៨. សក្កបញ្ហសុត្តវណ្ណនា

និទានវណ្ណនា

៣៤៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ សក្កបញ្ហសុត្តំ. តត្រាយមនុត្តានបទវណ្ណនា – អម្ពសណ្ឌា នាម ព្រាហ្មណគាមោតិ សោ កិរ គាមោ អម្ពសណ្ឌានំ អវិទូរេ និវិដ្ឋោ, តស្មា ‘‘អម្ពសណ្ឌា’’ ត្វេវ វុច្ចតិ. វេទិយកេ បព្ពតេតិ សោ កិរ បព្ពតោ បព្ពតបាទេ ជាតេន មណិវេទិកាសទិសេន នីលវនសណ្ឌេន សមន្តា បរិក្ខិត្តោ, តស្មា ‘វេទិយកបព្ពតោ’ ត្វេវ សង្ខ្យំ គតោ. ឥន្ទសាលគុហាយន្តិ បុព្ពេបិ សា ទ្វិន្នំ បព្ពតានំ អន្តរេ គុហា, ឥន្ទសាលរុក្ខោ ចស្សា ទ្វារេ, តស្មា ‘ឥន្ទសាលគុហា’តិ សង្ខ្យំ គតា. អថ នំ កុដ្ដេហិ បរិក្ខិបិត្វា ទ្វារវាតបានានិ យោជេត្វា សុបរិនិដ្ឋិតសុធាកម្មមាលាកម្មលតាកម្មវិចិត្តំ លេណំ កត្វា ភគវតោ អទំសុ. បុរិមវោហារវសេន បន ‘‘ឥន្ទសាលគុហា’’ ត្វេវ នំ សញ្ជានន្តិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘ឥន្ទសាលគុហាយ’ន្តិ.

ឧស្សុក្កំ ឧទបាទីតិ ធម្មិកោ ឧស្សាហោ ឧប្បជ្ជិ. ននុ ច ឯស អភិណ្ហទស្សាវី ភគវតោ, ន សោ ទេវតាសន្និបាតោ នាម អត្ថិ, យត្ថាយំ ន អាគតបុព្ពោ, សក្កេន សទិសោ អប្បមាទវិហារី ទេវបុត្តោ នាម នត្ថិ. អថ កស្មា ពុទ្ធទស្សនំ អនាគតបុព្ពស្ស វិយ អស្ស ឧស្សាហោ ឧទបាទីតិ? មរណភយេន សន្តជ្ជិតត្តា. តស្មិំ កិរស្ស សមយេ អាយុ បរិក្ខីណោ, សោ បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ ទិស្វា ‘‘បរិក្ខីណោ ទានិ មេ អាយូ’’តិ អញ្ញាសិ. យេសញ្ច ទេវបុត្តានំ មរណនិមិត្តានិ អាវិ ភវន្តិ, តេសុ យេ បរិត្តកេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តា, តេ ‘‘កុហិំ នុ ខោ ឥទានិ និព្ពត្តិស្សាមា’’តិ ភយំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ. យេ កតភីរុត្តានា ពហុំ បុញ្ញំ កត្វា និព្ពត្តា, តេ អត្តនា ទិន្នទានំ រក្ខិតសីលំ ភាវិតភាវនញ្ច អាគម្ម ‘‘ឧបរិទេវលោកេ សម្បត្តិំ អនុភវិស្សាមា’’តិ ន ភាយន្តិ.

សក្កោ បន ទេវរាជា បុព្ពនិមិត្តានិ ទិស្វា ទសយោជនសហស្សំ ទេវនគរំ, យោជនសហស្សុព្ពេធំ វេជយន្តំ, តិយោជនសតិកំ សុធម្មទេវសភំ, យោជនសតុព្ពេធំ បារិច្ឆត្តកំ, សដ្ឋិយោជនិកំ បណ្ឌុកម្ពលសិលំ, អឌ្ឍតិយា នាដកកោដិយោ ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវបរិសំ, នន្ទនវនំ, ចិត្តលតាវនំ, មិស្សកវនំ, ផារុសកវនន្តិ ឯតំ សព្ពសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា ‘‘នស្សតិ វត ភោ មេ អយំ សម្បត្តី’’តិ ភយាភិភូតោ អហោសិ.

តតោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា លោកបិតាមហោ មហាព្រហ្មា វា, យោ មេ ហទយនិស្សិតំ សោកសល្លំ សមុទ្ធរិត្វា ឥមំ សម្បត្តិំ ថាវរំ ករេយ្យា’’តិ ឱលោកេន្តោ កញ្ចិ អទិស្វា បុន អទ្ទស ‘‘មាទិសានំ សតសហស្សានម្បិ ឧប្បន្នំ សោកសល្លំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧទ្ធរិតុំ បដិពលោ’’តិ. អថេវំ បរិវិតក្កេន្តស្ស តេន ខោ បន សមយេន សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស ឧស្សុក្កំ ឧទបាទិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ.

កហំ នុ ខោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតីតិ កតរស្មិំ ជនបទេ កតរំ នគរំ ឧបនិស្សាយ កស្ស បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តោ កស្ស អមតំ ធម្មំ ទេសយមានោ វិហរតីតិ. អទ្ទសា ខោតិ អទ្ទក្ខិ បដិវិជ្ឈិ. មារិសាតិ បិយវចនមេតំ, ទេវតានំ បាដិយេក្កោ វោហារោ. និទ្ទុក្ខាតិបិ វុត្តំ ហោតិ. កស្មា បនេស ទេវេ អាមន្តេសិ? សហាយត្ថាយ. បុព្ពេ កិរេស ភគវតិ សឡលឃរេ វិហរន្តេ ឯកកោវ ទស្សនាយ អគមាសិ. សត្ថា ‘‘អបរិបក្កំ តាវស្ស ញាណំ, កតិបាហំ បន អតិក្កមិត្វា មយិ ឥន្ទសាលគុហាយំ វិហរន្តេ បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ ទិស្វា មរណភយភីតោ ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវតាហិ សទ្ធិំ ឧបសង្កមិត្វា ចុទ្ទស បញ្ហេ បុច្ឆិត្វា ឧបេក្ខាបញ្ហវិស្សជ្ជនាវសានេ អសីតិយា ទេវតាសហស្សេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឱកាសំ នាកាសិ. សោ ‘‘មម បុព្ពេបិ ឯកកស្ស គតត្តា សត្ថារា ឱកាសោ ន កតោ, អទ្ធា មេ នត្ថិ មគ្គផលស្ស ឧបនិស្សយោ, ឯកស្ស បន ឧបនិស្សយេ សតិ ចក្កវាឡបរិយន្តាយបិ បរិសាយ ភគវា ធម្មំ ទេសេតិយេវ. អវស្សំ ខោ បន ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ កស្សចិ ទេវស្ស ឧបនិស្សយោ ភវិស្សតិ, តំ សន្ធាយ សត្ថា ធម្មំ ទេសេស្សតិ. តំ សុត្វា អហម្បិ អត្តនោ ទោមនស្សំ វូបសមេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា សហាយត្ថាយ អាមន្តេសិ.

ឯវំ ភទ្ទំ តវាតិ ខោ ទេវា តាវតិំសាតិ ឯវំ ហោតុ មហារាជ, គច្ឆាម ភគវន្តំ ទស្សនាយ, ទុល្លភោ ពុទ្ធុប្បាទោ, ភទ្ទំ តវ, យោ ត្វំ ‘‘បព្ពតកីឡំ នទីកីឡំ គច្ឆាមា’’តិ អវត្វា អម្ហេ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ និយោជេសីតិ. បច្ចស្សោសុន្តិ តស្ស វចនំ សិរសា សម្បដិច្ឆិំសុ.

៣៤៥. បញ្ចសិខំ គន្ធព្ពទេវបុត្តំ អាមន្តេសីតិ ទេវេ តាវ អាមន្តេតុ, ឥមំ កស្មា វិសុំ អាមន្តេសិ? ឱកាសករណត្ថំ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវតា គហេត្វា ធុរេន បហរន្តស្ស វិយ សត្ថារំ ឧបសង្កមិតុំ ន យុត្តំ, អយំ បន បញ្ចសិខោ ទសពលស្ស ឧបដ្ឋាកោ វល្លភោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ គន្ត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ធម្មំ សុណាតិ, ឥមំ បុរតោ បេសេត្វា ឱកាសំ ការេត្វា ឥមិនា កតោកាសេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ឱកាសករណត្ថំ អាមន្តេសិ.

ឯវំ ភទ្ទំ តវាតិ សោ ‘‘ឯវំ មហារាជ, ហោតុ, ភទ្ទំ តវ, យោ ត្វំ មំ ‘ឯហិ, មារិស, ឧយ្យានកីឡាទីនិ វា នដសមជ្ជាទីនិ វា ទស្សនាយ គច្ឆាមា’តិ អវត្វា ‘ពុទ្ធំ បស្សិស្សាម, ធម្មំ សោស្សាមា’តិ វទសី’’តិ ទឡ្ហតរំ ឧបត្ថម្ភេន្តោ ទេវានមិន្ទស្ស វចនំ បដិស្សុត្វា អនុចរិយំ សហចរណំ ឯកតោ គមនំ ឧបាគមិ.

តត្ថ ពេលុវបណ្ឌុន្តិ ពេលុវបក្កំ វិយ បណ្ឌុវណ្ណំ. តស្ស កិរ សោវណ្ណមយំ បោក្ខរំ, ឥន្ទនីលមយោ ទណ្ឌោ, រជតមយា តន្តិយោ, បវាឡមយា វេឋកា, វីណាបត្តកំ គាវុតំ, តន្តិពន្ធនដ្ឋានំ គាវុតំ, ឧបរិ ទណ្ឌកោ គាវុតន្តិ តិគាវុតប្បមាណា វីណា. ឥតិ សោ តំ វីណំ អាទាយ សមបញ្ញាសមុច្ឆនា មុច្ឆេត្វា អគ្គនខេហិ បហរិត្វា មធុរំ គីតស្សរំ និច្ឆារេត្វា សេសទេវេ សក្កស្ស គមនកាលំ ជានាបេន្តោ ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯវំ តស្ស គីតវាទិតសញ្ញាយ សន្និបតិតេ ទេវគណេ អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ…បេ… វេទិយកេ បព្ពតេ បច្ចុដ្ឋាសិ.

៣៤៦. អតិរិវ ឱភាសជាតោតិ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ឯកស្សេវ ទេវស្ស វា មារស្ស វា ព្រហ្មុនោ វា ឱភាសេន ឱភាសជាតោ ហោតិ, តំទិវសំ បន ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវតានំ ឱភាសេន អតិរិវ ឱភាសជាតោ ឯកបជ្ជោតោ សហស្សចន្ទសូរិយឧគ្គតកាលសទិសោ អហោសិ. បរិតោ គាមេសុ មនុស្សាតិ សមន្តា គាមេសុ មនុស្សា. បកតិសាយមាសកាលេយេវ កិរ គាមមជ្ឈេ ទារកេសុ កីឡន្តេសុ តត្ថ សក្កោ អគមាសិ, តស្មា មនុស្សា បស្សិត្វា ឯវមាហំសុ. ននុ ច មជ្ឈិមយាមេ ទេវតា ភគវន្តំ ឧបសង្កមន្តិ, អយំ កស្មា បឋមយាមស្សាបិ បុរិមភាគេយេវ អាគតោតិ? មរណភយេនេវ តជ្ជិតត្តា. កិំសុ នាមាតិ កិំសុ នាម ភោ ឯតំ, កោ នុ ខោ អជ្ជ មហេសក្ខោ ទេវោ វា ព្រហ្មា វា ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ ធម្មំ សោតុំ ឧបសង្កមន្តោ, កថំសុ នាម ភោ ភគវា បញ្ហំ វិស្សជ្ជេស្សតិ ធម្មំ ទេសេស្សតិ, លាភា អម្ហាកំ, យេសំ នោ ឯវំ ទេវតានំ កង្ខាវិនោទកោ សត្ថា អវិទូរេ វិហារេ វសតិ, យេ លភាម ថាលកភិក្ខម្បិ កដច្ឆុភិក្ខម្បិ ទាតុន្តិ សំវិគ្គា លោមហដ្ឋជាតា ឧទ្ធគ្គលោមា ហុត្វា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ សិរស្មិំ បតិដ្ឋបេត្វា នមស្សមានា អដ្ឋំសុ.

៣៤៧. ទុរុបសង្កមាតិ ទុបយិរុបាសិយា. អហំ សរាគោ សទោសោ សមោហោ, សត្ថា វីតរាគោ វីតទោសោ វីតមោហោ, តស្មា ទុបយិរុបាសិយា តថាគតា មាទិសេន. ឈាយីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ច អារម្មណូបនិជ្ឈានេន ច ឈាយី. តស្មិញ្ញេវ ឈានេ រតាតិ ឈានរតា. តទន្តរំ បដិសល្លីនាតិ តទន្តរំ បដិសល្លីនា សម្បតិ បដិសល្លីនា វា. តស្មា ន កេវលំ ឈាយី ឈានរតាតិ ទុរុបសង្កមា, ឥទានិមេវ បដិសល្លីនាតិបិ ទុរុបសង្កមា. បសាទេយ្យាសីតិ អារាធេយ្យាសិ, ឱកាសំ មេ ការេត្វា ទទេយ្យាសីតិ វទតិ. ពេលុវបណ្ឌុវីណំ អាទាយាតិ ននុ បុព្ពេវ អាទិន្នាតិ? អាម, អាទិន្នា. មគ្គគមនវសេន បន អំសកូដេ លគ្គិតា, ឥទានិ នំ វាមហត្ថេ ឋបេត្វា វាទនសជ្ជំ កត្វា អាទិយិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាទាយា’’តិ.

បញ្ចសិខគីតគាថាវណ្ណនា

៣៤៨. អស្សាវេសីតិ សាវេសិ. ពុទ្ធូបសញ្ហិតាតិ ពុទ្ធំ អារព្ភ ពុទ្ធំ និស្សយំ កត្វា បវត្តាតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

វន្ទេ តេ បិតរំ ភទ្ទេ, តិម្ពរុំ សូរិយវច្ឆសេតិ ឯត្ថ សូរិយវច្ឆសាតិ សូរិយសមានសរីរា. តស្សា កិរ ទេវធីតាយ បាទន្តតោ រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា កេសន្តំ អារោហតិ, តស្មា ពាលសូរិយមណ្ឌលសទិសា ខាយតិ, ឥតិ នំ ‘‘សូរិយវច្ឆសា’’តិ សញ្ជានន្តិ. តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ភទ្ទេ, សូរិយវច្ឆសេ, តវ បិតរំ តិម្ពរុំ គន្ធព្ពទេវរាជានំ វន្ទាមី’’តិ. យេន ជាតាសិ កល្យាណីតិ យេន ការណភូតេន យំ តិម្ពរុំ ទេវរាជានំ និស្សាយ ត្វំ ជាតា, កល្យាណី សព្ពង្គសោភនា. អានន្ទជននី មមាតិ មយ្ហំ បីតិសោមនស្សវឌ្ឍនី.

វាតោវ សេទតំ កន្តោតិ យថា សញ្ជាតសេទានំ សេទហរណត្ថំ វាតោ ឥដ្ឋោ ហោតិ កន្តោ មនាបោ, ឯវន្តិ អត្ថោ. បានីយំវ បិបាសតោតិ បាតុមិច្ឆន្តស្ស បិបាសតោ បិបាសាភិភូតស្ស. អង្គីរសីតិ អង្គេ រស្មិយោ អស្សាតិ អង្គីរសី, តមេវ អារព្ភ អាលបន្តោ វទតិ. ធម្មោ អរហតាមិវាតិ អរហន្តានំ នវលោកុត្តរធម្មោ វិយ.

ជិឃច្ឆតោតិ ភុញ្ជិតុកាមស្ស ខុទាភិភូតស្ស. ជលន្តមិវ វារិនាតិ យថា កោចិ ជលន្តំ ជាតវេទំ ឧទកកុម្ភេន និព្ពាបេយ្យ, ឯវំ តវ ការណា ឧប្បន្នំ មម កាមរាគបរិឡាហំ និព្ពាបេហីតិ វទតិ.

យុត្តំ កិញ្ជក្ខរេណុនាតិ បទុមកេសររេណុនា យុត្តំ. នាគោ ឃម្មាភិតត្តោ វាតិ ឃម្មាភិតត្តហត្ថី វិយ. ឱគាហេ តេ ថនូទរន្តិ យថា សោ នាគោ បោក្ខរណិំ ឱគាហិត្វា បិវិត្វា អគ្គសោណ្ឌមត្តំ បញ្ញាយមានំ កត្វា និមុគ្គោ សុខំ សាតំ វិន្ទតិ, ឯវំ កទា នុ ខោ តេ ថនូទរំ ថនវេមជ្ឈំ ឧទរញ្ច ឱតរិត្វា អហំ សុខំ សាតំ បដិលភិស្សាមីតិ វទតិ.

‘‘អច្ចង្កុសោវ នាគោវ, ជិតំ មេ តុត្តតោមរំ;

ការណំ នប្បជានាមិ, សម្មត្តោ លក្ខណូរុយា’’តិ. –

ឯត្ថ តុត្តំ វុច្ចតិ កណ្ណមូលេ វិជ្ឈនអយទណ្ឌកោ. តោមរន្តិ បាទាទីសុ វិជ្ឈនទណ្ឌតោមរំ. អង្កុសោតិ មត្ថកេ វិជ្ឈនកុដិលកណ្ដកោ. យោ ច នាគោ បភិន្នមត្តោ អច្ចង្កុសោ ហោតិ, អង្កុសំ អតីតោ; អង្កុសេន វិជ្ឈិយមានោបិ វសំ ន គច្ឆតិ, សោ ‘‘ជិតំ មយា តុត្តតោមរំ, យោ អហំ អង្កុសស្សបិ វសំ ន គច្ឆាមី’’តិ មទទប្បេន កិញ្ចិ ការណំ ន ពុជ្ឈតិ. យថា សោ អច្ចង្កុសោ នាគោ ‘‘ជិតំ មេ តុត្តតោមរ’’ន្តិ កិញ្ចិ ការណំ នប្បជានាតិ, ឯវំ អហម្បិ លក្ខណសម្បន្នឩរុតាយ លក្ខណូរុយា សម្មត្តោ មត្តោ បមត្តោ ឧម្មត្តោ វិយ កិញ្ចិ ការណំ នប្បជានាមីតិ វទតិ. អថ វា អច្ចង្កុសោវ នាគោ អហម្បិ សម្មត្តោ លក្ខណូរុយា កិញ្ចិ តតោ វិរាគការណំ នប្បជានាមិ. កស្មា? យស្មា តេន នាគេន វិយ ជិតំ មេ តុត្តតោមរំ, ន កស្សចិ វទតោ វចនំ អាទិយាមិ.

តយិ គេធិតចិត្តោស្មីតិ ភទ្ទេ លក្ខណូរុ តយិ ពទ្ធចិត្តោស្មិ. គេធិតចិត្តោតិ វា គេធំ អជ្ឈុបេតចិត្តោ. ចិត្តំ វិបរិណាមិតន្តិ បកតិំ ជហិត្វា ឋិតំ. បដិគន្តុំ ន សក្កោមីតិ និវត្តិតុំ ន សក្កោមិ. វង្កឃស្តោវ អម្ពុជោតិ ពឡិសំ គិលិត្វា ឋិតមច្ឆោ វិយ. ‘‘ឃសោ’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ.

វាមូរូតិ វាមាការេន សណ្ឋិតឩរុ, កទលិក្ខន្ធសទិសឩរូតិ វា អត្ថោ. សជាតិ អាលិង្គ. មន្ទលោចនេតិ ឥត្ថិយោ ន តិខិណំ និជ្ឈាយន្តិ មន្ទំ អាលោចេន្តិ ឱលោកេន្តិ, តស្មា ‘‘មន្ទលោចនា’’តិ វុច្ចន្តិ. បលិស្សជាតិ សព្ពតោភាគេន អាលិង្គ. ឯតំ មេ អភិបត្ថិតន្តិ ឯតំ មយា អភិណ្ហំ បត្ថិតំ.

អប្បកោ វត មេ សន្តោតិ បកតិយាវ មន្ទោ សមានោ. វេល្លិតកេសិយាតិ កេសា មុញ្ចិត្វា បិដ្ឋិយំ វិស្សដ្ឋកាលេ សប្បោ វិយ វេល្លន្តា គច្ឆន្តា អស្សាតិ វេល្លិតកេសី, តស្សា វេល្លិតកេសិយា. អនេកភាវោ សមុប្បាទីតិ អនេកវិធោ ជាតោ. អនេកភាគោតិ វា បាឋោ. អរហន្តេវ ទក្ខិណាតិ អរហន្តម្ហិ ទិន្នទានំ វិយ នានប្បការតោ បភិន្នោ.

យំ មេ អត្ថិ កតំ បុញ្ញន្តិ យំ មយា កតំ បុញ្ញមត្ថិ. អរហន្តេសុ តាទិសូតិ តាទិលក្ខណប្បត្តេសុ អរហន្តេសុ. តយា សទ្ធិំ វិបច្ចតន្តិ សព្ពំ តយា សទ្ធិមេវ វិបាកំ ទេតុ.

ឯកោទីតិ ឯកីភាវំ គតោ. និបកោ សតោតិ នេបក្កំ វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ សមន្នាគតោតិ និបកោ. សតិយា សមន្នាគតត្តា សតោ. អមតំ មុនិ ជិគីសានោតិ យថា សោ ពុទ្ធមុនិ អមតំ និព្ពានំ ជិគីសតិ បរិយេសតិ, ឯវំ តំ អហំ សូរិយវច្ឆសេ ជិគីសាមិ បរិយេសាមិ. យថា វា សោ អមតំ ជិគីសានោ ឯសន្តោ គវេសន្តោ វិចរតិ, ឯវាហំ តំ ឯសន្តោ គវេសន្តោ វិចរាមីតិបិ អត្ថោ.

យថាបិ មុនិ នន្ទេយ្យ, បត្វា សម្ពោធិមុត្តមន្តិ យថា ពុទ្ធមុនិ ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បត្វា នន្ទេយ្យ តោសេយ្យ. ឯវំ នន្ទេយ្យន្តិ ឯវមេវ អហម្បិ តយា មិស្សីភាវំ គតោ នន្ទេយ្យំ, បីតិសោមនស្សជាតោ ភវេយ្យន្តិ វទតិ.

តាហំ ភទ្ទេ វរេយ្យាហេតិ អហេតិ អាមន្តនំ, អហេ ភទ្ទេ សូរិយវច្ឆសេ, សក្កេន ទេវានមិន្ទេន ‘‘កិំ ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវរជ្ជំ គណ្ហសិ, សុរិយវច្ឆស’’ន្តិ, ឯវំ វរេ ទិន្នេ ទេវរជ្ជំ បហាយ ‘‘សូរិយវច្ឆសំ គណ្ហាមី’’តិ ឯវំ តំ អហំ វរេយ្យំ ឥច្ឆេយ្យំ គណ្ហេយ្យន្តិ អត្ថោ.

សាលំវ ន ចិរំ ផុល្លន្តិ តវ បិតុ នគរទ្វារេ នចិរំ បុប្ផិតោ សាលោ អត្ថិ. សោ អតិវិយ មនោហរោ. តំ នចិរំ ផុល្លសាលំ វិយ. បិតរំ តេ សុមេធសេតិ អតិសស្សិរីកំ តវ បិតរំ វន្ទមានោ នមស្សាមិ នមោ ករោមិ. យស្សាសេតាទិសី បជាតិ យស្ស អាសិ ឯតាទិសី ធីតា.

៣៤៩. សំសន្ទតីតិ កស្មា គីតសទ្ទស្ស ចេវ វីណាសទ្ទស្ស ច វណ្ណំ កថេសិ? កិំ តត្ថ ភគវតោ សារាគោ អត្ថីតិ? នត្ថិ. ឆឡង្គុបេក្ខាយ ឧបេក្ខកោ ភគវា ឯតាទិសេសុ ឋានេសុ, កេវលំ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ ជានាតិ, ន តត្ថ រជ្ជតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘សំវិជ្ជតិ ខោ, អាវុសោ, ភគវតោ ចក្ខុ, បស្សតិ ភគវា ចក្ខុនា រូបំ, ឆន្ទរាគោ ភគវតោ នត្ថិ, សុវិមុត្តចិត្តោ ភគវា. សំវិជ្ជតិ ខោ, អាវុសោ, ភគវតោ សោត’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ៤.២៣២). សចេ បន វណ្ណំ ន កថេយ្យ, បញ្ចសិខោ ‘‘ឱកាសោ មេ កតោ’’តិ ន ជានេយ្យ. អថ សក្កោ ‘‘ភគវតា បញ្ចសិខស្ស ឱកាសោ ន កតោ’’តិ ទេវតា គហេត្វា តតោវ បដិនិវត្តេយ្យ, តតោ មហាជានិយោ ភវេយ្យ. វណ្ណេ បន កថិតេ ‘‘កតោ ភគវតា បញ្ចសិខស្ស ឱកាសោ’’តិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនាវសានេ អសីតិយា ទេវតាសហស្សេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិស្សតីតិ ញត្វា វណ្ណំ កថេសិ.

តត្ថ កទា សំយូឡ្ហាតិ កទា គន្ថិតា បិណ្ឌិតា. តេន ខោ បនាហំ, ភន្តេ, សមយេនាតិ តេន សមយេន តស្មិំ តុម្ហាកំ សម្ពោធិប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋមេ សត្តាហេ. ភទ្ទា នាម សូរិយវច្ឆសាតិ នាមតោ ភទ្ទា សរីរសម្បត្តិយា សូរិយវច្ឆសា. ភគិនីតិ វោហារវចនមេតំ, ទេវធីតាតិ អត្ថោ. បរកាមិនីតិ បរំ កាមេតិ អភិកង្ខតិ.

ឧបនច្ចន្តិយាតិ នច្ចមានាយ. សា កិរ ឯកស្មិំ សមយេ ចាតុមហារាជិកទេវេហិ សទ្ធិំ សក្កស្ស ទេវរាជស្ស នច្ចំ ទស្សនត្ថាយ គតា, តស្មិញ្ច ខណេ សក្កោ តថាគតស្ស អដ្ឋ យថាភុច្ចេ គុណេ បយិរុទាហាសិ. ឯវំ តស្មិំ ទិវសេ គន្ត្វា នច្ចន្តី អស្សោសិ.

សក្កូបសង្កមវណ្ណនា

៣៥០. បដិសម្មោទតីតិ ‘‘សំសន្ទតិ ខោ តេ’’តិអាទីនិ វទន្តោ ភគវា សម្មោទតិ, បញ្ចសិខោ បដិសម្មោទតិ. គាថា ច ភាសន្តោ បញ្ចសិខោ សម្មោទតិ, ភគវា បដិសម្មោទតិ. អាមន្តេសីតិ ជានាបេសិ. តស្ស កិរេវំ អហោសិ ‘‘អយំ បញ្ចសិខោ មយា មម កម្មេន បេសិតោ អត្តនោ កម្មំ ករោតិ. ឯវរូបស្ស សត្ថុ សន្តិកេ ឋត្វា កាមគុណូបសញ្ហិតំ អននុច្ឆវិកំ កថេសិ, នដា នាម និល្លជ្ជា ហោន្តិ, កថេន្តោ វិប្បការម្បិ ទស្សេយ្យ, ហន្ទ នំ មម កម្មំ ជានាបេមី’’តិ ចិន្តេត្វា អាមន្តេសិ.

៣៥១. ឯវញ្ច បន តថាគតាតិ ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ ឋបិតវចនំ. អភិវទន្តីតិ អភិវាទនសម្បដិច្ឆនេន វឌ្ឍិតវចនេន វទន្តិ. អភិវទិតោតិ វឌ្ឍិតវចនេន វុត្តោ.

ឧរុន្ទា សមបាទីតិ មហន្តា វិវដា អហោសិ, អន្ធការោ គុហាយំ អន្តរធាយិ. អាលោកោ ឧទបាទីតិ យោ បកតិយា គុហាយំ អន្ធការោ, សោ អន្តរហិតោ, អាលោកោ ជាតោ. សព្ពមេតំ ធម្មសង្គាហកានំ វចនំ.

៣៥២. ចិរបដិកាហំ, ភន្តេតិ ចិរតោ អហំ, ចិរតោ បដ្ឋាយាហំ ទស្សនកាមោតិ អត្ថោ. កេហិចិ កេហិចិ កិច្ចករណីយេហីតិ ទេវានំ ធីតា ច បុត្តា ច អង្កេ និព្ពត្តន្តិ, បាទបរិចារិកា ឥត្ថិយោ សយនេ និព្ពត្តន្តិ, តាសំ មណ្ឌនបសាធនការិកា ទេវតា សយនំ បរិវារេត្វា និព្ពត្តន្តិ, វេយ្យាវច្ចករា អន្តោវិមានេ និព្ពត្តន្តិ, ឯតេសំ អត្ថាយ អឌ្ឌករណំ នាម នត្ថិ. យេ បន សីមន្តរេ និព្ពត្តន្តិ, តេ ‘‘តវ សន្តកា, មម សន្តកា’’តិ និច្ឆេតុំ អសក្កោន្តា អឌ្ឌំ ករោន្តិ, សក្កំ ទេវរាជានំ បុច្ឆន្តិ. សោ ‘‘យស្ស វិមានំ អាសន្នតរំ, តស្ស សន្តកា’’តិ វទតិ. សចេ ទ្វេបិ សមដ្ឋានេ ហោន្តិ, ‘‘យស្ស វិមានំ ឱលោកេន្តី ឋិតា, តស្ស សន្តកា’’តិ វទតិ. សចេ ឯកម្បិ ន ឱលោកេតិ, តំ ឧភិន្នំ កលហុបច្ឆេទនត្ថំ អត្តនោ សន្តកំ ករោតិ. កីឡាទីនិបិ កិច្ចានិ ករណីយានេវ. ឯវរូបានិ តានិ ករណីយានិ សន្ធាយ ‘‘កេហិចិ កេហិចិ កិច្ចករណីយេហី’’តិ អាហ.

សលឡាគារកេតិ សលឡមយគន្ធកុដិយំ. អញ្ញតរេន សមាធិនាតិ តទា កិរ ភគវា សក្កស្សេវ អបរិបាកគតំ ញាណំ វិទិត្វា ឱកាសំ អការេតុកាមោ ផលសមាបត្តិវិហារេន និសីទិ. តំ ឯស អជានន្តោ ‘‘អញ្ញតរេន សមាធិនា’’តិ អាហ. ភូជតិ ច នាមាតិ ភូជតីតិ តស្សា នាមំ. បរិចារិកាតិ បាទបរិចារិកា ទេវធីតា. សា កិរ ទ្វេ ផលានិ បត្តា, តេនស្សា ទេវលោកេ អភិរតិយេវ នត្ថិ. និច្ចំ ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា អញ្ជលិំ សិរសិ ឋបេត្វា ភគវន្តំ នមស្សមានា តិដ្ឋតិ. នេមិសទ្ទេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋិតោតិ ‘‘សមាបន្នោ សទ្ទំ សុណាតី’’តិ នោ វត រេ វត្តព្ពេ, ននុ ភគវា សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស ‘‘អបិចាហំ អាយស្មតោ ចក្កនេមិសទ្ទេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋិតោ’’តិ ភណតីតិ. តិដ្ឋតុ នេមិសទ្ទោ, សមាបន្នោ នាម អន្តោសមាបត្តិយំ កណ្ណមូលេ ធមមានស្ស សង្ខយុគឡស្សាបិ អសនិសន្និបាតស្សាបិ សទ្ទំ ន សុណាតិ. ភគវា បន ‘‘ឯត្តកំ កាលំ សក្កស្ស ឱកាសំ ន ករិស្សាមី’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កាលវសេន ផលសមាបត្តិំ សមាបន្នោ. សក្កោ ‘‘ន ទានិ មេ សត្ថា ឱកាសំ ករោតី’’តិ គន្ធកុដិំ បទក្ខិណំ កត្វា រថំ និវត្តេត្វា ទេវលោកាភិមុខំ បេសេសិ. គន្ធកុដិបរិវេណំ រថសទ្ទេន សមោហិតំ បញ្ចង្គិកតូរិយំ វិយ អហោសិ. ភគវតោ យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស រថសទ្ទេនេវ បឋមាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជិ, តស្មា ឯវមាហ.

គោបកវត្ថុវណ្ណនា

៣៥៣. សីលេសុ បរិបូរការិនីតិ បញ្ចសុ សីលេសុ បរិបូរការិនី. ឥត្ថិត្តំ វិរាជេត្វាតិ ឥត្ថិត្តំ នាម អលំ, ន ហិ ឥត្ថិត្តេ ឋត្វា ចក្កវត្តិសិរិំ, ន សក្កមារព្រហ្មសិរិយោ បច្ចនុភវិតុំ, ន បច្ចេកពោធិំ, ន សម្មាសម្ពោធិំ គន្តុំ សក្កាតិ ឯវំ ឥត្ថិត្តំ វិរាជេតិ នាម. មហន្តមិទំ បុរិសត្តំ នាម សេដ្ឋំ ឧត្តមំ, ឯត្ថ ឋត្វា សក្កា ឯតា សម្បត្តិយោ បាបុណិតុន្តិ ឯវំ បន បុរិសត្តំ ភាវេតិ នាម. សាបិ ឯវមកាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥត្ថិត្តំ វិរាជេត្វា បុរិសត្តំ ភាវេត្វា’’តិ. ហីនំ គន្ធព្ពកាយន្តិ ហីនំ លាមកំ គន្ធព្ពនិកាយំ. កស្មា បន តេ បរិសុទ្ធសីលា តត្ថ ឧប្បន្នាតិ? បុព្ពនិកន្តិយា. បុព្ពេបិ កិរ នេសំ ឯតទេវ វសិតដ្ឋានំ, តស្មា និកន្តិវសេន តត្ថ ឧប្បន្នា. ឧបដ្ឋានន្តិ ឧបដ្ឋានសាលំ. បារិចរិយន្តិ បរិចរណភាវំ. គីតវាទិតេហិ អម្ហេ បរិចរិស្សាមាតិ អាគច្ឆន្តិ.

បដិចោទេសីតិ សារេសិ. សោ កិរ តេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ ទេវបុត្តា អតិវិយ វិរោចេន្តិ អតិវណ្ណវន្តោ, កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា អាគតា’’តិ អាវជ្ជន្តោ ‘‘ភិក្ខូ អហេសុ’’ន្តិ អទ្ទស. តតោ ‘‘ភិក្ខូ ហោន្តុ, សីលេសុ បរិបូរការិនោ’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘បរិបូរការិនោ’’តិ អទ្ទស. ‘‘បរិបូរការិនោ ហោន្តុ, អញ្ញោ គុណោ អត្ថិ នត្ថី’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘ឈានលាភិនោ’’តិ អទ្ទស. ‘‘ឈានលាភិនោ ហោន្តុ, កុហិំ វាសិកា’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘មយ្ហំវ កុលូបកា’’តិ អទ្ទស. បរិសុទ្ធសីលា នាម ឆសុ ទេវលោកេសុ យត្ថិច្ឆន្តិ, តត្ថ និព្ពត្តន្តិ. ឥមេ បន ឧបរិទេវលោកេ ច ន និព្ពត្តា. ឈានលាភិនោ នាម ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តន្តិ, ឥមេ ច ព្រហ្មលោកេ ន និព្ពត្តា. អហំ បន ឯតេសំ ឱវាទេ ឋត្វា ទេវលោកសាមិកស្ស សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស បល្លង្កេ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, ឥមេ ហីនេ គន្ធព្ពកាយេ និព្ពត្តា. អដ្ឋិវេធបុគ្គលា នាមេតេ វដ្ដេត្វា វដ្ដេត្វា គាឡ្ហំ វិជ្ឈិតព្ពាតិ ចិន្តេត្វា កុតោមុខា នាមាតិអាទីហិ វចនេហិ បដិចោទេសិ.

តត្ថ កុតោមុខាតិ ភគវតិ អភិមុខេ ធម្មំ ទេសេន្តេ តុម្ហេ កុតោមុខា កិំ អញ្ញា វិហិតា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកយមានា ឧទាហុ និទ្ទាយមានា? ទុទ្ទិដ្ឋរូបន្តិ ទុទ្ទិដ្ឋសភាវំ ទដ្ឋុំ អយុត្តំ. សហធម្មិកេតិ ឯកស្ស សត្ថុ សាសនេ សមាចិណ្ណធម្មេ កតបុញ្ញេ. តេសំ ភន្តេតិ តេសំ គោបកេន ទេវបុត្តេន ឯវំ វត្វា បុន ‘‘អហោ តុម្ហេ និល្លជ្ជា អហិរិកា’’តិអាទីហិ វចនេហិ បដិចោទិតានំ ទ្វេ ទេវា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សតិំ បដិលភិំសុ.

កាយំ ព្រហ្មបុរោហិតន្តិ តេ កិរ ចិន្តយិំសុ – ‘‘នដេហិ នាម នច្ចន្តេហិ គាយន្តេហិ វាទេន្តេហិ អាគន្ត្វា ទាយោ នាម លភិតព្ពោ អស្ស, អយំ បន អម្ហាកំ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ បក្ខិត្តលោណំ ឧទ្ធនំ វិយ តដតដាយតេវ, កិំ នុ ខោ ឥទ’’ន្តិ អាវជ្ជន្តា អត្តនោ សមណភាវំ បរិសុទ្ធសីលតំ ឈានលាភិតំ តស្សេវ កុលូបកភាវញ្ច ទិស្វា ‘‘បរិសុទ្ធសីលា នាម ឆសុ ទេវលោកេសុ យថារុចិតេ ឋានេ និព្ពត្តន្តិ, ឈានលាភិនោ ព្រហ្មលោកេ. មយំ ឧបរិទេវលោកេបិ ព្រហ្មលោកេបិ និព្ពត្តិតុំ នាសក្ខិម្ហ. អម្ហាកំ ឱវាទេ ឋត្វា អយំ ឥត្ថិកា ឧបរិ និព្ពត្តា, មយំ ភិក្ខូ សមានា ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ហីនេ គន្ធព្ពកាយេ និព្ពត្តា. តេន នោ អយំ ឯវំ និគ្គណ្ហាតី’’តិ ញត្វា តស្ស កថំ សុណន្តាយេវ តេសុ ទ្វេ ជនា បឋមជ្ឈានសតិំ បដិលភិត្វា ឈានំ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តា អនាគាមិផលេយេវ បតិដ្ឋហិំសុ. អថ នេសំ សោ បរិត្តោ កាមាវចរត្តភាវោ ធារេតុំ នាសក្ខិ. តស្មា តាវទេវ ចវិត្វា ព្រហ្មបុរោហិតេសុ និព្ពត្តា. សោ ច នេសំ កាយោ តត្ថ ឋិតានំយេវ និព្ពត្តោ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេសំ, ភន្តេ, គោបកេន ទេវបុត្តេន បដិចោទិតានំ ទ្វេ ទេវា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សតិំ បដិលភិំសុ កាយំ ព្រហ្មបុរោហិត’’ន្តិ.

តត្ថ ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ តស្មិញ្ញេវ អត្តភាវេ ឈានសតិំ បដិលភិំសុ. តត្ថេវ ឋត្វា ចុតា បន កាយំ ព្រហ្មបុរោហិតំ ព្រហ្មបុរោហិតសរីរំ បដិលភិំសូតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯកោ បន ទេវោតិ ឯកោ ទេវបុត្តោ និកន្តិំ ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោ កាមេ អជ្ឈវសិ, តត្ថេវ អាវាសិកោ អហោសិ.

៣៥៤. សង្ឃញ្ចុបដ្ឋាសិន្តិ សង្ឃញ្ច ឧបដ្ឋាសិំ.

សុធម្មតាយាតិ ធម្មស្ស សុន្ទរភាវេន. តិទិវូបបន្នោតិ តិទិវេ តិទសបុរេ ឧបបន្នោ. គន្ធព្ពកាយូបគតេ វសីនេតិ គន្ធព្ពកាយំ អាវាសិកោ ហុត្វា ឧបគតេ. យេ ច មយំ បុព្ពេ មនុស្សភូតាតិ យេ បុព្ពេ មនុស្សភូតា មយំ អន្នេន បានេន ឧបដ្ឋហិម្ហាតិ ឥមិនា សទ្ធិំ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បាទូបសង្គយ្ហាតិ បាទេ ឧបសង្គយ្ហ បាទធោវនបាទមក្ខនានុប្បទានេន បូជេត្វា ចេវ វន្ទិត្វា ច. សកេ និវេសនេតិ អត្តនោ ឃរេ. ឥមស្សាបិ បទស្ស ឧបដ្ឋហិម្ហាតិ ឥមិនាវ សម្ពន្ធោ.

បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោតិ អត្តនាវ វេទិតព្ពោ. អរិយាន សុភាសិតានីតិ តុម្ហេហិ វុច្ចមានានិ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សុភាសិតានិ.

តុម្ហេ បន សេដ្ឋមុបាសមានាតិ ឧត្តមំ ពុទ្ធំ ភគវន្តំ ឧបាសមានា អនុត្តរេ ពុទ្ធសាសនេ វា. ព្រហ្មចរិយន្តិ សេដ្ឋចរិយំ. ភវតូបបត្តីតិ ភវន្តានំ ឧបបត្តិ.

អគារេ វសតោ មយ្ហន្តិ ឃរមជ្ឈេ វសន្តស្ស មយ្ហំ.

ស្វជ្ជាតិ សោ អជ្ជ. គោតមសាវកេនាតិ ឥធ គោបកោ គោតមសាវកោតិ វុត្តោ. សមេច្ចាតិ សមាគន្ត្វា.

ហន្ទ វិយាយាម ព្យាយាមាតិ ហន្ទ ឧយ្យមាម ព្យាយមាម. មា នោ មយំ បរបេស្សា អហុម្ហាតិ នោតិ និបាតមត្តំ, មា មយំ បរស្ស បេសនការកាវ អហុម្ហាតិ អត្ថោ. គោតមសាសនានីតិ ឥធ បកតិយា បដិវិទ្ធំ បឋមជ្ឈានមេវ គោតមសាសនានីតិ វុត្តំ, តំ អនុស្សរំ អនុស្សរិត្វាតិ អត្ថោ.

ចិត្តានិ វិរាជយិត្វាតិ បញ្ចកាមគុណិកចិត្តានិ វិរាជយិត្វា. កាមេសុ អាទីនវន្តិ វិក្ខម្ភនវសេន បឋមជ្ឈានេន កាមេសុ អាទីនវំ អទ្ទសំសុ, សមុច្ឆេទវសេន តតិយមគ្គេន. កាមសំយោជនពន្ធនានីតិ កាមសញ្ញោជនានិ ច កាមពន្ធនានិ ច. បាបិមយោគានីតិ បាបិមតោ មារស្ស យោគភូតានិ, ពន្ធនភូតានីតិ អត្ថោ. ទុរច្ចយានីតិ ទុរតិក្កមានិ. សឥន្ទា ទេវា សបជាបតិកាតិ ឥន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ឧបវិដ្ឋា សឥន្ទា បជាបតិំ ទេវរាជានំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ឧបវិដ្ឋា សបជាបតិកា. សភាយុបវិដ្ឋាតិ សភាយំ ឧបវិដ្ឋា, និសិន្នាតិ អត្ថោ.

វីរាតិ សូរា. វិរាគាតិ វីតរាគា. វិរជំ ករោន្តាតិ វិរជំ អនាគាមិមគ្គំ ករោន្តា ឧប្បាទេន្តា. នាគោវ សន្នានិ គុណានីតិ កាមសញ្ញោជនពន្ធនានិ ឆេត្វា ទេវេ តាវតិំសេ អតិក្កមិំសុ. សំវេគជាតស្សាតិ ជាតសំវេគស្ស សក្កស្ស.

កាមាភិភូតិ ទុវិធានម្បិ កាមានំ អភិភូ. សតិយា វិហីនាតិ ឈានសតិវិរហិតា.

តិណ្ណំ តេសន្តិ តេសុ តីសុ ជនេសុ. អាវសិនេត្ថ ឯកោតិ តត្ថ ហីនេ កាយេ ឯកោយេវ អាវាសិកោ ជាតោ. សម្ពោធិបថានុសារិនោតិ អនាគាមិមគ្គានុសារិនោ. ទេវេបិ ហីឡេន្តីតិ ទ្វេ ទេវលោកេ ហីឡេន្តា អធោករោន្តា ឧបចារប្បនាសមាធីហិ សមាហិតត្តា អត្តនោ បាទបំសុំ ទេវតានំ មត្ថកេ ឱកិរន្តា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា គតាតិ.

ឯតាទិសី ធម្មប្បកាសនេត្ថាតិ ឯត្ថ សាសនេ ឯវរូបា ធម្មប្បកាសនា, យាយ សាវកា ឯតេហិ គុណេហិ សមន្នាគតា ហោន្តិ. ន តត្ថ កិំ កង្ខតិ កោចិ សាវកោតិ កិំ តត្ថ តេសុ សាវកេសុ កោចិ ឯកសាវកោបិ ពុទ្ធាទីសុ វា ចាតុទ្ទិសភាវេ វា ន កង្ខតិ ‘‘សព្ពទិសាសុ អសជ្ជមានោ អគយ្ហមានោ វិហរតី’’តិ. ឥទានិ ភគវតោ វណ្ណំ ភណន្តោ ‘‘និតិណ្ណឱឃំ វិចិកិច្ឆឆិន្នំ, ពុទ្ធំ នមស្សាម ជិនំ ជនិន្ទ’’ន្តិ អាហ. តត្ថ វិចិកិច្ឆឆិន្នន្តិ ឆិន្នវិចិកិច្ឆំ. ជនិន្ទន្តិ សព្ពលោកុត្តមំ.

យំ តេ ធម្មន្តិ យំ តវ ធម្មំ. អជ្ឈគំសុ តេតិ តេ ទេវបុត្តា អធិគតា. កាយំ ព្រហ្មបុរោហិតន្តិ អម្ហាកំ បស្សន្តានំយេវ ព្រហ្មបុរោហិតសរីរំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ តវ ធម្មំ ជានិត្វា តេសំ តិណ្ណំ ជនានំ តេ ទ្វេ វិសេសគូ អម្ហាកំ បស្សន្តានំយេវ កាយំ ព្រហ្មបុរោហិតំ អធិគន្ត្វា មគ្គផលវិសេសំ អជ្ឈគំសុ, មយម្បិ តស្ស ធម្មស្ស បត្តិយា អាគតម្ហាសិ មារិសាតិ. អាគតម្ហសេតិ សម្បត្តម្ហ. កតាវកាសា ភគវតា, បញ្ហំ បុច្ឆេមុ មារិសាតិ សចេ នោ ភគវា ឱកាសំ ករោតិ, អថ ភគវតា កតាវកាសា ហុត្វា បញ្ហំ, មារិស, បុច្ឆេយ្យាមាតិ អត្ថោ.

មឃមាណវវត្ថុ

៣៥៥. ទីឃរត្តំ វិសុទ្ធោ ខោ អយំ យក្ខោតិ ចិរកាលតោ បភុតិ វិសុទ្ធោ. កីវ ចិរកាលតោ? អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ មគធរដ្ឋេ មចលគាមកេ មឃមាណវកាលតោ បដ្ឋាយ. តទា កិរេស ឯកទិវសំ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ គាមមជ្ឈេ មនុស្សានំ គាមកម្មករណដ្ឋានំ គន្ត្វា អត្តនោ ឋិតដ្ឋានំ បាទន្តេនេវ បំសុកចវរំ អបនេត្វា រមណីយមកាសិ, អញ្ញោ អាគន្ត្វា តត្ថ អដ្ឋាសិ. សោ តាវតកេនេវ សតិំ បដិលភិត្វា មជ្ឈេ គាមស្ស ខលមណ្ឌលមត្តំ ឋានំ សោធេត្វា វាលុកំ ឱកិរិត្វា ទារូនិ អាហរិត្វា សីតកាលេ អគ្គិំ ករោតិ, ទហរា ច មហល្លកា ច អាគន្ត្វា តត្ថ និសីទន្តិ.

អថស្ស ឯកទិវសំ ឯតទហោសិ – ‘‘មយំ នគរំ គន្ត្វា រាជរាជមហាមត្តាទយោ បស្សាម, ឥមេសុបិ ចន្ទិមសូរិយេសុ ‘ចន្ទោ នាម ទេវបុត្តោ, សូរិយោ នាម ទេវបុត្តោ’តិ វទន្តិ. កិំ នុ ខោ កត្វា ឯតេ ឯតា សម្បត្តិយោ អធិគតា’’តិ? តតោ ‘‘នាញ្ញំ កិញ្ចិ, បុញ្ញកម្មមេវ កត្វា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មយាបិ ឯវំវិធសម្បត្តិទាយកំ បុញ្ញកម្មមេវ កត្តព្ព’’ន្តិ ចិន្តេសិ.

សោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ យាគុំ បិវិត្វា វាសិផរសុកុទាលមុសលហត្ថោ ចតុមហាបថំ គន្ត្វា មុសលេន បាសាណេ ឧច្ចាលេត្វា បវដ្ដេតិ, យានានំ អក្ខបដិឃាតរុក្ខេ ហរតិ, វិសមំ សមំ ករោតិ, ចតុមហាបថេ សាលំ ករោតិ, បោក្ខរណិំ ខណតិ, សេតុំ ពន្ធតិ, ឯវំ ទិវសំ កម្មំ កត្វា អត្ថង្គតេ សូរិយេ ឃរំ ឯតិ. តំ អញ្ញោ បុច្ឆិ – ‘‘ភោ, មឃ, ត្វំ បាតោវ និក្ខមិត្វា សាយំ អរញ្ញតោ ឯសិ, កិំ កម្មំ ករោសី’’តិ? បុញ្ញកម្មំ ករោមិ. សគ្គគាមិមគ្គំ សោធេមីតិ. កិមិទំ, ភោ, បុញ្ញំ នាមាតិ? ត្វំ ន ជានាសីតិ? អាម, ន ជានាមីតិ. នគរំ គតកាលេ ទិដ្ឋបុព្ពា តេ រាជរាជមហាមត្តាទយោតិ? អាម, ទិដ្ឋបុព្ពាតិ. បុញ្ញកម្មំ កត្វា តេហិ តំ ឋានំ លទ្ធំ, អហម្បិ ឯវំវិធសម្បត្តិទាយកំ កម្មំ ករោមិ. ‘‘ចន្ទោ នាម ទេវបុត្តោ, សូរិយោ នាម ទេវបុត្តោ’’តិ សុតបុព្ពំ តយាតិ? អាម សុតបុព្ពន្តិ. ឯតស្ស សគ្គស្ស គមនមគ្គំ អហំ សោធេមីតិ. ឥទំ បន បុញ្ញកម្មំ កិំ តវេវ វដ្ដតិ, អញ្ញស្ស ន វដ្ដតីតិ? ន កស្សចេតំ វារិតន្តិ. យទិ ឯវំ ស្វេ អរញ្ញំ គមនកាលេ មយ្ហម្បិ សទ្ទំ ទេហីតិ. បុនទិវសេ តំ គហេត្វា គតោ, ឯវំ តស្មិំ គាមេ តេត្តិំស មនុស្សា តរុណវយា សព្ពេ តស្សេវ អនុវត្តកា អហេសុំ. តេ ឯកច្ឆន្ទា ហុត្វា បុញ្ញកម្មានិ ករោន្តា វិចរន្តិ. យំ ទិសំ គច្ឆន្តិ, មគ្គំ សមំ ករោន្តា ឯកទិវសេនេវ ករោន្តិ, បោក្ខរណិំ ខណន្តា, សាលំ ករោន្តា, សេតុំ ពន្ធន្តា ឯកទិវសេនេវ និដ្ឋាបេន្តិ.

អថ នេសំ គាមភោជកោ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ បុព្ពេ ឯតេសុ សុរំ បិវន្តេសុ បាណឃាតាទីនិ ករោន្តេសុ ច កហាបណាទិវសេន ចេវ ទណ្ឌពលិវសេន ច ធនំ លភាមិ. ឥទានិ ឯតេសំ បុញ្ញករណកាលតោ បដ្ឋាយ ឯត្តកោ អាយោ នត្ថិ, ហន្ទ នេ រាជកុលេ បរិភិន្ទាមី’’តិ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ចោរេ, មហារាជ, បស្សាមីតិ. កុហិំ, តាតាតិ? មយ្ហំ គាមេតិ. កិំ ចោរា នាម, តាតាតិ? រាជាបរាធិកា ទេវាតិ. កិំ ជាតិកាតិ? គហបតិជាតិកា ទេវាតិ. គហបតិកា កិំ ករិស្សន្តិ, តយា ជានមានេន កស្មា មយ្ហំ ន កថិតន្តិ? ភយេន, មហារាជ, ន កថេមិ, ឥទានិ មា មយ្ហំ ទោសំ ករេយ្យាថាតិ. អថ រាជា ‘‘អយំ មយ្ហំ មហារវំ រវតី’’តិ សទ្ទហិត្វា ‘‘តេន ហិ គច្ឆ, ត្វមេវ នេ អានេហី’’តិ ពលំ ទត្វា បេសេសិ. សោ គន្ត្វា ទិវសំ អរញ្ញេ កម្មំ កត្វា សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា គាមមជ្ឈេ និសីទិត្វា ‘‘ស្វេ កិំ កម្មំ ករិស្សាម, កិំ មគ្គំ សមំ ករោម, បោក្ខរណិំ ខណាម, សេតុំ ពន្ធាមា’’តិ មន្តយមានេយេវ តេ បរិវារេត្វា ‘‘មា ផន្ទិត្ថ, រញ្ញោ អាណា’’តិ ពន្ធិត្វា បាយាសិ. អថ ខោ នេសំ ឥត្ថិយោ ‘‘សាមិកា កិរ វោ ‘រាជាបរាធិកា ចោរា’តិ ពន្ធិត្វា និយ្យន្តី’’តិ សុត្វា ‘‘អតិចិរេន កូដា ឯតេ ‘បុញ្ញកម្មំ ករោមា’តិ ទិវសេ ទិវសេ អរញ្ញេវ អច្ឆន្តិ, សព្ពកម្មន្តា បរិហីនា, គេហេ ន កិញ្ចិ វឌ្ឍតិ, សុដ្ឋុ ពទ្ធា សុដ្ឋុ គហិតា’’តិ វទិំសុ.

គាមភោជកោបិ តេ នេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសិ. រាជា អនុបបរិក្ខិត្វាយេវ ‘‘ហត្ថិនា មទ្ទាបេថា’’តិ អាហ. តេសុ នីយមានេសុ មឃោ ឥតរេ អាហ – ‘‘ភោ, សក្ខិស្សថ មម វចនំ កាតុ’’ន្តិ? តវ វចនំ ករោន្តាយេវម្ហ ឥមំ ភយំ បត្តា, ឯវំ សន្តេបិ តវ វចនំ ករោម, ភណ ភោ, កិំ ករោមាតិ? ឯត្ថ ភោ វដ្ដេ ចរន្តានំ នាម និពទ្ធំ ឯតំ, កិំ បន តុម្ហេ ចោរាតិ? ន ចោរម្ហាតិ. ឥមស្ស លោកស្ស សច្ចកិរិយា នាម អវស្សយោ, តស្មា សព្ពេបិ ‘‘យទិ អម្ហេ ចោរា, ហត្ថី មទ្ទតុ, អថ ន ចោរា, មា មទ្ទតូ’’តិ សច្ចកិរិយំ ករោថាតិ. តេ តថា អកំសុ. ហត្ថី ឧបគន្តុម្បិ ន សក្កោតិ, វិរវន្តោ បលាយតិ, ហត្ថិំ តុត្តតោមរង្កុសេហិ កោដ្ដេន្តាបិ ឧបនេតុំ ន សក្កោន្តិ. ‘‘ហត្ថិំ ឧបនេតុំ ន សក្កោមា’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. តេន ហិ ឧបរិ កដេន បដិច្ឆាទេត្វា មទ្ទាបេថាតិ. ឧបរិ កដេ ទិន្នេ ទិគុណរវំ វិរវន្តោ បលាយតិ.

រាជា សុត្វា បេសុញ្ញការកំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘តាត, ហត្ថី មទ្ទិតុំ ន ឥច្ឆតី’’តិ? អាម, ទេវ, ជេដ្ឋកមាណវោ មន្តំ ជានាតិ, មន្តស្សេវ អយមានុភាវោតិ. រាជា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘មន្តោ កិរ តេ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ? នត្ថិ, ទេវ, មយ្ហំ មន្តោ, សច្ចកិរិយំ បន មយំ ករិម្ហ – ‘‘យទិ អម្ហេ រញ្ញោ ចោរា, មទ្ទតុ, អថ ន ចោរា, មា មទ្ទតូ’’តិ, សច្ចកិរិយាយ នោ ឯស អានុភាវោតិ. កិំ បន, តាត, តុម្ហេ កម្មំ ករោថាតិ? អម្ហេ, ទេវ, មគ្គំ សមំ ករោម, ចតុមហាបថេ សាលំ ករោម, បោក្ខរណិំ ខណាម, សេតុំ ពន្ធាម, ឯវរូបានិ បុញ្ញកម្មានិ ករោន្តា វិចរិម្ហាតិ.

អយំ តុម្ហេ កិមត្ថំ បិសុណេសីតិ? អម្ហាកំ បមត្តកាលេ ឥទញ្ចិទញ្ច លភតិ, អប្បមត្តកាលេ តំ នត្ថិ, ឯតេន ការណេនាតិ. តាត, អយំ ហត្ថី នាម តិរច្ឆានោ, សោបិ តុម្ហាកំ គុណេ ជានាតិ. អហំ មនុស្សោ ហុត្វាបិ ន ជានាមិ, តុម្ហាកំ វសនគាមំ តុម្ហាកំយេវ បុន អហរណីយំ កត្វា ទេមិ, អយម្បិ ហត្ថី តុម្ហាកំយេវ ហោតុ, បេសុញ្ញការកោបិ តុម្ហាកំយេវ ទាសោ ហោតុ. ឥតោ បដ្ឋាយ មយ្ហម្បិ បុញ្ញកម្មំ ករោថាតិ ធនំ ទត្វា វិស្សជ្ជេសិ. តេ ធនំ គហេត្វា វារេន វារេន ហត្ថិំ អារុយ្ហ គច្ឆន្តា មន្តយន្តិ ‘‘ភោ បុញ្ញកម្មំ នាម អនាគតភវត្ថាយ ករិយតិ, អម្ហាកំ បន អន្តោឧទកេ បុប្ផិតំ នីលុប្បលំ វិយ ឥមស្មិញ្ញេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតិ. ឥទានិ អតិរេកំ បុញ្ញំ ករិស្សាមា’’តិ, កិំ ករោមាតិ? ចតុមហាបថេ ថាវរំ កត្វា មហាជនស្ស វិស្សមនសាលំ ករោម, ឥត្ថីហិ បន សទ្ធិំ អបត្តិកំ កត្វា ករិស្សាម, អម្ហេសុ ហិ ‘‘ចោរា’’តិ គហេត្វា នីយមានេសុ ឥត្ថីនំ ឯកាបិ ចិន្តាមត្តកម្បិ អកត្វា ‘‘សុពទ្ធា សុគហិតា’’តិ ឧដ្ឋហិំសុ, តស្មា តាសំ បត្តិំ ន ទស្សាមាតិ. តេ អត្តនោ គេហានិ គន្ត្វា ហត្ថិនោ តេត្តិំសបិណ្ឌំ ទេន្តិ, តេត្តិំស តិណមុដ្ឋិយោ អាហរន្តិ, តំ សព្ពំ ហត្ថិស្ស កុច្ឆិបូរំ ជាតំ. តេ អរញ្ញំ បវិសិត្វា រុក្ខេ ឆិន្ទន្តិ, ឆិន្នំ ឆិន្នំ ហត្ថី កឌ្ឍិត្វា សកដបថេ ឋបេសិ. តេ រុក្ខេ តច្ឆេត្វា សាលាយ កម្មំ អារភិំសុ.

មឃស្ស គេហេ សុជាតា, សុធម្មា, ចិត្តា, នន្ទាតិ ចតស្សោ ភរិយាយោ អហេសុំ. សុធម្មា វឌ្ឍកិំ បុច្ឆតិ – ‘‘តាត, ឥមេ សហាយា កាលស្សេវ គន្ត្វា សាយំ ឯន្តិ, កិំ កម្មំ ករោន្តី’’តិ? ‘‘សាលំ ករោន្តិ, អម្មា’’តិ. ‘‘តាត, មយ្ហម្បិ សាលាយ បត្តិំ កត្វា ទេហី’’តិ. ‘‘ឥត្ថីហិ អបត្តិកំ ករោមា’’តិ ឯតេ វទន្តីតិ. សា វឌ្ឍកិស្ស អដ្ឋ កហាបណេ ទត្វា ‘‘តាត, យេន កេនចិ ឧបាយេន មយ្ហំ បត្តិកំ ករោហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធុ អម្មា’’តិ វត្វា បុរេតរំ វាសិផរសុំ គហេត្វា គាមមជ្ឈេ ឋត្វា ‘‘កិំ ភោ អជ្ជ ឥមស្មិម្បិ កាលេ ន និក្ខមថា’’តិ ឧច្ចាសទ្ទំ កត្វា ‘‘សព្ពេ មគ្គំ អារុឡ្ហា’’តិ ញត្វា ‘‘គច្ឆថ តាវ តុម្ហេ, មយ្ហំ បបញ្ចោ អត្ថី’’តិ តេ បុរតោ កត្វា អញ្ញំ មគ្គំ អារុយ្ហ កណ្ណិកូបគំ រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា តច្ឆេត្វា មដ្ឋំ កត្វា អាហរិត្វា សុធម្មាយ គេហេ ឋបេសិ – ‘‘មយា ទេហីតិ វុត្តទិវសេ នីហរិត្វា ទទេយ្យាសី’’តិ.

អថ និដ្ឋិតេ ទព្ពសម្ភារកម្មេ ភូមិកម្មតោ បដ្ឋាយ ចយពន្ធនថម្ភុស្សាបន សង្ឃាដយោជន កណ្ណិកមញ្ចពន្ធនេសុ កតេសុ សោ វឌ្ឍកី កណ្ណិកមញ្ចេ និសីទិត្វា ចតូហិ ទិសាហិ គោបានសិយោ ឧក្ខិបិត្វា ‘‘ភោ ឯកំ បមុដ្ឋំ អត្ថី’’តិ អាហ. កិំ ភោ បមុដ្ឋំ, សព្ពមេវ ត្វំ បមុស្សសីតិ. ឥមា ភោ គោបានសិយោ កត្ថ បតិដ្ឋហិស្សន្តីតិ? កណ្ណិកា នាម លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ. កុហិំ ភោ ឥទានិ សក្កា លទ្ធុន្តិ? កុលានំ គេហេ សក្កា លទ្ធុន្តិ. អាហិណ្ឌន្តា បុច្ឆថាតិ. តេ អន្តោគាមំ បវិសិត្វា បុច្ឆិត្វា សុធម្មាយ ឃរទ្វារេ ‘‘ឥមស្មិំ ឃរេ កណ្ណិកា អត្ថី’’តិ អាហំសុ. សា ‘‘អត្ថី’’តិ អាហ. ហន្ទ មូលំ គណ្ហាហីតិ. មូលំ ន គណ្ហាមិ, សចេ មម បត្តិំ ករោថ, ទស្សាមីតិ. ឯថ ភោ មាតុគាមស្ស បត្តិំ ន ករោម, អរញ្ញំ គន្ត្វា រុក្ខំ ឆិន្ទិស្សាមាតិ និក្ខមិំសុ.

តតោ វឌ្ឍកី ‘‘កិំ ន លទ្ធា, តាត, កណ្ណិកា’’តិ បុច្ឆិ. តេ តមត្ថំ អារោចយិំសុ. វឌ្ឍកី កណ្ណិកមញ្ចេ និសិន្នោវ អាកាសំ ឧល្លោកេត្វា ‘‘ភោ អជ្ជ នក្ខត្តំ សុន្ទរំ, ឥទំ អញ្ញំ សំវច្ឆរំ អតិក្កមិត្វា សក្កា លទ្ធុំ, តុម្ហេហិ ច ទុក្ខេន អាភតា ទព្ពសម្ភារា, តេ សកលសំវច្ឆរេន ឥមស្មិញ្ញេវ ឋានេ បូតិកា ភវិស្សន្តិ. ទេវលោកេ និព្ពត្តកាលេ តស្សាបិ ឯកស្មិំ កោណេ សាលា ហោតុ, អាហរថ ន’’ន្តិ អាហ. សាបិ យាវ តេ ន បុន អាគច្ឆន្តិ, តាវ កណ្ណិកាយ ហេដ្ឋិមតលេ ‘‘អយំ សាលា សុធម្មា នាមា’’តិ អក្ខរានិ ឆិន្ទាបេត្វា អហតេន វត្ថេន វេឋេត្វា ឋបេសិ. កម្មិកា អាគន្ត្វា – ‘‘អាហរ, រេ កណ្ណិកំ, យំ ហោតុ តំ ហោតុ. តុយ្ហម្បិ បត្តិំ ករិស្សាមា’’តិ អាហំសុ. សា នីហរិត្វា ‘‘តាតា, យាវ អដ្ឋ វា សោឡស វា គោបានសិយោ ន អារោហន្តិ, តាវ ឥមំ វត្ថំ មា និព្ពេឋយិត្ថា’’តិ វត្វា អទាសិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា គហេត្វា គោបានសិយោ អារោបេត្វាវ វត្ថំ និព្ពេឋេសុំ.

ឯកោ មហាគាមិកមនុស្សោ ឧទ្ធំ ឧល្លោកេន្តោ អក្ខរានិ ទិស្វា ‘‘កិំ, ភោ, ឥទ’’ន្តិ អក្ខរញ្ញុំ មនុស្សំ បក្កោសាបេត្វា ទស្សេសិ. សោ ‘‘សុធម្មា នាម អយំ សាលា’’តិ អាហ. ‘‘ហរថ, ភោ, មយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សាលំ កត្វា នាមមត្តម្បិ ន លភាម, ឯសា រតនមត្តេន កណ្ណិករុក្ខេន សាលំ អត្តនោ នាមេន ការេតី’’តិ វិរវន្តិ. វឌ្ឍកី តេសំ វិរវន្តានំយេវ គោបានសិយោ បវេសេត្វា អាណិំ ទត្វា សាលាកម្មំ និដ្ឋាបេសិ.

សាលំ តិធា វិភជិំសុ, ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ ឥស្សរានំ វសនដ្ឋានំ អកំសុ, ឯកស្មិំ ទុគ្គតានំ, ឯកស្មិំ គិលានានំ. តេត្តិំស ជនា តេត្តិំស ផលកានិ បញ្ញបេត្វា ហត្ថិស្ស សញ្ញំ អទំសុ – ‘‘អាគន្តុកោ អាគន្ត្វា យស្ស អត្ថតេ ផលកេ និសីទតិ, តំ គហេត្វា ផលកសាមិកស្សេវ គេហេ បតិដ្ឋបេហិ. តស្ស បាទបរិកម្មបិដ្ឋិបរិកម្មខាទនីយភោជនីយសយនានិ សព្ពានិ ផលកសាមិកស្សេវ ភារោ ភវិស្សតី’’តិ. ហត្ថី អាគតាគតំ គហេត្វា ផលកសាមិកស្ស គេហំ នេតិ, សោ តស្ស តំ ទិវសំ កត្តព្ពំ ករោតិ.

មឃមាណវោ សាលតោ អវិទូរេ ឋានេ កោវិឡាររុក្ខំ រោបាបេសិ, មូលេ ចស្ស បាសាណផលកំ អត្ថរិ. នន្ទា នាមស្ស ភរិយា អវិទូរេ បោក្ខរណិំ ខណាបេសិ, ចិត្តា មាលាវច្ឆេ រោបាបេសិ, សព្ពជេដ្ឋិកា បន អាទាសំ គហេត្វា អត្តភាវំ មណ្ឌយមានាវ វិចរតិ. មឃោ តំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, សុធម្មា, សាលាយ បត្តិកា ជាតា, នន្ទា បោក្ខរណិំ ខណាបេសិ, ចិត្តា មាលាវច្ឆេ រោបាបេសិ. តវ បន បុញ្ញកម្មំ នាម នត្ថិ, ឯកំ បុញ្ញំ ករោហិ, ភទ្ទេ’’តិ សា ‘‘ត្វំ កស្ស ការណា ករោសិ, ននុ តយា កតំ មយ្ហមេវា’’តិ វត្វា អត្តភាវមណ្ឌនមេវ អនុយុញ្ជតិ.

មឃោ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចវិត្វា តាវតិំសភវនេ សក្កោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, តេបិ តេត្តិំស គាមិកមនុស្សា កាលង្កត្វា តេត្តិំស ទេវបុត្តា ហុត្វា តស្សេវ សន្តិកេ និព្ពត្តា. សក្កស្ស វេជយន្តោ នាម បាសាទោ សត្ត យោជនសតានិ ឧគ្គច្ឆិ, ធជោ តីណិ យោជនសតានិ ឧគ្គច្ឆិ, កោវិឡាររុក្ខស្ស និស្សន្ទេន សមន្តា តិយោជនសតបរិមណ្ឌលោ បញ្ចទសយោជនបរិណាហក្ខន្ធោ បារិច្ឆត្តកោ និព្ពត្តិ, បាសាណផលកស្ស និស្សន្ទេន បារិច្ឆត្តកមូលេ សដ្ឋិយោជនិកា បណ្ឌុកម្ពលសិលា និព្ពត្តិ. សុធម្មាយ កណ្ណិករុក្ខស្ស និស្សន្ទេន តិយោជនសតិកា សុធម្មា ទេវសភា និព្ពត្តិ. នន្ទាយ បោក្ខរណិយា និស្សន្ទេន បញ្ញាសយោជនា នន្ទា នាម បោក្ខរណី និព្ពត្តិ. ចិត្តាយ មាលាវច្ឆវត្ថុនិស្សន្ទេន សដ្ឋិយោជនិកំ ចិត្តលតាវនំ នាម ឧយ្យានំ និព្ពត្តិ.

សក្កោ ទេវរាជា សុធម្មាយ ទេវសភាយ យោជនិកេ សុវណ្ណបល្លង្កេ និសិន្នោ តិយោជនិកេ សេតច្ឆត្តេ ធារិយមានេ តេហិ ទេវបុត្តេហិ តាហិ ទេវកញ្ញាហិ អឌ្ឍតិយាហិ នាដកកោដីហិ ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវតាហិ ច បរិវារិតោ មហាសម្បត្តិំ ឱលោកេន្តោ តា តិស្សោ ឥត្ថិយោ ទិស្វា ‘‘ឥមា តាវ បញ្ញាយន្តិ, សុជាតា កុហិ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘អយំ មម វចនំ អកត្វា គិរិកន្ទរាយ ពកសកុណិកា ហុត្វា និព្ពត្តា’’តិ ទិស្វា ទេវលោកតោ ឱតរិត្វា តស្សា សន្តិកំ គតោ. សា ទិស្វាវ សញ្ជានិត្វា អធោមុខា ជាតា. ‘‘ពាលេ, ឥទានិ កិំ សីសំ ន ឧក្ខិបសិ? ត្វំ មម វចនំ អកត្វា អត្តភាវមេវ មណ្ឌយមានា វីតិនាមេសិ. សុធម្មាយ ច នន្ទាយ ច ចិត្តាយ ច មហាសម្បត្តិ និព្ពត្តា, ឯហិ អម្ហាកំ សម្បត្តិំ បស្សា’’តិ ទេវលោកំ នេត្វា នន្ទាយ បោក្ខរណិយា បក្ខិបិត្វា បល្លង្កេ និសីទិ.

នាដកិត្ថិយោ ‘‘កុហិំ គតត្ថ, មហារាជា’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ អនារោចេតុកាមោបិ តាហិ និប្បីឡិយមានោ ‘‘សុជាតាយ សន្តិក’’ន្តិ អាហ. កុហិំ និព្ពត្តា, មហារាជាតិ? កន្ទរបាទេតិ. ឥទានិ កុហិន្តិ? នន្ទាបោក្ខរណិយំ មេ វិស្សដ្ឋាតិ. ឯថ, ភោ, អម្ហាកំ អយ្យំ បស្សាមាតិ សព្ពា តត្ថ អគមំសុ. សា បុព្ពេ សព្ពជេដ្ឋិកា ហុត្វា តា អវមញ្ញិត្ថ. ឥទានិ តាបិ តំ ទិស្វា – ‘‘បស្សថ, ភោ អម្ហាកំ អយ្យាយ មុខំ កក្កដកវិជ្ឈនសូលសទិស’’ន្តិអាទីនិ វទន្តិយោ កេឡិំ អកំសុ. សា អតិវិយ អដ្ដិយមានា សក្កំ ទេវរាជានំ អាហ – ‘‘មហារាជ, ឥមានិ សុវណ្ណរជតមណិវិមានានិ វា នន្ទាបោក្ខរណី វា មយ្ហំ កិំ ករិស្សតិ, ជាតិភូមិយេវ មហារាជ សត្តានំ សុខា, មំ តត្ថេវ កន្ទរបាទេ វិស្សជ្ជេហី’’តិ. សក្កោ តំ តត្ថ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘មម វចនំ ករិស្សសី’’តិ អាហ. ករិស្សាមិ, មហារាជាតិ. បញ្ច សីលានិ គហេត្វា អខណ្ឌានិ កត្វា រក្ខ, កតិបាហេន តំ ឯតាសំ ជេដ្ឋិកំ ករិស្សាមីតិ. សា តថា អកាសិ.

សក្កោ កតិបាហស្ស អច្ចយេន ‘‘សក្កា នុ ខោ សីលំ រក្ខិតុ’’ន្តិ គន្ត្វា មច្ឆរូបេន ឧត្តានកោ ហុត្វា តស្សា បុរតោ ឧទកបិដ្ឋេ ឱសរតិ, សា ‘‘មតមច្ឆកោ ភវិស្សតី’’តិ គន្ត្វា សីសេ អគ្គហេសិ. មច្ឆោ នង្គុដ្ឋំ ចាលេសិ. សា ‘‘ជីវតិ មញ្ញេ’’តិ ឧទកេ វិស្សជ្ជេសិ. សក្កោ អាកាសេ ឋត្វា ‘‘សាធុ, សាធុ, រក្ខសិ សិក្ខាបទំ, ឯវំ តំ រក្ខមានំ កតិបាហេនេវ នាដកានំ ជេដ្ឋិកំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. តស្សាបិ បញ្ច វស្សសតានិ អាយុ អហោសិ. ឯកទិវសម្បិ ឧទរបូរំ នាលត្ថំ, សុក្ខិត្វា បរិសុក្ខិត្វា មិលាយមានាបិ សីលំ អខណ្ឌេត្វា កាលង្កត្វា ពារាណសិយំ កុម្ភការគេហេ និព្ពត្តិ.

សក្កោ ‘‘កុហិំ និព្ពត្តា’’តិ ឱលោកេន្តោ ទិស្វា ‘‘តតោ ឥធ អានេតុំ ន សក្កា, ជីវិតវុត្តិមស្សា ទស្សាមី’’តិ សុវណ្ណឯឡាលុកានំ យានកំ បូរេត្វា មជ្ឈេ គាមស្ស មហល្លកវេសេន និសីទិត្វា ‘‘ឯឡាលុកានិ គណ្ហថា’’តិ ឧក្កុដ្ឋិមកាសិ. សមន្តា គាមវាសិកា អាគន្ត្វា ‘‘ទេហិ, តាតា’’តិ អាហំសុ. អហំ សីលរក្ខកានំ ទេមិ, តុម្ហេ សីលំ រក្ខថាតិ. តាត មយំ សីលំ នាម កីទិសន្តិបិ ន ជានាម, មូលេន ទេហីតិ. ‘‘សីលរក្ខកានំយេវ ទម្មី’’តិ អាហ. ‘‘ឯថ, រេ កោសិ អយំ ឯឡាលុកមហល្លកោ’’តិ សព្ពេ និវត្តិំសុ.

សា ទារិកា បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម, តុម្ហេ ឯឡាលុកត្ថាយ គតា តុច្ឆហត្ថាវ អាគតា’’តិ. កោសិ, អម្ម, ឯឡាលុកមហល្លកោ ‘‘អហំ សីលរក្ខកានំ ទម្មី’’តិ វទតិ, នូនិមស្ស ទារិកា សីលំ ខាទិត្វា វត្តន្តិ, មយំ សីលមេវ ន ជានាមាតិ. សា ‘‘មយ្ហំ អានីតំ ភវិស្សតី’’តិ គន្ត្វា ‘‘ឯឡាលុកំ, តាត, ទេហី’’តិ អាហ. ‘‘ត្វំ សីលានិ រក្ខសិ អម្មា’’តិ? ‘‘អាម, តាត រក្ខាមី’’តិ. ឥទំ មយា តុយ្ហមេវ អាភតន្តិ គេហទ្វារេ យានេន សទ្ធិំ ឋបេត្វា បក្កាមិ. សាបិ យាវជីវំ សីលំ រក្ខិត្វា ចវិត្វា វេបចិត្តិអសុរស្ស ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. សីលនិស្សន្ទេន បាសាទិកា អហោសិ. សោ ‘‘ធីតុវិវាហមង្គលំ ករិស្សាមី’’តិ អសុរេ សន្និបាតេសិ.

សក្កោ ‘‘កុហិំ និព្ពត្តា’’តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘អសុរភវនេ និព្ពត្តា, អជ្ជស្សា វិវាហមង្គលំ ករិស្សន្តី’’តិ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ យំកិញ្ចិ កត្វា អានេតព្ពា មយា’’តិ អសុរវណ្ណំ និម្មិនិត្វា គន្ត្វា អសុរានំ អន្តរេ អដ្ឋាសិ. ‘‘តវ សាមិកំ វទេហី’’តិ តស្សា ហត្ថេ បិតា បុប្ផទាមំ អទាសិ ‘‘យំ ឥច្ឆសិ, តស្សូបរិ ខិបាហី’’តិ. សា ឱលោកេន្តី សក្កំ ទិស្វា បុព្ពសន្និវាសេន សញ្ជាតសិនេហា ‘‘អយំ មេ សាមិកោ’’តិ តស្សូបរិ ទាមំ ខិបិ. សោ តំ ពាហាយ គហេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិ, តស្មិំ ខណេ អសុរា សញ្ជានិំសុ. តេ ‘‘គណ្ហថ, គណ្ហថ, ជរសក្កំ, វេរិកោ អម្ហាកំ, ន មយំ ឯតស្ស ទារិកំ ទស្សាមា’’តិ អនុពន្ធិំសុ. វេបចិត្តិ បុច្ឆិ ‘‘កេនាហដា’’តិ? ‘‘ជរសក្កេន មហារាជា’’តិ. ‘‘អវសេសេសុ អយមេវ សេដ្ឋោ, អបេថា’’តិ អាហ. សក្កោ នំ នេត្វា អឌ្ឍតិយកោដិនាដកានំ ជេដ្ឋិកដ្ឋានេ ឋបេសិ. សា សក្កំ វរំ យាចិ – ‘‘មហារាជ, មយ្ហំ ឥមស្មិំ ទេវលោកេ មាតា វា បិតា វា ភាតា វា ភគិនី វា នត្ថិ, យត្ថ យត្ថ គច្ឆសិ, តត្ថ តត្ថ មំ គហេត្វាវ គច្ឆ មហារាជា’’តិ. សក្កោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិញ្ញំ អទាសិ.

ឯវំ មចលគាមកេ មឃមាណវកាលតោ បដ្ឋាយ វិសុទ្ធភាវមស្ស សម្បស្សន្តោ ភគវា ‘‘ទីឃរត្តំ វិសុទ្ធោ ខោ អយំ យក្ខោ’’តិ អាហ. អត្ថសញ្ហិតន្តិ អត្ថនិស្សិតំ ការណនិស្សិតំ.

បញ្ហវេយ្យាករណវណ្ណនា

៣៥៧. កិំ សំយោជនាតិ កិំ ពន្ធនា, កេន ពន្ធនេន ពទ្ធា ហុត្វា. បុថុកាយាតិ ពហុជនា. អវេរាតិ អប្បដិឃា. អទណ្ឌាតិ អាវុធទណ្ឌធនទណ្ឌវិនិមុត្តា. អសបត្តាតិ អបច្ចត្ថិកា. អព្យាបជ្ជាតិ វិគតទោមនស្សា. វិហរេមុ អវេរិនោតិ អហោ វត កេនចិ សទ្ធិំ អវេរិនោ វិហរេយ្យាម, កត្ថចិ កោបំ ន ឧប្បាទេត្វា អច្ឆរាយ គហិតកំ ជង្ឃសហស្សេន សទ្ធិំ បរិភុញ្ជេយ្យាមាតិ ទានំ ទត្វា បូជំ កត្វា ច បត្ថយន្តិ. ឥតិ ច នេសំ ហោតីតិ ឯវញ្ច នេសំ អយំ បត្ថនា ហោតិ. អថ ច បនាតិ ឯវំ បត្ថនាយ សតិបិ.

ឥស្សាមច្ឆរិយសំយោជនាតិ បរសម្បត្តិខីយនលក្ខណា ឥស្សា, អត្តសម្បត្តិយា បរេហិ សាធារណភាវស្ស អសហនលក្ខណំ មច្ឆរិយំ, ឥស្សា ច មច្ឆរិយញ្ច សំយោជនំ ឯតេសន្តិ ឥស្សាមច្ឆរិយសំយោជនា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន ឥស្សាមច្ឆរិយានិ អភិធម្មេ វុត្តានេវ.

អាវាសមច្ឆរិយេន បនេត្ថ យក្ខោ វា បេតោ វា ហុត្វា តស្សេវ អាវាសស្ស សង្ការំ សីសេន ឧក្ខិបិត្វា វិចរតិ. កុលមច្ឆរិយេន តស្មិំ កុលេ អញ្ញេសំ ទានាទីនិ ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘ភិន្នំ វតិទំ កុលំ មមា’’តិ ចិន្តយតោ លោហិតម្បិ មុខតោ ឧគ្គច្ឆតិ, កុច្ឆិវិរេចនម្បិ ហោតិ, អន្តានិបិ ខណ្ឌាខណ្ឌានិ ហុត្វា និក្ខមន្តិ. លាភមច្ឆរិយេន សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា សន្តកេ លាភេ មច្ឆរាយិត្វា បុគ្គលិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជិត្វា យក្ខោ វា បេតោ វា មហាអជគរោ វា ហុត្វា និព្ពត្តតិ. សរីរវណ្ណគុណវណ្ណមច្ឆរិយេន បន បរិយត្តិធម្មមច្ឆរិយេន ច អត្តនោវ វណ្ណំ វណ្ណេតិ, ន បរេសំ វណ្ណំ, ‘‘កិំ វណ្ណោ ឯសោ’’តិ តំ តំ ទោសំ វទន្តោ បរិយត្តិញ្ច កស្សចិ កិញ្ចិ អទេន្តោ ទុព្ពណ្ណោ ចេវ ឯឡមូគោ ច ហោតិ.

អបិច អាវាសមច្ឆរិយេន លោហគេហេ បច្ចតិ. កុលមច្ឆរិយេន អប្បលាភោ ហោតិ. លាភមច្ឆរិយេន គូថនិរយេ និព្ពត្តតិ. វណ្ណមច្ឆរិយេន ភវេ និព្ពត្តស្ស វណ្ណោ នាម ន ហោតិ. ធម្មមច្ឆរិយេន កុក្កុឡនិរយេ និព្ពត្តតិ. ឥទំ បន ឥស្សាមច្ឆរិយសំយោជនំ សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយតិ. យាវ តំ នប្បហីយតិ, តាវ ទេវមនុស្សា អវេរតាទីនិ បត្ថយន្តាបិ វេរាទីហិ ន បរិមុច្ចន្តិយេវ.

តិណ្ណា មេត្ថ កង្ខាតិ ឯតស្មិំ បញ្ហេ មយា តុម្ហាកំ វចនំ សុត្វា កង្ខា តិណ្ណាតិ វទតិ, ន មគ្គវសេន តិណ្ណកង្ខតំ ទីបេតិ. វិគតា កថំកថាតិ ឥទំ កថំ, ឥទំ កថន្តិ អយម្បិ កថំកថា វិគតា.

៣៥៨. និទានាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. បិយាប្បិយនិទានន្តិ បិយសត្តសង្ខារនិទានំ មច្ឆរិយំ, អប្បិយសត្តសង្ខារនិទានា ឥស្សា. ឧភយំ វា ឧភយនិទានំ. បព្ពជិតស្ស ហិ សទ្ធិវិហារិកាទយោ, គហដ្ឋស្ស បុត្តាទយោ ហត្ថិអស្សាទយោ វា សត្តា បិយា ហោន្តិ កេឡាយិតា មមាយិតា, មុហុត្តម្បិ តេ អបស្សន្តោ អធិវាសេតុំ ន សក្កោតិ. សោ អញ្ញំ តាទិសំ បិយសត្តំ លភន្តំ ទិស្វា ឥស្សំ ករោតិ. ‘‘ឥមិនា អម្ហាកំ កិញ្ចិ កម្មំ អត្ថិ, មុហុត្តំ តាវ នំ ទេថា’’តិ តមេវ អញ្ញេហិ យាចិតោ ‘‘ន សក្កា ទាតុំ, កិលមិស្សតិ វា ឧក្កណ្ឋិស្សតិ វា’’តិអាទីនិ វត្វា មច្ឆរិយំ ករោតិ. ឯវំ តាវ ឧភយម្បិ បិយសត្តនិទានំ ហោតិ. ភិក្ខុស្ស បន បត្តចីវរបរិក្ខារជាតំ, គហដ្ឋស្ស វា អលង្ការាទិឧបករណំ បិយំ ហោតិ មនាបំ, សោ អញ្ញស្ស តាទិសំ ឧប្បជ្ជមានំ ទិស្វា ‘‘អហោ វតស្ស ឯវរូបំ ន ភវេយ្យា’’តិ ឥស្សំ ករោតិ, យាចិតោ វាបិ ‘‘មយម្បេតំ មមាយន្តា ន បរិភុញ្ជាម, ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ មច្ឆរិយំ ករោតិ. ឯវំ ឧភយម្បិ បិយសង្ខារនិទានំ ហោតិ. អប្បិយេ បន តេ វុត្តប្បការេ សត្តេ ច សង្ខារេ ច លភិត្វា សចេបិស្ស តេ អមនាបា ហោន្តិ, តថាបិ កិលេសានំ វិបរីតវុត្តិតាយ ‘‘ឋបេត្វា មំ កោ អញ្ញោ ឯវរូបស្ស លាភី’’តិ ឥស្សំ វា ករោតិ, យាចិតោ តាវកាលិកម្បិ អទទមានោ មច្ឆរិយំ វា ករោតិ. ឯវំ ឧភយម្បិ អប្បិយសត្តសង្ខារនិទានំ ហោតិ.

ឆន្ទនិទានន្តិ ឯត្ថ បរិយេសនឆន្ទោ, បដិលាភឆន្ទោ, បរិភោគឆន្ទោ, សន្និធិឆន្ទោ, វិស្សជ្ជនឆន្ទោតិ បញ្ចវិធោ ឆន្ទោ.

កតមោ បរិយេសនឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អតិត្តោ ឆន្ទជាតោ រូបំ បរិយេសតិ, សទ្ទំ. គន្ធំ. រសំ. ផោដ្ឋព្ពំ បរិយេសតិ, ធនំ បរិយេសតិ. អយំ បរិយេសនឆន្ទោ.

កតមោ បដិលាភឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អតិត្តោ ឆន្ទជាតោ រូបំ បដិលភតិ, សទ្ទំ. គន្ធំ. រសំ. ផោដ្ឋព្ពំ បដិលភតិ, ធនំ បដិលភតិ. អយំ បដិលាភឆន្ទោ.

កតមោ បរិភោគឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អតិត្តោ ឆន្ទជាតោ រូបំ បរិភុញ្ជតិ, សទ្ទំ. គន្ធំ. រសំ. ផោដ្ឋព្ពំ បរិភុញ្ជតិ, ធនំ បរិភុញ្ជតិ. អយំ បរិភោគឆន្ទោ.

កតមោ សន្និធិឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អតិត្តោ ឆន្ទជាតោ ធនសន្និចយំ ករោតិ ‘‘អាបទាសុ ភវិស្សតី’’តិ. អយំ សន្និធិឆន្ទោ.

កតមោ វិស្សជ្ជនឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អតិត្តោ ឆន្ទជាតោ ធនំ វិស្សជ្ជេតិ, ហត្ថារោហានំ, អស្សារោហានំ, រថិកានំ, ធនុគ្គហានំ – ‘‘ឥមេ មំ រក្ខិស្សន្តិ គោបិស្សន្តិ មមាយិស្សន្តិ សម្បរិវារយិស្សន្តី’’តិ. អយំ វិស្សជ្ជនឆន្ទោ. ឥមេ បញ្ច ឆន្ទា. ឥធ តណ្ហាមត្តមេវ, តំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ.

វិតក្កនិទានោតិ ឯត្ថ ‘‘លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ’’តិ (ទី. និ. ២.១១០) ឯវំ វុត្តោ វិនិច្ឆយវិតក្កោ វិតក្កោ នាម. វិនិច្ឆយោតិ ទ្វេ វិនិច្ឆយា តណ្ហាវិនិច្ឆយោ ច, ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ ច. អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតំ តណ្ហាវិនិច្ឆយោ នាម. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ នាមាតិ ឯវំ វុត្តតណ្ហាវិនិច្ឆយវសេន ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋបិយាប្បិយវវត្ថានំ ន ហោតិ. តទេវ ហិ ឯកច្ចស្ស ឥដ្ឋំ ហោតិ, ឯកច្ចស្ស អនិដ្ឋំ បច្ចន្តរាជមជ្ឈិមទេសរាជូនំ គណ្ឌុប្បាទមិគមំសាទីសុ វិយ. តស្មិំ បន តណ្ហាវិនិច្ឆយវិនិច្ឆិតេ បដិលទ្ធវត្ថុស្មិំ ‘‘ឯត្តកំ រូបស្ស ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ សទ្ទស្ស, ឯត្តកំ គន្ធស្ស, ឯត្តកំ រសស្ស, ឯត្តកំ ផោដ្ឋព្ពស្ស ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ មយ្ហំ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ បរស្ស ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ និទហិស្សាមិ, ឯត្តកំ បរស្ស ទស្សាមី’’តិ វវត្ថានំ វិតក្កវិនិច្ឆយេន ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឆន្ទោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, វិតក្កនិទានោ’’តិ.

បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិទានោតិ តយោ បបញ្ចា តណ្ហាបបញ្ចោ, មានបបញ្ចោ, ទិដ្ឋិបបញ្ចោតិ. តត្ថ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតំ តណ្ហាបបញ្ចោ នាម. នវវិធោ មានោ មានបបញ្ចោ នាម. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិបបញ្ចោ នាម. តេសុ ឥធ តណ្ហាបបញ្ចោ អធិប្បេតោ. កេនដ្ឋេន បបញ្ចោ? មត្តបមត្តាការបាបនដ្ឋេន បបញ្ចោ. តំសម្បយុត្តា សញ្ញា បបញ្ចសញ្ញា. សង្ខា វុច្ចតិ កោដ្ឋាសោ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិអាទីសុ វិយ. ឥតិ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិទានោតិ បបញ្ចសញ្ញាកោដ្ឋាសនិទានោ វិតក្កោតិ អត្ថោ.

បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិរោធសារុប្បគាមិនិន្តិ ឯតិស្សា បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាយ ខយា និរោធោ វូបសមោ, តស្ស សារុប្បញ្ចេវ តត្ថ គាមិនិំ ចាតិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គំ បុច្ឆតិ.

វេទនាកម្មដ្ឋានវណ្ណនា

៣៥៩. អថស្ស ភគវា សោមនស្សំបាហន្តិ តិស្សោ វេទនា អារភិ. កិំ បន ភគវតា បុច្ឆិតំ កថិតំ, អបុច្ឆិតំ, សានុសន្ធិកំ, អននុសន្ធិកន្តិ? បុច្ឆិតមេវ កថិតំ, នោ អបុច្ឆិតំ, សានុសន្ធិកមេវ, នោ អននុសន្ធិកំ. ទេវតានញ្ហិ រូបតោ អរូបំ បាកដតរំ, អរូបេបិ វេទនា បាកដតរា. កស្មា? ទេវតានញ្ហិ ករជកាយំ សុខុមំ, កម្មជំ ពលវំ, ករជកាយស្ស សុខុមត្តា, កម្មជស្ស ពលវត្តា ឯកាហារម្បិ អតិក្កមិត្វា ន តិដ្ឋន្តិ, ឧណ្ហបាសាណេ ឋបិតសប្បិបិណ្ឌិ វិយ វិលីយន្តីតិ សព្ពំ ព្រហ្មជាលេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. តស្មា ភគវា សក្កស្ស តិស្សោ វេទនា អារភិ. ទុវិធញ្ហិ កម្មដ្ឋានំ – រូបកម្មដ្ឋានំ, អរូបកម្មដ្ឋានញ្ច. រូបបរិគ្គហោ, អរូបបរិគ្គហោតិបិ ឯតទេវ វុច្ចតិ. តត្ថ ភគវា យស្ស រូបំ បាកដំ, តស្ស សង្ខេបមនសិការវសេន វា វិត្ថារមនសិការវសេន វា ចតុធាតុវវត្ថានំ វិត្ថារេន្តោ រូបកម្មដ្ឋានំ កថេតិ. យស្ស អរូបំ បាកដំ, តស្ស អរូបកម្មដ្ឋានំ កថេតិ. កថេន្តោ ច តស្ស វត្ថុភូតំ រូបកម្មដ្ឋានំ ទស្សេត្វាវ កថេតិ, ទេវានំ បន អរូបកម្មដ្ឋានំ បាកដន្តិ អរូបកម្មដ្ឋានវសេន វេទនា អារភិ.

តិវិធោ ហិ អរូបកម្មដ្ឋានេ អភិនិវេសោ – ផស្សវសេន, វេទនាវសេន, ចិត្តវសេនាតិ. កថំ? ឯកច្ចស្ស ហិ សង្ខិត្តេន វា វិត្ថារេន វា បរិគ្គហិតេ រូបកម្មដ្ឋានេ តស្មិំ អារម្មណេ ចិត្តចេតសិកានំ បឋមាភិនិបាតោ តំ អារម្មណំ ផុសន្តោ ឧប្បជ្ជមានោ ផស្សោ បាកដោ ហោតិ. ឯកច្ចស្ស តំ អារម្មណំ អនុភវន្តី ឧប្បជ្ជមានា វេទនា បាកដា ហោតិ. ឯកច្ចស្ស តំ អារម្មណំ បរិគ្គហេត្វា តំ វិជានន្តំ ឧប្បជ្ជមានំ វិញ្ញាណំ បាកដំ ហោតិ.

តត្ថ យស្ស ផស្សោ បាកដោ ហោតិ, សោបិ ន កេវលំ ផស្សោវ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សទ្ធិំ តទេវ អារម្មណំ អនុភវមានា វេទនាបិ ឧប្បជ្ជតិ, សញ្ជានមានា សញ្ញាបិ, ចេតយមានា ចេតនាបិ, វិជានមានំ វិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតីតិ ផស្សបញ្ចមកេយេវ បរិគ្គណ្ហាតិ. យស្ស វេទនា បាកដា ហោតិ, សោបិ ន កេវលំ វេទនាវ ឧប្បជ្ជតិ, តាយ សទ្ធិំ តទេវ អារម្មណំ ផុសមានោ ផស្សោបិ ឧប្បជ្ជតិ, សញ្ជានមានា សញ្ញាបិ, ចេតយមានា ចេតនាបិ, វិជានមានំ វិញ្ញាណម្បិ ឧប្បជ្ជតីតិ ផស្សបញ្ចមកេយេវ បរិគ្គណ្ហាតិ. យស្ស វិញ្ញាណំ បាកដំ ហោតិ, សោបិ ន កេវលំ វិញ្ញាណមេវ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សទ្ធិំ តទេវារម្មណំ ផុសមានោ ផស្សោបិ ឧប្បជ្ជតិ, អនុភវមានា វេទនាបិ, សញ្ជានមានា សញ្ញាបិ, ចេតយមានា ចេតនាបិ ឧប្បជ្ជតីតិ ផស្សបញ្ចមកេយេវ បរិគ្គណ្ហាតិ.

សោ ‘‘ឥមេ ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា កិំ និស្សិតា’’តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘វត្ថុនិស្សិតា’’តិ បជានាតិ. វត្ថុ នាម ករជកាយោ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឥទញ្ច បន មេ វិញ្ញាណំ ឯត្ថ សិតំ ឯត្ថ បដិពទ្ធ’’ន្តិ. សោ អត្ថតោ ភូតានិ ចេវ ឧបាទារូបានិ ច. ឯវមេត្ថ វត្ថុ រូបំ, ផស្សបញ្ចមកា នាមន្តិ នាមរូបមត្តមេវ បស្សតិ. រូបញ្ចេត្ថ រូបក្ខន្ធោ, នាមំ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធាតិ បញ្ចក្ខន្ធមត្តំ ហោតិ. នាមរូបវិនិមុត្តា ហិ បញ្ចក្ខន្ធា, បញ្ចក្ខន្ធវិនិមុត្តំ វា នាមរូបំ នត្ថិ. សោ ‘‘ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា កិំ ហេតុកា’’តិ ឧបបរិក្ខន្តោ ‘‘អវិជ្ជាទិហេតុកា’’តិ បស្សតិ. តតោ ‘‘បច្ចយោ ចេវ បច្ចយុប្បន្នញ្ច ឥទំ, អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា នត្ថិ, សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជមត្តមេវា’’តិ សប្បច្ចយនាមរូបវសេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សនាបដិបាដិយា ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ សម្មសន្តោ វិចរតិ, សោ អជ្ជ អជ្ជាតិ បដិវេធំ អាកង្ខមានោ តថារូបេ ទិវសេ ឧតុសប្បាយំ, បុគ្គលសប្បាយំ, ភោជនសប្បាយំ, ធម្មសវនសប្បាយំ វា លភិត្វា ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោវ វិបស្សនំ មត្ថកំ បាបេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. ឯវមិមេសម្បិ តិណ្ណំ ជនានំ យាវ អរហត្តា កម្មដ្ឋានំ កថិតំ ហោតិ.

ឥធ បន ភគវា អរូបកម្មដ្ឋានំ កថេន្តោ វេទនាសីសេន កថេសិ. ផស្សវសេន ហិ វិញ្ញាណវសេន វា កថិយមានំ ឯតស្ស ន បាកដំ ហោតិ, អន្ធការំ វិយ ខាយតិ. វេទនាវសេន បន បាកដំ ហោតិ. កស្មា? វេទនានំ ឧប្បត្តិយា បាកដតាយ. សុខទុក្ខវេទនានញ្ហិ ឧប្បត្តិ បាកដា. យទា សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា សកលំ សរីរំ ខោភេន្តំ មទ្ទន្តំ ផរមានំ អភិសន្ទយមានំ សតធោតសប្បិំ ខាទាបយន្តំ វិយ, សតបាកតេលំ មក្ខយមានំ វិយ, ឃដសហស្សេន បរិឡាហំ និព្ពាបយមានំ វិយ, ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ វាចំ និច្ឆារយមានមេវ ឧប្បជ្ជតិ. យទា ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា សកលសរីរំ ខោភេន្តំ មទ្ទន្តំ ផរមានំ អភិសន្ទយមានំ តត្តផាលំ បវេសេន្តំ វិយ, វិលីនតម្ពលោហេន អាសិញ្ចន្តំ វិយ, សុក្ខតិណវនប្បតិម្ហិ អរញ្ញេ ទារុឧក្កាកលាបំ ខិបមានំ វិយ ‘‘អហោ ទុក្ខំ, អហោ ទុក្ខ’’ន្តិ វិប្បលាបយមានមេវ ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ សុខទុក្ខវេទនានំ ឧប្បត្តិ បាកដា ហោតិ.

អទុក្ខមសុខា បន ទុទ្ទីបនា អន្ធការេន វិយ អភិភូតា. សា សុខទុក្ខានំ អបគមេ សាតាសាតបដិក្ខេបវសេន មជ្ឈត្តាការភូតា អទុក្ខមសុខា វេទនាតិ នយតោ គណ្ហន្តស្ស បាកដា ហោតិ. យថា កិំ? យថា អន្តរា បិដ្ឋិបាសាណំ អារុហិត្វា បលាតស្ស មិគស្ស អនុបទំ គច្ឆន្តោ មិគលុទ្ទកោ បិដ្ឋិបាសាណស្ស ឱរភាគេបិ បរភាគេបិ បទំ ទិស្វា មជ្ឈេ អបស្សន្តោបិ ‘‘ឥតោ អារុឡ្ហោ, ឥតោ ឱរុឡ្ហោ, មជ្ឈេ បិដ្ឋិបាសាណេ ឥមិនា បទេសេន គតោ ភវិស្សតី’’តិ នយតោ ជានាតិ. ឯវំ អារុឡ្ហដ្ឋានេ បទំ វិយ ហិ សុខវេទនាយ ឧប្បត្តិ បាកដា ហោតិ, ឱរុឡ្ហដ្ឋានេ បទំ វិយ ទុក្ខវេទនាយ ឧប្បត្តិ បាកដា ហោតិ, ឥតោ អារុយ្ហ, ឥតោ ឱរុយ្ហ, មជ្ឈេ ឯវំ គតោតិ នយតោ គហណំ វិយ សុខទុក្ខានំ អបគមេ សាតាសាតបដិក្ខេបវសេន មជ្ឈត្តាការភូតា អទុក្ខមសុខា វេទនាតិ នយតោ គណ្ហន្តស្ស បាកដា ហោតិ. ឯវំ ភគវា បឋមំ រូបកម្មដ្ឋានំ កថេត្វា បច្ឆា អរូបកម្មដ្ឋានំ វេទនាវសេន និវត្តេត្វា ទស្សេសិ.

ន កេវលញ្ច ឥធេវ ឯវំ ទស្សេសិ, មហាសតិបដ្ឋានេ, មជ្ឈិមនិកាយម្ហិ សតិបដ្ឋានេ, ចូឡតណ្ហាសង្ខយេ, មហាតណ្ហាសង្ខយេ, ចូឡវេទល្លសុត្តេ, មហាវេទល្លសុត្តេ, រដ្ឋបាលសុត្តេ, មាគណ្ឌិយសុត្តេ, ធាតុវិភង្គេ, អានេញ្ជសប្បាយេ, សកលេ វេទនាសំយុត្តេតិ ឯវំ អនេកេសុ សុត្តន្តេសុ បឋមំ រូបកម្មដ្ឋានំ កថេត្វា បច្ឆា អរូបកម្មដ្ឋានំ វេទនាវសេន និវត្តេត្វា ទស្សេសិ. យថា ច តេសុ តេសុ, ឯវំ ឥមស្មិម្បិ សក្កបញ្ហេ បឋមំ រូបកម្មដ្ឋានំ កថេត្វា បច្ឆា អរូបកម្មដ្ឋានំ វេទនាវសេន និវត្តេត្វា ទស្សេសិ. រូបកម្មដ្ឋានំ បនេត្ថ វេទនាយ អារម្មណមត្តកំយេវ សង្ខិត្តំ, តស្មា បាឡិយំ នារុឡ្ហំ ភវិស្សតិ.

៣៦០. អរូបកម្មដ្ឋានេ យំ តស្ស បាកដំ វេទនាវសេន អភិនិវេសមុខំ, តមេវ ទស្សេតុំ សោមនស្សំបាហំ, ទេវានមិន្ទាតិអាទិមាហ. តត្ថ ទុវិធេនាតិ ទ្វិវិធេន, ទ្វីហិ កោដ្ឋាសេហីតិ អត្ថោ. ឯវរូបំ សោមនស្សំ ន សេវិតព្ពន្តិ ឯវរូបំ គេហសិតសោមនស្សំ ន សេវិតព្ពំ. គេហសិតសោមនស្សំ នាម ‘‘តត្ថ កតមានិ ឆ គេហសិតានិ សោមនស្សានិ? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានំ រូបានំ ឥដ្ឋានំ កន្តានំ មនាបានំ មនោរមានំ លោកាមិសបដិសំយុត្តានំ បដិលាភំ វា បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ, បុព្ពេ វា បដិលទ្ធបុព្ពំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ សមនុស្សរតោ ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សំ, យំ ឯវរូបំ សោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ គេហសិតំ សោមនស្ស’’ន្តិ ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ វុត្តកាមគុណនិស្សិតំ សោមនស្សំ (ម. និ. ៣.៣០៦).

ឯវរូបំ សោមនស្សំ សេវិតព្ពន្តិ ឯវរូបំ នេក្ខម្មសិតំ សោមនស្សំ សេវិតព្ពំ. នេក្ខម្មសិតំ សោមនស្សំ នាម – ‘‘តត្ថ កតមានិ ឆ នេក្ខម្មសិតានិ សោមនស្សានិ? រូបានំ ត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច សព្ពេ តេ រូបា អនិច្ចា, ទុក្ខា, វិបរិណាមធម្មាតិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សំ, យំ ឯវរូបំ សោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មសិតំ សោមនស្ស’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣០៨) ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឧស្សុក្កាបេតុំ សក្កោន្តស្ស ‘‘ឧស្សុក្កិតា មេ វិបស្សនា’’តិ សោមនស្សជាតស្ស ឧប្បន្នំ សោមនស្សំ. សេវិតព្ពន្តិ ឥទំ នេក្ខម្មវសេន, វិបស្សនាវសេន, អនុស្សតិវសេន, បឋមជ្ឈានាទិវសេន ច ឧប្បជ្ជនកសោមនស្សំ សេវិតព្ពំ នាម.

តត្ថ យំ ចេ សវិតក្កំ សវិចារន្តិ តស្មិម្បិ នេក្ខម្មសិតេ សោមនស្សេ យំ នេក្ខម្មវសេន, វិបស្សនាវសេន, អនុស្សតិវសេន, បឋមជ្ឈានវសេន ច ឧប្បន្នំ សវិតក្កំ សវិចារំ សោមនស្សន្តិ ជានេយ្យ. យំ ចេ អវិតក្កំ អវិចារន្តិ យំ បន ទុតិយតតិយជ្ឈានវសេន ឧប្បន្នំ អវិតក្កំ អវិចារំ សោមនស្សន្តិ ជានេយ្យ. យេ អវិតក្កេ អវិចារេ, តេ បណីតតរេតិ ឯតេសុបិ ទ្វីសុ យំ អវិតក្កំ អវិចារំ, តំ បណីតតរន្តិ អត្ថោ.

ឥមិនា កិំ កថិតំ ហោតិ? ទ្វិន្នំ អរហត្តំ កថិតំ. កថំ? ឯកោ កិរ ភិក្ខុ សវិតក្កសវិចារេ សោមនស្សេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ‘‘ឥទំ សោមនស្សំ កិំ និស្សិត’’ន្តិ ឧបធារេន្តោ ‘‘វត្ថុនិស្សិត’’ន្តិ បជានាតីតិ ផស្សបញ្ចមកេ វុត្តនយេនេវ អនុក្កមេន អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. ឯកោ អវិតក្កអវិចារេ សោមនស្សេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា វុត្តនយេនេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. តត្ថ អភិនិវិដ្ឋសោមនស្សេសុបិ សវិតក្កសវិចារតោ អវិតក្កអវិចារំ បណីតតរំ. សវិតក្កសវិចារសោមនស្សវិបស្សនាតោបិ អវិតក្កអវិចារវិបស្សនា បណីតតរា. សវិតក្កសវិចារសោមនស្សផលសមាបត្តិតោបិ អវិតក្កអវិចារសោមនស្សផលសមាបត្តិយេវ បណីតតរា. តេនាហ ភគវា ‘‘យេ អវិតក្កេ អវិចារេ, តេ បណីតតរេ’’តិ.

៣៦១. ឯវរូបំ ទោមនស្សំ ន សេវិតព្ពន្តិ ឯវរូបំ គេហសិតទោមនស្សំ ន សេវិតព្ពំ. គេហសិតទោមនស្សំ នាម – ‘‘តត្ថ កតមានិ ឆ គេហសិតានិ ទោមនស្សានិ? ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានំ រូបានំ ឥដ្ឋានំ កន្តានំ មនាបានំ មនោរមានំ លោកាមិសបដិសំយុត្តានំ អប្បដិលាភំ វា អប្បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ បុព្ពេ វា អបដិលទ្ធបុព្ពំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ សមនុស្សរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សំ, យំ ឯវរូបំ ទោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ គេហសិតទោមនស្ស’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣០៧). ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណំ នានុភវិំ, នានុភវិស្សាមិ, នានុភវាមីតិ វិតក្កយតោ ឧប្បន្នំ កាមគុណនិស្សិតំ ទោមនស្សំ.

ឯវរូបំ ទោមនស្សំ សេវិតព្ពន្តិ ឯវរូបំ នេក្ខម្មសិតទោមនស្សំ សេវិតព្ពំ. នេក្ខម្មសិតទោមនស្សំ នាម – ‘‘តត្ថ កតមានិ ឆ នេក្ខម្មសិតានិ ទោមនស្សានិ? រូបានំ ត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច សព្ពេ តេ រូបា អនិច្ចា, ទុក្ខា, វិបរិណាមធម្មាតិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្បប្បញ្ញាយ ទិស្វា អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបេតិ ‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ, ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមិ, យទរិយា ឯតរហិ អាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’តិ. ឥតិ អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ ឧប្បជ្ជតិ បិហបច្ចយា ទោមនស្សំ, យំ ឯវរូបំ ទោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មសិតទោមនស្ស’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣០៧) ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ អនុត្តរវិមោក្ខសង្ខាតអរិយផលធម្មេសុ បិហំ ឧបដ្ឋបេត្វា តទធិគមាយ អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឧស្សុក្កាបេតុមសក្កោន្តស្ស ឥមម្បិ បក្ខំ, ឥមម្បិ មាសំ, ឥមម្បិ សំវច្ឆរំ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយភូមិំ បាបុណិតុំ នាសក្ខិន្តិ អនុសោចតោ ឧប្បន្នំ ទោមនស្សំ. សេវិតព្ពន្តិ ឥទំ នេក្ខម្មវសេន, វិបស្សនាវសេន, អនុស្សតិវសេន, បឋមជ្ឈានាទិវសេន ច ឧប្បជ្ជនកទោមនស្សំ សេវិតព្ពំ នាម.

តត្ថ យំ ចេ សវិតក្កសវិចារន្តិ តស្មិម្បិ ទុវិធេ ទោមនស្សេ គេហសិតទោមនស្សមេវ សវិតក្កសវិចារទោមនស្សំ នាម. នេក្ខម្មវសេន, វិបស្សនាវសេន, អនុស្សតិវសេន, បឋមទុតិយជ្ឈានវសេន ច ឧប្បន្នទោមនស្សំ បន អវិតក្កអវិចារទោមនស្សន្តិ វេទិតព្ពំ. និប្បរិយាយេន បន អវិតក្កអវិចារទោមនស្សំ នាម នត្ថិ. ទោមនស្សិន្ទ្រិយញ្ហិ ឯកំសេន អកុសលញ្ចេវ សវិតក្កសវិចារញ្ច, ឯតស្ស បន ភិក្ខុនោ មញ្ញនវសេន សវិតក្កសវិចារន្តិ ច អវិតក្កអវិចារន្តិ ច វុត្តំ.

តត្រាយំ នយោ – ឥធ ភិក្ខុ ទោមនស្សបច្ចយភូតេ សវិតក្កសវិចារធម្មេ អវិតក្កអវិចារធម្មេ ច ទោមនស្សបច្ចយា ឯវ ឧប្បន្នេ មគ្គផលធម្មេ ច អញ្ញេសំ បដិបត្តិទស្សនវសេន ទោមនស្សន្តិ គហេត្វា ‘‘កទា នុ ខោ មេ សវិតក្កសវិចារទោមនស្សេ វិបស្សនា បដ្ឋបិតា ភវិស្សតិ, កទា អវិតក្កអវិចារទោមនស្សេ’’តិ ច ‘‘កទា នុ ខោ មេ សវិតក្កសវិចារទោមនស្សផលសមាបត្តិ និព្ពត្តិតា ភវិស្សតិ, កទា អវិតក្កអវិចារទោមនស្សផលសមាបត្តី’’តិ ចិន្តេត្វា តេមាសិកំ, ឆមាសិកំ, នវមាសិកំ វា បដិបទំ គណ្ហាតិ. តេមាសិកំ គហេត្វា បឋមមាសេ ឯកំ យាមំ ជគ្គតិ, ទ្វេ យាមេ និទ្ទាយ ឱកាសំ ករោតិ, មជ្ឈិមេ មាសេ ទ្វេ យាមេ ជគ្គតិ, ឯកំ យាមំ និទ្ទាយ ឱកាសំ ករោតិ, បច្ឆិមមាសេ ចង្កមនិសជ្ជាយេវ យាបេតិ. ឯវំ ចេ អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ បាបុណាតិ, វិសេសេត្វា ឆមាសិកំ គណ្ហាតិ. តត្រាបិ ទ្វេ ទ្វេ មាសេ វុត្តនយេន បដិបជ្ជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិតុំ អសក្កោន្តោ វិសេសេត្វា នវមាសិកំ គណ្ហាតិ. តត្រាបិ តយោ តយោ មាសេ តថេវ បដិបជ្ជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិតុំ អសក្កោន្តស្ស ‘‘ន លទ្វំ វត មេ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេតុ’’ន្តិ អាវជ្ជតោ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, អស្សុធារា បវត្តន្តិ គាមន្តបព្ភារវាសីមហាសីវត្ថេរស្ស វិយ.

មហាសីវត្ថេរវត្ថុ

ថេរោ កិរ អដ្ឋារស មហាគណេ វាចេសិ. តស្សោវាទេ ឋត្វា តិំសសហស្សា ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. អថេកោ ភិក្ខុ ‘‘មយ្ហំ តាវ អព្ភន្តរេ គុណា អប្បមាណា, កីទិសា នុ ខោ មេ អាចរិយស្ស គុណា’’តិ អាវជ្ជន្តោ បុថុជ្ជនភាវំ បស្សិត្វា ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ អញ្ញេសំ អវស្សយោ ហោតិ, អត្តនោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, ឱវាទមស្ស ទស្សាមី’’តិ អាកាសេន គន្ត្វា វិហារសមីបេ ឱតរិត្វា ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នំ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា វត្តំ ទស្សេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

ថេរោ – ‘‘កិំ ការណា អាគតោសិ បិណ្ឌបាតិកា’’តិ អាហ. ឯកំ អនុមោទនំ គណ្ហិស្សាមីតិ អាគតោស្មិ, ភន្តេតិ. ឱកាសោ ន ភវិស្សតិ, អាវុសោតិ? វិតក្កមាឡកេ ឋិតកាលេ បុច្ឆិស្សាមិ, ភន្តេតិ. តស្មិំ ឋានេ អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. ភិក្ខាចារមគ្គេ, ភន្តេតិ. តត្រាបិ អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. ទុបដ្ដនិវាសនដ្ឋានេ, សង្ឃាដិបារុបនដ្ឋានេ, បត្តនីហរណដ្ឋានេ, គាមេ ចរិត្វា អាសនសាលាយំ យាគុបីតកាលេ, ភន្តេតិ. តត្ថ អដ្ឋកថាថេរា អត្តនោ កង្ខំ វិនោទេន្តិ, អាវុសោតិ. អន្តោគាមតោ និក្ខន្តកាលេ បុច្ឆិស្សាមិ, ភន្តេតិ. តត្រាបិ អញ្ញេ បុច្ឆន្តិ, អាវុសោតិ. អន្តរាមគ្គេ, ភន្តេ, ភោជនសាលាយំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ, ភន្តេ, ទិវាដ្ឋានេ, បាទធោវនកាលេ, មុខធោវនកាលេ, ភន្តេតិ? តទា អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. តតោ បដ្ឋាយ យាវ អរុណា អបរេ បុច្ឆន្តិ, អាវុសោតិ. ទន្តកដ្ឋំ គហេត្វា មុខធោវនត្ថំ គមនកាលេ, ភន្តេតិ? តទា អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. មុខំ ធោវិត្វា អាគមនកាលេ, ភន្តេតិ? តត្រាបិ អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. សេនាសនំ បវិសិត្វា និសិន្នកាលេ, ភន្តេតិ? តត្រាបិ អញ្ញេ បុច្ឆន្តីតិ. ភន្តេ, ននុ មុខំ ធោវិត្វា សេនាសនំ បវិសិត្វា តយោ ចត្តារោ បល្លង្កេ ឧសុមំ គាហាបេត្វា យោនិសោមនសិការេ កម្មំ ករោន្តានំ ឱកាសកាលេន ភវិតព្ពំ សិយា, មរណខណម្បិ ន លភិស្សថ, ភន្តេ, ផលកសទិសត្ថ ភន្តេ បរស្ស អវស្សយោ ហោថ, អត្តនោ ភវិតុំ ន សក្កោថ, ន មេ តុម្ហាកំ អនុមោទនាយ អត្ថោតិ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា អគមាសិ.

ថេរោ – ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ បរិយត្តិយា កម្មំ នត្ថិ, មយ្ហំ បន អង្កុសកោ ភវិស្សាមីតិ អាគតោ’’តិ ញត្វា ‘‘ឥទានិ ឱកាសោ ន ភវិស្សតិ, បច្ចូសកាលេ គមិស្សាមី’’តិ បត្តចីវរំ សមីបេ កត្វា សព្ពំ ទិវសភាគំ បឋមយាមមជ្ឈិមយាមញ្ច ធម្មំ វាចេត្វា បច្ឆិមយាមេ ឯកស្មិំ ថេរេ ឧទ្ទេសំ គហេត្វា និក្ខន្តេ បត្តចីវរំ គហេត្វា តេនេវ សទ្ធិំ និក្ខន្តោ. និសិន្នអន្តេវាសិកា អាចរិយោ កេនចិ បបញ្ចេន និក្ខន្តោតិ មញ្ញិំសុ. និក្ខន្តោ ថេរោ កោចិ ទេវ សមានាចរិយភិក្ខូតិ សញ្ញំ អកាសិ.

ថេរោ កិរ ‘‘មាទិសស្ស អរហត្តំ នាម កិំ, ទ្វីហតីហេនេវ បាបុណិត្វា បច្ចាគមិស្សាមី’’តិ អន្តេវាសិកានំ អនារោចេត្វាវ អាសាឡ្ហីមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខតេរសិយា និក្ខន្តោ គាមន្តបព្ភារំ គន្ត្វា ចង្កមំ អារុយ្ហ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ តំ ទិវសំ អរហត្តំ គហេតុំ នាសក្ខិ. ឧបោសថទិវសេ សម្បត្តេ ‘‘ទ្វីហតីហេន អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមីតិ អាគតោ, គហេតុំ បន នាសក្ខិំ. តយោ មាសេ បន តីណិ ទិវសានិ វិយ យាវ មហាបវារណា តាវ ជានិស្សាមី’’តិ វស្សំ ឧបគន្ត្វាបិ គហេតុំ នាសក្ខិ. បវារណាទិវសេ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ទ្វីហតីហេន អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមីតិ អាគតោ, តេមាសេនាបិ នាសក្ខិំ, សព្រហ្មចារិនោ បន វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេន្តី’’តិ. តស្សេវំ ចិន្តយតោ អស្សុធារា បវត្តន្តិ. តតោ ‘‘ន មញ្ចេ មយ្ហំ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ មគ្គផលំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, អរហត្តំ អប្បត្វា នេវ មញ្ចេ បិដ្ឋិំ បសារេស្សាមិ, ន បាទេ ធោវិស្សាមី’’តិ មញ្ចំ ឧស្សាបេត្វា ឋបេសិ. បុន អន្តោវស្សំ បត្តំ, អរហត្តំ គហេតុំ នាសក្ខិយេវ. ឯកូនតិំសបវារណាសុ អស្សុធារា បវត្តន្តិ. គាមទារកា ថេរស្ស បាទេសុ ផាលិតដ្ឋានានិ កណ្ដកេហិ សិព្ពន្តិ, ទវំ ករោន្តាបិ ‘‘អយ្យស្ស មហាសីវត្ថេរស្ស វិយ បាទា ហោន្តូ’’តិ ទវំ ករោន្តិ.

ថេរោ តិំសសំវច្ឆរេ មហាបវារណាទិវសេ អាលម្ពណផលកំ និស្សាយ ឋិតោ ‘‘ឥទានិ មេ តិំស វស្សានិ សមណធម្មំ ករោន្តស្ស, នាសក្ខិំ អរហត្តំ បាបុណិតុំ, អទ្ធា មេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ មគ្គោ វា ផលំ វា នត្ថិ, ន មេ លទ្ធំ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេតុ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. តស្សេវំ ចិន្តយតោវ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ, អស្សុធារា បវត្តន្តិ. អថ អវិទូរដ្ឋានេ ឯកា ទេវធីតា រោទមានា អដ្ឋាសិ. ‘‘កោ ឯត្ថ រោទសី’’តិ? ‘‘អហំ, ភន្តេ, ទេវធីតា’’តិ. ‘‘កស្មា រោទសី’’តិ? ‘‘រោទមានេន មគ្គផលំ និព្ពត្តិតំ, តេន អហម្បិ ឯកំ ទ្វេ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេស្សាមីតិ រោទាមិ, ភន្តេ’’តិ.

តតោ ថេរោ – ‘‘ភោ មហាសីវត្ថេរ, ទេវតាបិ តយា សទ្ធិំ កេឡិំ ករោន្តិ, អនុច្ឆវិកំ នុ ខោ តេ ឯត’’ន្តិ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ អគ្គហេសិ. សោ ‘‘ឥទានិ និបជ្ជិស្សាមី’’តិ សេនាសនំ បដិជគ្គិត្វា មញ្ចកំ បញ្ញបេត្វា ឧទកដ្ឋានេ ឧទកំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ‘‘បាទេ ធោវិស្សាមី’’តិ សោបានផលកេ និសីទិ.

អន្តេវាសិកាបិស្ស ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយស្ស សមណធម្មំ កាតុំ គច្ឆន្តស្ស តិំស វស្សានិ, សក្ខិ នុ ខោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ, នាសក្ខី’’តិ អាវជ្ជយមានា ‘‘អរហត្តំ បត្វា បាទធោវនត្ថំ និសិន្នោ’’តិ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ អម្ហាទិសេសុ អន្តេវាសិកេសុ តិដ្ឋន្តេសុ ‘អត្តនាវ បាទេ ធោវិស្សតី’តិ អដ្ឋានមេតំ, អហំ ធោវិស្សាមិ អហំ ធោវិស្សាមី’’តិ តិំសសហស្សានិបិ អាកាសេន គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘បាទេ ធោវិស្សាម, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. អាវុសោ, ឥទានិ តិំស វស្សានិ ហោន្តិ មម បាទានំ អធោតានំ, តិដ្ឋថ, តុម្ហេ, អហមេវ ធោវិស្សាមីតិ.

សក្កោបិ អាវជ្ជន្តោ – ‘‘មយ្ហំ អយ្យោ មហាសីវត្ថេរោ អរហត្តំ បត្តោ តិំសសហស្សានំ អន្តេវាសិកានំ ‘បាទេ ធោវិស្សាមា’តិ អាគតានំ បាទេ ធោវិតុំ ន ទេតិ. មាទិសេ បន ឧបដ្ឋាកេ តិដ្ឋន្តេ ‘មយ្ហំ អយ្យោ សយំ បាទេ ធោវិស្សតី’តិ អដ្ឋានមេតំ, អហំ ធោវិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា សុជាតាយ ទេវិយា សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សន្តិកេ បាតុរហោសិ. សោ សុជំ អសុរកញ្ញំ បុរតោ កត្វា ‘‘អបេថ, ភន្តេ, មាតុគាមោ’’តិ ឱកាសំ ការេត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បុរតោ ឧក្កុដិកោ និសីទិត្វា ‘‘បាទេ ធោវិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ អាហ. កោសិយ, ឥទានិ មេ តិំស វស្សានិ បាទានំ អធោតានំ, ទេវតានញ្ច បកតិយាបិ មនុស្សសរីរគន្ធោ នាម ជេគុច្ឆោ, យោជនសតេ ឋិតានម្បិ កណ្ឋេ អាសត្តកុណបំ វិយ ហោតិ, អហមេវ ធោវិស្សាមីតិ. ភន្តេ, អយំ គន្ធោ នាម ន បញ្ញាយតិ, តុម្ហាកំ បន សីលគន្ធោ ឆ ទេវលោកេ អតិក្កមិត្វា ឧបរិ ភវគ្គំ បត្វា ឋិតោ. សីលគន្ធតោ អញ្ញោ ឧត្តរិតរោ គន្ធោ នាម នត្ថិ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ សីលគន្ធេនម្ហិ អាគតោតិ វាមហត្ថេន គោប្ផកសន្ធិយំ គហេត្វា ទក្ខិណហត្ថេន បាទតលំ បរិមជ្ជិ. ទហរកុមារស្សេវ បាទា អហេសុំ. សក្កោ បាទេ ធោវិត្វា វន្ទិត្វា ទេវលោកមេវ គតោ.

ឯវំ ‘‘ន លភាមិ សព្រហ្មចារីហិ សទ្ធិំ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេតុ’’ន្តិ អាវជ្ជន្តស្ស ឧប្បន្នំ ទោមនស្សំ និស្សាយ ភិក្ខុនោ មញ្ញនវសេន វិបស្សនាយ អារម្មណម្បិ វិបស្សនាបិ មគ្គោបិ ផលម្បិ សវិតក្កសវិចារទោមនស្សន្តិ ច អវិតក្កាវិចារទោមនស្សន្តិ ច វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ឯកោ ភិក្ខុ សវិតក្កសវិចារទោមនស្សេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឥទំ ទោមនស្សំ កិំ និស្សិតន្តិ ឧបធារេន្តោ វត្ថុនិស្សិតន្តិ បជានាតីតិ ផស្សបញ្ចមកេ វុត្តនយេនេវ អនុក្កមេន អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. ឯកោ អវិតក្កាវិចារេ ទោមនស្សេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា វុត្តនយេនេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. តត្ថ អភិនិវិដ្ឋទោមនស្សេសុបិ សវិតក្កសវិចារតោ អវិតក្កអវិចារំ បណីតតរំ. សវិតក្កសវិចារទោមនស្សវិបស្សនាតោបិ អវិតក្កាវិចារទោមនស្សវិបស្សនា បណីតតរា. សវិតក្កសវិចារទោមនស្សផលសមាបត្តិតោបិ អវិតក្កាវិចារទោមនស្សផលសមាបត្តិយេវ បណីតតរា. តេនាហ ភគវា – ‘‘យេ អវិតក្កអវិចារេ តេ បណីតតរេ’’តិ.

៣៦២. ឯវរូបា ឧបេក្ខា ន សេវិតព្ពាតិ ឯវរូបា គេហសិតឧបេក្ខា ន សេវិតព្ពា. គេហសិតឧបេក្ខា នាម ‘‘តត្ថ កតមា ឆ គេហសិតឧបេក្ខា. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស បុថុជ្ជនស្ស អនោធិជិនស្ស អវិបាកជិនស្ស អនាទីនវទស្សាវិនោ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស, យា ឯវរូបា ឧបេក្ខា, រូបំ សា នាតិវត្តតិ, តស្មា សា ឧបេក្ខា គេហសិតាតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ គុឡបិណ្ឌិកេ និលីនមក្ខិកា វិយ រូបាទីនិ អនតិវត្តមានា តត្ថេវ លគ្គា លគ្គិតា ហុត្វា ឧប្បន្នា កាមគុណនិស្សិតា ឧបេក្ខា ន សេវិតព្ពា.

ឯវរូបា ឧបេក្ខា សេវិតព្ពាតិ ឯវរូបា នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខា សេវិតព្ពា. នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខា នាម – ‘‘តត្ថ កតមា ឆ នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខា? រូបានំ ត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ ‘បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច, សព្ពេ តេ រូបា អនិច្ចា, ទុក្ខា, វិបរិណាមធម្មា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា, យា ឯវរូបា ឧបេក្ខា, រូបំ សា អតិវត្តតិ, តស្មា សា ឧបេក្ខា នេក្ខម្មសិតាតិ វុច្ចតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣០៨). ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋអារម្មណេ អាបាថគតេ ឥដ្ឋេ អរជ្ជន្តស្ស, អនិដ្ឋេ អទុស្សន្តស្ស, អសមបេក្ខនេន អសម្មុយ្ហន្តស្ស ឧប្បន្នា វិបស្សនា ញាណសម្បយុត្តា ឧបេក្ខា. អបិច វេទនាសភាគា តត្រ មជ្ឈត្តុបេក្ខាបិ ឯត្ថ ឧបេក្ខាវ. តស្មា សេវិតព្ពាតិ អយំ នេក្ខម្មវសេន វិបស្សនាវសេន អនុស្សតិដ្ឋានវសេន បឋមទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានវសេន ច ឧប្បជ្ជនកឧបេក្ខា សេវិតព្ពា នាម.

ឯត្ថ យំ ចេ សវិតក្កំ សវិចារន្តិ តាយបិ នេក្ខម្មសិតឧបេក្ខាយ យំ នេក្ខម្មវសេន វិបស្សនាវសេន អនុស្សតិដ្ឋានវសេន បឋមជ្ឈានវសេន ច ឧប្បន្នំ សវិតក្កសវិចារំ ឧបេក្ខន្តិ ជានេយ្យ. យំ ចេ អវិតក្កំ អវិចារន្តិ យំ បន ទុតិយជ្ឈានាទិវសេន ឧប្បន្នំ អវិតក្កាវិចារំ ឧបេក្ខន្តិ ជានេយ្យ. យេ អវិតក្កេ អវិចារេ តេ បណីតតរេតិ ឯតាសុ ទ្វីសុ យា អវិតក្កអវិចារា, សា បណីតតរាតិ អត្ថោ. ឥមិនា កិំ កថិតំ ហោតិ? ទ្វិន្នំ អរហត្តំ កថិតំ. ឯកោ ហិ ភិក្ខុ សវិតក្កសវិចារឧបេក្ខាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អយំ ឧបេក្ខា កិំ និស្សិតាតិ ឧបធារេន្តោ វត្ថុនិស្សិតាតិ បជានាតីតិ ផស្សបញ្ចមកេ វុត្តនយេនេវ អនុក្កមេន អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. ឯកោ អវិតក្កាវិចារាយ ឧបេក្ខាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា វុត្តនយេនេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាតិ. តត្ថ អភិនិវិដ្ឋឧបេក្ខាសុបិ សវិតក្កសវិចារតោ អវិតក្កាវិចារា បណីតតរា. សវិតក្កសវិចារឧបេក្ខាវិបស្សនាតោបិ អវិតក្កាវិចារឧបេក្ខាវិបស្សនាបណីតតរា. សវិតក្កសវិចារឧបេក្ខាផលសមាបត្តិតោបិ អវិតក្កាវិចារុបេក្ខាផលសមាបត្តិយេវ បណីតតរា. តេនាហ ភគវា ‘‘យេ អវិតក្កេ អវិចារេ តេ បណីតតរេ’’តិ.

៣៦៣. ឯវំ បដិបន្នោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិរោធសារុប្បគាមិនិំ បដិបទំ បដិបន្នោ ហោតីតិ ភគវា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋបេសិ. សក្កោ បន សោតាបត្តិផលំ បត្តោ. ពុទ្ធានញ្ហិ អជ្ឈាសយោ ហីនោ ន ហោតិ, ឧក្កដ្ឋោវ ហោតិ. ឯកស្សបិ ពហូនម្បិ ធម្មំ ទេសេន្តា អរហត្តេនេវ កូដំ គណ្ហន្តិ. សត្តា បន អត្តនោ អនុរូបេ ឧបនិស្សយេ ឋិតា កេចិ សោតាបន្នា ហោន្តិ, កេចិ សកទាគាមី, កេចិ អនាគាមី, កេចិ អរហន្តោ. រាជា វិយ ហិ ភគវា, រាជកុមារា វិយ វេនេយ្យា. យថា ហិ រាជា ភោជនកាលេ អត្តនោ បមាណេន បិណ្ឌំ ឧទ្ធរិត្វា រាជកុមារានំ ឧបនេតិ, តេ តតោ អត្តនោ មុខប្បមាណេនេវ កពឡំ ករោន្តិ, ឯវំ ភគវា អត្តជ្ឈាសយានុរូបាយ ទេសនាយ អរហត្តេនេវ កូដំ គណ្ហាតិ. វេនេយ្យា អត្តនោ ឧបនិស្សយប្បមាណេន តតោ សោតាបត្តិផលមត្តំ វា សកទាគាមិអនាគាមិអរហត្តផលមេវ វា គណ្ហន្តិ. សក្កោ បន សោតាបន្នោ ជាតោ. សោតាបន្នោ ច ហុត្វា ភគវតោ បុរតោយេវ ចវិត្វា តរុណសក្កោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ទេវតានញ្ហិ ចវមានានំ អត្តភាវស្ស គតាគតដ្ឋានំ នាម ន បញ្ញាយតិ, ទីបសិខាគមនំ វិយ ហោតិ. តស្មា សេសទេវតា ន ជានិំសុ. សក្កោ បន សយំ ចុតត្តា ភគវា ច អប្បដិហតញាណត្តា ទ្វេវ ជនា ជានិំសុ. អថ សក្កោ ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហញ្ហិ ភគវតា តីសុ ឋានេសុ និព្ពត្តិតផលមេវ កថិតំ, អយញ្ច បន មគ្គោ វា ផលំ វា សកុណិកាយ វិយ ឧប្បតិត្វា គហេតុំ ន សក្កា, អាគមនីយបុព្ពភាគបដិបទាយ អស្ស ភវិតព្ពំ. ហន្ទាហំ ឧបរិ ខីណាសវស្ស បុព្ពភាគបដិបទំ បុច្ឆាមី’’តិ.

បាតិមោក្ខសំវរវណ្ណនា

៣៦៤. តតោ តំ បុច្ឆន្តោ កថំ បដិបន្នោ បន, មារិសាតិអាទិមាហ. តត្ថ បាតិមោក្ខសំវរាយាតិ ឧត្តមជេដ្ឋកសីលសំវរាយ. កាយសមាចារម្បីតិអាទិ សេវិតព្ពកាយសមាចារាទិវសេន បាតិមោក្ខសំវរទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សីលកថា ច នាមេសា កម្មបថវសេន វា បណ្ណត្តិវសេន វា កថេតព្ពា ហោតិ.

តត្ថ កម្មបថវសេន កថេន្តេន អសេវិតព្ពកាយសមាចារោ តាវ បាណាតិបាតអទិន្នាទានមិច្ឆាចារេហិ កថេតព្ពោ. បណ្ណត្តិវសេន កថេន្តេន កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមវសេន កថេតព្ពោ. សេវិតព្ពកាយសមាចារោ បាណាតិបាតាទិវេរមណីហិ ចេវ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទអវីតិក្កមេន ច កថេតព្ពោ. អសេវិតព្ពវចីសមាចារោ មុសាវាទាទិវចីទុច្ចរិតេន ចេវ វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមេន ច កថេតព្ពោ. សេវិតព្ពវចីសមាចារោ មុសាវាទាទិវេរមណីហិ ចេវ វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទអវីតិក្កមេន ច កថេតព្ពោ.

បរិយេសនា បន កាយវាចាហិ បរិយេសនាយេវ. សា កាយវចីសមាចារគហណេន គហិតាបិ សមានា យស្មា អាជីវដ្ឋមកសីលំ នាម ឯតស្មិញ្ញេវ ទ្វារទ្វយេ ឧប្បជ្ជតិ, ន អាកាសេ, តស្មា អាជីវដ្ឋមកសីលទស្សនត្ថំ វិសុំ វុត្តា. តត្ថ នសេវិតព្ពបរិយេសនា អនរិយបរិយេសនាយ កថេតព្ពា. សេវិតព្ពបរិយេសនា អរិយបរិយេសនាយ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, បរិយេសនា អនរិយា ច បរិយេសនា, អរិយា ច បរិយេសនា. កតមា ច, ភិក្ខវេ, អនរិយា បរិយេសនា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ ជាតិធម្មំយេវ បរិយេសតិ, អត្តនា ជរាធម្មោ, ព្យាធិធម្មោ, មរណធម្មោ, សោកធម្មោ, សំកិលេសធម្មោ សមានោ សំកិលេសធម្មំយេវ បរិយេសតិ.

កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ជាតិធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ, ភិក្ខវេ, ជាតិធម្មំ, ទាសិទាសំ ជាតិធម្មំ អជេឡកំ ជាតិធម្មំ, កុក្កុដសូករំ ជាតិធម្មំ, ហត្ថិគវាស្សវឡវំ ជាតិធម្មំ, ជាតរូបរជតំ ជាតិធម្មំ. ជាតិធម្មា ហេតេ, ភិក្ខវេ, ឧបធយោ, ឯត្ថាយំ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈាបន្នោ អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ ជាតិធម្មំយេវ បរិយេសតិ.

កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ជរាធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ, ភិក្ខវេ, ជរាធម្មំ…បេ… ជរាធម្មំយេវ បរិយេសតិ.

កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ព្យាធិធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ, ភិក្ខវេ, ព្យាធិធម្មំ, ទាសិទាសំ ព្យាធិធម្មំ, អជេឡកំ, កុក្កុដសូករំ, ហត្ថិគវាស្សវឡវំ ព្យាធិធម្មំ. ព្យាធិធម្មា ហេតេ, ភិក្ខវេ, ឧបធយោ, ឯត្ថាយំ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈាបន្នោ អត្តនា ព្យាធិធម្មោ សមានោ ព្យាធិធម្មំយេវ បរិយេសតិ.

កិញ្ច, ភិក្ខវេ, មរណធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ, ភិក្ខវេ, មរណធម្មំ…បេ… មរណធម្មំយេវ បរិយេសតិ.

កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សោកធម្មំ វទេថ? បុត្តភរិយំ…បេ… សោកធម្មំយេវ បរិយេសតិ.

កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សំកិលេសធម្មំ វទេថ…បេ… ជាតរូបរជតំ សំកិលេសធម្មំ. សំកិលេសធម្មា, ហេតេ, ភិក្ខវេ, ឧបធយោ, ឯត្ថាយំ គថិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈាបន្នោ អត្តនា សំកិលេសធម្មោ សមានោ សំកិលេសធម្មំយេវ បរិយេសតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, អនរិយា បរិយេសនាតិ (ម. និ. ១.២៧៤).

អបិច កុហនាទិវសេន បញ្ចវិធា, អគោចរវសេន ឆព្ពិធា វេជ្ជកម្មាទិវសេន ឯកវីសតិវិធា, ឯវំ បវត្តា សព្ពាបិ អនេសនា អនរិយបរិយេសនាយេវាតិ វេទិតព្ពា.

‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អរិយា បរិយេសនា? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អត្តនា ជាតិធម្មោ សមានោ ជាតិធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អជាតំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសតិ, អត្តនា ជរាធម្មោ, ព្យាធិ, មរណ, សោក, សំកិលេសធម្មោ សមានោ សំកិលេសធម្មេ អាទីនវំ វិទិត្វា អសំកិលិដ្ឋំ អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ បរិយេសតិ. អយំ អរិយា បរិយេសនាតិ (ម. និ. ១.២៧៥).

អបិច បញ្ច កុហនាទីនិ ឆ អគោចរេ ឯកវីសតិវិធញ្ច អនេសនំ វជ្ជេត្វា ភិក្ខាចរិយាយ ធម្មេន សមេន បរិយេសនាបិ អរិយបរិយេសនាយេវាតិ វេទិតព្ពា.

ឯត្ថ ច យោ យោ ‘‘ន សេវិតព្ពោ’’តិ វុត្តោ, សោ សោ បុព្ពភាគេ បាណាតិបាតាទីនំ សម្ភារបរិយេសនាបយោគករណគមនកាលតោ បដ្ឋាយ ន សេវិតព្ពោវ. ឥតរោ អាទិតោ បដ្ឋាយ សេវិតព្ពោ, អសក្កោន្តេន ចិត្តម្បិ ឧប្បាទេតព្ពំ. អបិច សង្ឃភេទាទីនំ អត្ថាយ បរក្កមន្តានំ ទេវទត្តាទីនំ វិយ កាយសមាចារោ ន សេវិតព្ពោ, ទិវសស្ស ទ្វត្តិក្ខត្តុំ តិណ្ណំ រតនានំ ឧបដ្ឋានគមនាទិវសេន បវត្តោ ធម្មសេនាបតិមហាមោគ្គល្លានត្ថេរាទីនំ វិយ កាយសមាចារោ សេវិតព្ពោ. ធនុគ្គហបេសនាទិវសេន វាចំ ភិន្ទន្តានំ ទេវទត្តាទីនំ វិយ វចីសមាចារោ ន សេវិតព្ពោ, តិណ្ណំ រតនានំ គុណកិត្តនាទិវសេន បវត្តោ ធម្មសេនាបតិមហាមោគ្គល្លានត្ថេរាទីនំ វិយ វចីសមាចារោ សេវិតព្ពោ. អនរិយបរិយេសនំ បរិយេសន្តានំ ទេវទត្តាទីនំ វិយ បរិយេសនា ន សេវិតព្ពា, អរិយបរិយេសនមេវ បរិយេសន្តានំ ធម្មសេនាបតិមហាមោគ្គល្លានត្ថេរាទីនំ វិយ បរិយេសនា សេវិតព្ពា.

ឯវំ បដិបន្នោ ខោតិ ឯវំ អសេវិតព្ពំ កាយវចីសមាចារំ បរិយេសនញ្ច បហាយ សេវិតព្ពានំ បារិបូរិយា បដិបន្នោ, ទេវានមិន្ទ, ភិក្ខុ បាតិមោក្ខសំវរាយ ឧត្តមជេដ្ឋកសីលសំវរត្ថាយ បដិបន្នោ នាម ហោតីតិ ភគវា ខីណាសវស្ស អាគមនីយបុព្ពភាគបដិបទំ កថេសិ.

ឥន្ទ្រិយសំវរវណ្ណនា

៣៦៥. ទុតិយបុច្ឆាយំ ឥន្ទ្រិយសំវរាយាតិ ឥន្ទ្រិយានំ បិធានាយ, គុត្តទ្វារតាយ សំវុតទ្វារតាយាតិ អត្ថោ. វិស្សជ្ជនេ បនស្ស ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបម្បីតិអាទិ សេវិតព្ពរូបាទិវសេន ឥន្ទ្រិយសំវរទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ ឯវំ វុត្តេតិ ហេដ្ឋា សោមនស្សាទិបញ្ហាវិស្សជ្ជនានំ សុតត្តា ឥមិនាបិ ឯវរូបេន ភវិតព្ពន្តិ សញ្ជាតបដិភានោ ភគវតា ឯវំ វុត្តេ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច, ឯតំ ឥមស្ស ខោ អហំ, ភន្តេតិ អាទិកំ វចនំ អវោច. ភគវាបិស្ស ឱកាសំ ទត្វា តុណ្ហី អហោសិ. កថេតុកាមោបិ ហិ យោ អត្ថំ សម្បាទេតុំ ន សក្កោតិ, អត្ថំ សម្បាទេតុំ សក្កោន្តោ វា ន កថេតុកាមោ ហោតិ, ន តស្ស ភគវា ឱកាសំ ករោតិ. អយំ បន យស្មា កថេតុកាមោ ចេវ, សក្កោតិ ច អត្ថំ សម្បាទេតុំ តេនស្ស ភគវា ឱកាសមកាសិ.

តត្ថ ឯវរូបំ ន សេវិតព្ពន្តិ អាទីសុ អយំ សង្ខេបោ – យំ រូបំ បស្សតោ រាគាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ ន សេវិតព្ពំ ន ទដ្ឋព្ពំ ន ឱលោកេតព្ពន្តិ អត្ថោ. យំ បន បស្សតោ អសុភសញ្ញា វា សណ្ឋាតិ, បសាទោ វា ឧប្បជ្ជតិ, អនិច្ចសញ្ញាបដិលាភោ វា ហោតិ, តំ សេវិតព្ពំ.

យំ ចិត្តក្ខរំ ចិត្តព្យញ្ជនម្បិ សទ្ទំ សុណតោ រាគាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវរូបោ សទ្ទោ ន សេវិតព្ពោ. យំ បន អត្ថនិស្សិតំ ធម្មនិស្សិតំ កុម្ភទាសិគីតម្បិ សុណន្តស្ស បសាទោ វា ឧប្បជ្ជតិ, និព្ពិទា វា សណ្ឋាតិ, ឯវរូបោ សទ្ទោ សេវិតព្ពោ.

យំ គន្ធំ ឃាយតោ រាគាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវរូបោ គន្ធោ ន សេវិតព្ពោ. យំ បន គន្ធំ ឃាយតោ អសុភសញ្ញាទិបដិលាភោ ហោតិ, ឯវរូបោ គន្ធោ សេវិតព្ពោ.

យំ រសំ សាយតោ រាគាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវរូបោ រសោ ន សេវិតព្ពោ. យំ បន រសំ សាយតោ អាហារេ បដិកូលសញ្ញា ចេវ ឧប្បជ្ជតិ, សាយិតបច្ចយា ច កាយពលំ និស្សាយ អរិយភូមិំ ឱក្កមិតុំ សក្កោតិ, មហាសីវត្ថេរភាគិនេយ្យសីវសាមណេរស្ស វិយ បរិភុញ្ជន្តស្សេវ កិលេសក្ខយោ វា ហោតិ, ឯវរូបោ រសោ សេវិតព្ពោ.