា វីសតិវស្សាយុកា អហេសុន្តិ ខេត្តវិសុទ្ធិយា. តេសញ្ហិ មាតាបិតរោ សីលវន្តោ ជាតា. ឥតិ សីលគព្ភេ វឌ្ឍិតត្តា ឥមាយ ខេត្តវិសុទ្ធិយា ទីឃាយុកា អហេសុំ. យេ បនេត្ថ កាលំ កត្វា តត្ថេវ និព្ពត្តា, តេ អត្តនោវ សីលសម្បត្តិយា ទីឃាយុកា អហេសុំ.