៩. មហាសតិបដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

ឧទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា

៣៧៣. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាសតិបដ្ឋានសុត្តំ. តត្រាយមបុព្ពបទវណ្ណនា – ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោតិ កស្មា ភគវា ឥទំ សុត្តមភាសិ? កុរុរដ្ឋវាសីនំ គម្ភីរទេសនាបដិគ្គហណសមត្ថតាយ. កុរុរដ្ឋវាសិនោ កិរ ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឧបាសកា ឧបាសិកាយោ ឧតុបច្ចយាទិសម្បន្នត្តា តស្ស រដ្ឋស្ស សប្បាយឧតុបច្ចយសេវនេន និច្ចំ កល្លសរីរា កល្លចិត្តា ច ហោន្តិ. តេ ចិត្តសរីរកល្លតាយ អនុគ្គហិតបញ្ញាពលា គម្ភីរកថំ បដិគ្គហេតុំ សមត្ថា ហោន្តិ. តេន នេសំ ភគវា ឥមំ គម្ភីរទេសនាបដិគ្គហណសមត្ថតំ សម្បស្សន្តោ ឯកវីសតិយា ឋានេសុ កម្មដ្ឋានំ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា ឥទំ គម្ភីរត្ថំ មហាសតិបដ្ឋានសុត្តំ អភាសិ. យថា ហិ បុរិសោ សុវណ្ណចង្កោដកំ លភិត្វា តត្ថ នានាបុប្ផានិ បក្ខិបេយ្យ, សុវណ្ណមញ្ជូសំ វា បន លភិត្វា សត្តរតនានិ បក្ខិបេយ្យ, ឯវំ ភគវា កុរុរដ្ឋវាសិបរិសំ លភិត្វា គម្ភីរទេសនំ ទេសេសិ. តេនេវេត្ថ អញ្ញានិបិ គម្ភីរត្ថានិ ឥមស្មិំ ទីឃនិកាយេ មហានិទានំ មជ្ឈិមនិកាយេ សតិបដ្ឋានំ, សារោបមំ, រុក្ខោបមំ, រដ្ឋបាលំ, មាគណ្ឌិយំ, អានេញ្ជសប្បាយន្តិ អញ្ញានិបិ សុត្តានិ ទេសេសិ.

អបិច តស្មិំ ជនបទេ ចតស្សោ បរិសា បកតិយាវ សតិបដ្ឋានភាវនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ, អន្តមសោ ទាសកម្មករបរិជានាបិ សតិបដ្ឋានបដិសំយុត្តមេវ កថំ កថេន្តិ. ឧទកតិត្ថសុត្តកន្តនដ្ឋានាទីសុបិ និរត្ថកកថា នាម នប្បវត្តតិ. សចេ កាចិ ឥត្ថី ‘‘អម្ម, ត្វំ កតរំ សតិបដ្ឋានភាវនំ មនសិករោសី’’តិ បុច្ឆិតា ‘‘ន កិញ្ចី’’តិ វទតិ, តំ គរហន្តិ ‘‘ធិរត្ថុ តវ ជីវិតំ, ជីវមានាបិ ត្វំ មតសទិសា’’តិ. អថ នំ ‘‘មា ទានិ បុន ឯវមកាសី’’តិ ឱវទិត្វា អញ្ញតរំ សតិបដ្ឋានំ ឧគ្គណ្ហាបេន្តិ. យា បន ‘‘អហំ អសុកសតិបដ្ឋានំ នាម មនសិករោមី’’តិ វទតិ, តស្សា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ សាធុការំ កត្វា ‘‘តវ ជីវិតំ សុជីវិតំ, ត្វំ នាម មនុស្សត្តំ បត្តា, តវត្ថាយ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ’’តិអាទីហិ បសំសន្តិ. ន កេវលញ្ចេត្ថ មនុស្សជាតិកាវ សតិបដ្ឋានមនសិការយុត្តា, តេ និស្សាយ វិហរន្តា តិរច្ឆានគតាបិ.

តត្រិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ នដកោ សុវបោតកំ គហេត្វា សិក្ខាបេន្តោ វិចរតិ. សោ ភិក្ខុនុបស្សយំ ឧបនិស្សាយ វសិត្វា គមនកាលេ សុវបោតកំ បមុស្សិត្វា គតោ. តំ សាមណេរិយោ គហេត្វា បដិជគ្គិំសុ. ពុទ្ធរក្ខិតោ តិស្ស នាមំ អកំសុ. តំ ឯកទិវសំ បុរតោ និសិន្នំ ទិស្វា មហាថេរី អាហ – ‘‘ពុទ្ធរក្ខិតា’’តិ. កិំ, អយ្យេតិ? អត្ថិ តេ កោចិ ភាវនាមនសិការោតិ? នត្ថិ, អយ្យេតិ. អាវុសោ, បព្ពជិតានំ សន្តិកេ វសន្តេន នាម វិស្សដ្ឋអត្តភាវេន ភវិតុំ ន វដ្ដតិ, កោចិទេវ មនសិការោ ឥច្ឆិតព្ពោ, ត្វំ បន អញ្ញំ ន សក្ខិស្សសិ, ‘‘អដ្ឋិ អដ្ឋី’’តិ សជ្ឈាយំ ករោហីតិ. សោ ថេរិយា ឱវាទេ ឋត្វា ‘‘អដ្ឋិ អដ្ឋី’’តិ សជ្ឈាយន្តោ ចរតិ.

តំ ឯកទិវសំ បាតោវ តោរណគ្គេ និសីទិត្វា ពាលាតបំ តបមានំ ឯកោ សកុណោ នខបញ្ជរេន អគ្គហេសិ. សោ ‘‘កិរិ កិរី’’តិ សទ្ទមកាសិ. សាមណេរិយោ សុត្វា ‘‘អយ្យេ ពុទ្ធរក្ខិតោ សកុណេន គហិតោ, មោចេម ន’’ន្តិ លេឌ្ឌុអាទីនិ គហេត្វា អនុពន្ធិត្វា មោចេសុំ. តំ អានេត្វា បុរតោ ឋបិតំ ថេរី អាហ – ‘‘ពុទ្ធរក្ខិត, សកុណេន គហិតកាលេ កិំ ចិន្តេសី’’តិ? ន, អយ្យេ, អញ្ញំ កិញ្ចិ ចិន្តេសិំ, អដ្ឋិបុញ្ជោវ អដ្ឋិបុញ្ជំ គហេត្វា គច្ឆតិ, កតរស្មិំ ឋានេ វិប្បកិរិស្សតីតិ, ឯវំ អយ្យេ អដ្ឋិបុញ្ជមេវ ចិន្តេសិន្តិ. សាធុ, សាធុ, ពុទ្ធរក្ខិត, អនាគតេ ភវក្ខយស្ស តេ បច្ចយោ ភវិស្សតីតិ. ឯវំ តត្ថ តិរច្ឆានគតាបិ សតិបដ្ឋានមនសិការយុត្តា. តស្មា នេសំ ភគវា សតិបដ្ឋានពុទ្ធិមេវ ជនេន្តោ ឥទំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ ឯកាយនោតិ ឯកមគ្គោ. មគ្គស្ស ហិ –

‘‘មគ្គោ បន្ថោ បថោ បជ្ជោ, អញ្ជសំ វដុមាយនំ;

នាវា ឧត្តរសេតូ ច, កុល្លោ ច ភិសិសង្កមោ’’តិ.

ពហូនិ នាមានិ. ស្វាយមិធ អយននាមេន វុត្តោ, តស្មា ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោតិ ឯត្ថ ឯកមគ្គោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ ន ទ្វិធា បថភូតោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា ឯកេន អយិតព្ពោតិ ឯកាយនោ. ឯកេនាតិ គណសង្គណិកំ បហាយ វូបកដ្ឋេន បវិវិត្តចិត្តេន. អយិតព្ពោ បដិបជ្ជិតព្ពោ, អយន្តិ វា ឯតេនាតិ អយនោ, សំសារតោ និព្ពានំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឯកស្ស អយនោ ឯកាយនោ. ឯកស្សាតិ សេដ្ឋស្ស. សព្ពសត្តសេដ្ឋោ ច ភគវា, តស្មា ភគវតោតិ វុត្តំ ហោតិ. កិញ្ចាបិ ហិ តេន អញ្ញេបិ អយន្តិ, ឯវំ សន្តេបិ ភគវតោវ សោ អយនោ តេន ឧប្បាទិតត្តា. យថាហ ‘‘សោ ហិ, ព្រាហ្មណ, ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៧៩). អយតីតិ វា អយនោ, គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ អយនោតិ ឯកាយនោ, ឥមស្មិញ្ញេវ ធម្មវិនយេ បវត្តតិ, ន អញ្ញត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ – ‘‘ឥមស្មិំ ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឧបលព្ភតី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤). ទេសនាភេទោយេវ ហេសោ, អត្ថតោ បន ឯកោវ. អបិច ឯកំ អយតីតិ ឯកាយនោ. បុព្ពភាគេ នានាមុខភាវនានយប្បវត្តោបិ អបរភាគេ ឯកំ និព្ពានមេវ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ ព្រហ្មា សហម្បតិ –

ឯកាយនំ ជាតិខយន្តទស្សី,

មគ្គំ បជានាតិ ហិតានុកម្បី;

ឯតេន មគ្គេន តរិំសុ បុព្ពេ,

តរិស្សន្តិ យេ ច តរន្តិ ឱឃន្តិ. (សំ. និ. ៥.៤០៩);

កេចិ បន ‘‘ន បារំ ទិគុណំ យន្តី’’តិ គាថានយេន យស្មា ឯកវារំ និព្ពានំ គច្ឆតិ, តស្មា ‘‘ឯកាយនោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. ឥមស្ស ហិ អត្ថស្ស សកិំ អយនោតិ ឥមិនា ព្យញ្ជនេន ភវិតព្ពំ. យទិ បន ឯកំ អយនមស្ស ឯកា គតិ បវត្តីតិ ឯវំ អត្ថំ យោជេត្វា វុច្ចេយ្យ, ព្យញ្ជនំ យុជ្ជេយ្យ, អត្ថោ បន ឧភយថាបិ ន យុជ្ជតិ. កស្មា? ឥធ បុព្ពភាគមគ្គស្ស អធិប្បេតត្តា. កាយាទិចតុអារម្មណប្បវត្តោ ហិ បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានមគ្គោ ឥធាធិប្បេតោ, ន លោកុត្តរោ, សោ ច អនេកវារម្បិ អយតិ, អនេកញ្ចស្ស អយនំ ហោតិ.

បុព្ពេបិ ច ឥមស្មិំ បទេ មហាថេរានំ សាកច្ឆា អហោសិយេវ. តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានមគ្គោតិ អាហ. អាចរិយោ បនស្ស តិបិដកចូឡសុមត្ថេរោ មិស្សកមគ្គោតិ អាហ. បុព្ពភាគោ ភន្តេតិ? មិស្សកោ, អាវុសោតិ. អាចរិយេ បន បុនប្បុនំ ភណន្តេ អប្បដិពាហិត្វា តុណ្ហី អហោសិ. បញ្ហំ អវិនិច្ឆិនិត្វាវ ឧដ្ឋហិំសុ. អថាចរិយត្ថេរោ នហានកោដ្ឋកំ គច្ឆន្តោ ‘‘មយា មិស្សកមគ្គោ កថិតោ, ចូឡនាគោ បុព្ពភាគមគ្គោតិ អាទាយ វោហរតិ, កោ នុ ខោ ឯត្ថ និច្ឆយោ’’តិ សុត្តន្តំ អាទិតោ បដ្ឋាយ បរិវត្តេន្តោ ‘‘យោ ហិ កោចិ, ភិក្ខវេ, ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ឯវំ ភាវេយ្យ សត្ត វស្សានី’’តិ ឥមស្មិំ ឋានេ សល្លក្ខេសិ. លោកុត្តរមគ្គោ ឧប្បជ្ជិត្វា សត្ត វស្សានិ តិដ្ឋមានោ នាម នត្ថិ, មយា វុត្តោ មិស្សកមគ្គោ ន លព្ភតិ. ចូឡនាគេន ទិដ្ឋោ បុព្ពភាគមគ្គោវ លព្ភតីតិ ញត្វា អដ្ឋមិយំ ធម្មសវនេ សង្ឃុដ្ឋេ អគមាសិ.

បោរាណកត្ថេរា កិរ បិយធម្មសវនា ហោន្តិ, សទ្ទំ សុត្វាវ ‘‘អហំ បឋមំ, អហំ បឋម’’ន្តិ ឯកប្បហារេនេវ ឱសរន្តិ. តស្មិញ្ច ទិវសេ ចូឡនាគត្ថេរស្ស វារោ, តេន ធម្មាសនេ និសីទិត្វា ពីជនិំ គហេត្វា បុព្ពគាថាសុ វុត្តាសុ ថេរស្ស អាសនបិដ្ឋិយំ ឋិតស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘រហោ និសីទិត្វា ន វក្ខាមី’’តិ. បោរាណកត្ថេរា ហិ អនុសូយកា ហោន្តិ. ន អត្តនោ រុចិមេវ ឧច្ឆុភារំ វិយ ឯវំ ឧក្ខិបិត្វា វិចរន្តិ, ការណមេវ គណ្ហន្តិ, អការណំ វិស្សជ្ជេន្តិ. តស្មា ថេរោ ‘‘អាវុសោ, ចូឡនាគា’’តិ អាហ. សោ អាចរិយស្ស វិយ សទ្ទោតិ ធម្មំ ឋបេត្វា ‘‘កិំ ភន្តេ’’តិ អាហ. អាវុសោ, ចូឡនាគ, មយា វុត្តោ មិស្សកមគ្គោ ន លព្ភតិ, តយា វុត្តោ បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានមគ្គោវ លព្ភតីតិ. ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ សព្ពបរិយត្តិកោ តេបិដកោ សុតពុទ្ធោ, ឯវរូបស្សាបិ នាម ភិក្ខុនោ អយំ បញ្ហោ អាលុឡេតិ, អនាគតេ មម ភាតិកា ឥមំ បញ្ហំ អាលុឡេស្សន្តីតិ សុត្តំ គហេត្វា ឥមំ បញ្ហំ និច្ចលំ ករិស្សាមី’’តិ បដិសម្ភិទាមគ្គតោ ‘‘ឯកាយនមគ្គោ វុច្ចតិ បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានមគ្គោ’’.

មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ, សច្ចានំ ចតុរោ បទា;

វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មានំ, ទ្វិបទានញ្ច ចក្ខុមា.

ឯសេវ មគ្គោ នត្ថញ្ញោ, ទស្សនស្ស វិសុទ្ធិយា;

ឯតញ្ហិ តុម្ហេ បដិបជ្ជថ, មារសេនប្បមទ្ទនំ;

ឯតញ្ហិ តុម្ហេ បដិបន្នា, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សថាតិ. –

សុត្តំ អាហរិត្វា ឋបេសិ.

មគ្គោតិ កេនដ្ឋេន មគ្គោ? និព្ពានគមនដ្ឋេន និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គនីយដ្ឋេន ច. សត្តានំ វិសុទ្ធិយាតិ រាគាទីហិ មលេហិ អភិជ្ឈាវិសមលោភាទីហិ ច ឧបក្កិលេសេហិ កិលិដ្ឋចិត្តានំ សត្តានំ វិសុទ្ធត្ថាយ. តថា ហិ ឥមិនាវ មគ្គេន ឥតោ សតសហស្សកប្បាធិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ ឧបរិ ឯកស្មិំយេវ កប្បេ និព្ពត្តេ តណ្ហង្ករមេធង្ករសរណង្ករទីបង្ករនាមកេ ពុទ្ធេ អាទិំ កត្វា សក្យមុនិបរិយោសានា អនេកេ សម្មាសម្ពុទ្ធា អនេកសតា បច្ចេកពុទ្ធា គណនបថំ វីតិវត្តា អរិយសាវកា ចាតិ ឥមេ សត្តា សព្ពេ ចិត្តមលំ បវាហេត្វា បរមវិសុទ្ធិំ បត្តា. រូបមលវសេន បន សំកិលេសវោទានបញ្ញត្តិយេវ នត្ថិ. តថា ហិ –

‘‘រូបេន សំកិលិដ្ឋេន, សំកិលិស្សន្តិ មាណវា;

រូបេ សុទ្ធេ វិសុជ្ឈន្តិ, អនក្ខាតំ មហេសិនា.

ចិត្តេន សំកិលិដ្ឋេន, សំកិលិស្សន្តិ មាណវា;

ចិត្តេ សុទ្ធេ វិសុជ្ឈន្តិ, ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា’’.

យថាហ – ‘‘ចិត្តសំកិលេសា, ភិក្ខវេ, សត្តា សំកិលិស្សន្តិ, ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ. តញ្ច ចិត្តវោទានំ ឥមិនា សតិបដ្ឋានមគ្គេន ហោតិ. តេនាហ ‘‘សត្តានំ វិសុទ្ធិយា’’តិ.

សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយាតិ សោកស្ស ច បរិទេវស្ស ច សមតិក្កមាយ បហានាយាតិ អត្ថោ, អយញ្ហិ មគ្គោ ភាវិតោ សន្តតិមហាមត្តាទីនំ វិយ សោកសមតិក្កមាយ, បដាចារាទីនំ វិយ បរិទេវសមតិក្កមាយ សំវត្តតិ. តេនាហ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយា’’តិ. កិញ្ចាបិ ហិ សន្តតិមហាមត្តោ –

‘‘យំ បុព្ពេ តំ វិសោធេហិ, បច្ឆា តេ មាតុ កិញ្ចនំ;

មជ្ឈេ ចេ នោ គហេស្សសិ, ឧបសន្តោ ចរិស្សសី’’តិ. (សុ. និ. ៩៤៥);

ឥមំ គាថំ សុត្វាវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្តោ. បដាចារា –

‘‘ន សន្តិ បុត្តា តាណាយ, ន បិតា នាបិ ពន្ធវា;

អន្តកេនាធិបន្នស្ស, នត្ថិ ញាតីសុ តាណតា’’តិ. (ធ. ប. ២៨៨);

ឥមំ គាថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតា. យស្មា បន កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ កញ្ចិ ធម្មំ អនាមសិត្វា ភាវនា នាម នត្ថិ, តស្មា តេបិ ឥមិនាវ មគ្គេន សោកបរិទេវេ សមតិក្កន្តាតិ វេទិតព្ពា.

ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយាតិ កាយិកទុក្ខស្ស ចេតសិកទោមនស្សស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ អត្ថង្គមាយ, និរោធាយាតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ មគ្គោ ភាវិតោ តិស្សត្ថេរាទីនំ វិយ ទុក្ខស្ស, សក្កាទីនំ វិយ ច ទោមនស្សស្ស អត្ថង្គមាយ សំវត្តតិ.

តត្រាយំ អត្ថទីបនា – សាវត្ថិយំ កិរ តិស្សោ នាម កុដុម្ពិកបុត្តោ ចត្តាលីស ហិរញ្ញកោដិយោ បហាយ បព្ពជិត្វា អគាមកេ អរញ្ញេ វិហរតិ. តស្ស កនិដ្ឋភាតុ ភរិយា ‘‘គច្ឆថ, នំ ជីវិតា វោរោបេថា’’តិ បញ្ចសតេ ចោរេ បេសេសិ. តេ គន្ត្វា ថេរំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. ថេរោ អាហ – ‘‘កស្មា អាគតត្ថ ឧបាសកា’’តិ? តំ ជីវិតា វោរោបេស្សាមាតិ. បាដិភោគំ មេ ឧបាសកា, គហេត្វា អជ្ជេករត្តិំ ជីវិតំ ទេថាតិ. កោ តេ, សមណ, ឥមស្មិំ ឋានេ បាដិភោគោ ភវិស្សតីតិ? ថេរោ មហន្តំ បាសាណំ គហេត្វា ទ្វេ ឩរុដ្ឋីនិ ភិន្ទិត្វា ‘‘វដ្ដតិ ឧបាសកា បាដិភោគោ’’តិ អាហ. តេ អបក្កមិត្វា ចង្កមនសីសេ អគ្គិំ កត្វា និបជ្ជិំសុ. ថេរស្ស វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វា សីលំ បច្ចវេក្ខតោ បរិសុទ្ធំ សីលំ និស្សាយ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជិ. តតោ អនុក្កមេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ តិយាមរត្តិំ សមណធម្មំ កត្វា អរុណុគ្គមនេ អរហត្តំ បត្តោ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ឧភោ បាទានិ ភិន្ទិត្វា, សញ្ញបេស្សាមិ វោ អហំ;

អដ្ដិយាមិ ហរាយាមិ, សរាគមរណំ អហំ.

ឯវាហំ ចិន្តយិត្វាន, យថាភូតំ វិបស្សិសំ;

សម្បត្តេ អរុណុគ្គម្ហិ, អរហត្តមបាបុណិ’’ន្តិ.

អបរេបិ តិំស ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញវិហារេ វស្សំ ឧបគន្ត្វា ‘‘អាវុសោ, តិយាមរត្តិំ សមណធម្មោវ កាតព្ពោ, ន អញ្ញមញ្ញស្ស សន្តិកំ អាគន្តព្ព’’ន្តិ វត្វា វិហរិំសុ. តេសំ សមណធម្មំ កត្វា បច្ចូសសមយេ បចលាយន្តានំ ឯកោ ព្យគ្ឃោ អាគន្ត្វា ឯកេកំ ភិក្ខុំ គហេត្វា គច្ឆតិ. ន កោចិ ‘‘មំ ព្យគ្ឃោ គណ្ហី’’តិ វាចម្បិ និច្ឆារេសិ. ឯវំ បញ្ចសុ ទសសុ ភិក្ខូសុ ខាទិតេសុ ឧបោសថទិវសេ ‘‘ឥតរេ, អាវុសោ, កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ញត្វា ច ‘‘ឥទានិ គហិតេន គហិតោម្ហីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ វត្វា វិហរិំសុ. អថ អញ្ញតរំ ទហរភិក្ខុំ បុរិមនយេនេវ ព្យគ្ឃោ គណ្ហិ. សោ ‘‘ព្យគ្ឃោ ភន្តេ’’តិ អាហ. ភិក្ខូ កត្តរទណ្ឌេ ច ឧក្កាយោ ច គហេត្វា មោចេស្សាមាតិ អនុពន្ធិំសុ. ព្យគ្ឃោ ភិក្ខូនំ អគតិំ ឆិន្នតដដ្ឋានមារុយ្ហ តំ ភិក្ខុំ បាទង្គុដ្ឋកតោ បដ្ឋាយ ខាទិតុំ អារភិ. ឥតរេបិ ‘‘ឥទានិ សប្បុរិស, អម្ហេហិ កត្តព្ពំ នត្ថិ, ភិក្ខូនំ វិសេសោ នាម ឯវរូបេ ឋានេ បញ្ញាយតី’’តិ អាហំសុ. សោ ព្យគ្ឃមុខេ និបន្នោវ តំ វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ យាវ គោប្ផកា ខាទិតសមយេ សោតាបន្នោ ហុត្វា, យាវ ជណ្ណុកា ខាទិតសមយេ សកទាគាមី, យាវ នាភិយា ខាទិតសមយេ អនាគាមី ហុត្វា, ហទយរូបេ អខាទិតេយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘សីលវា វតសម្បន្នោ, បញ្ញវា សុសមាហិតោ;

មុហុត្តំ បមាទមន្វាយ, ព្យគ្ឃេនោរុទ្ធមានសោ.

បញ្ជរស្មិំ គហេត្វាន, សិលាយ ឧបរី កតោ;

កាមំ ខាទតុ មំ ព្យគ្ឃោ, អដ្ឋិយា ច ន្ហារុស្ស ច;

កិលេសេ ខេបយិស្សាមិ, ផុសិស្សាមិ វិមុត្តិយ’’ន្តិ.

អបរោបិ បីតមល្លត្ថេរោ នាម គិហិកាលេ តីសុ រជ្ជេសុ បដាកំ គហេត្វា តម្ពបណ្ណិទីបំ អាគម្ម រាជានំ បស្សិត្វា រញ្ញា កតានុគ្គហោ ឯកទិវសំ កិលញ្ជកាបណសាលទ្វារេន គច្ឆន្តោ ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថ, តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិ ន តុម្ហាកវាក្យំ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘នេវ កិរ រូបំ អត្តនោ, ន វេទនា’’តិ. សោ តំយេវ អង្កុសំ កត្វា និក្ខមិត្វា មហាវិហារំ គន្ត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជិតោ ឧបសម្បន្នោ ទ្វេមាតិកា បគុណា កត្វា តិំស ភិក្ខូ គហេត្វា គពលវាលិយអង្គណំ គន្ត្វា សមណធម្មំ អកាសិ. បាទេសុ អវហន្តេសុ ជណ្ណុកេហិ ចង្កមតិ. តមេនំ រត្តិំ ឯកោ មិគលុទ្ទកោ មិគោតិ មញ្ញមានោ បហរិ. សត្តិ វិនិវិជ្ឈិត្វា គតា, សោ តំ សត្តិំ ហរាបេត្វា បហរណមុខានិ តិណវដ្ដិយា បូរាបេត្វា បាសាណបិដ្ឋិយំ អត្តានំ និសីទាបេត្វា ឱកាសំ ការេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា ឧក្កាសិតសទ្ទេន អាគតានំ ភិក្ខូនំ ព្យាករិត្វា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘ភាសិតំ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, សព្ពលោកគ្គវាទិនោ;

ន តុម្ហាកមិទំ រូបំ, តំ ជហេយ្យាថ ភិក្ខវោ.

អនិច្ចា វត សង្ខារា, ឧប្បាទវយធម្មិនោ;

ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តេសំ វូបសមោ សុខោ’’តិ.

ឯវំ តាវ អយំ មគ្គោ តិស្សត្ថេរាទីនំ វិយ ទុក្ខស្ស អត្ថង្គមាយ សំវត្តតិ.

សក្កោ បន ទេវានមិន្ទោ អត្តនោ បញ្ចវិធបុព្ពនិមិត្តំ ទិស្វា មរណភយសន្តជ្ជិតោ ទោមនស្សជាតោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិ. សោ ឧបេក្ខាបញ្ហវិស្សជ្ជនាវសានេ អសីតិសហស្សាហិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សា ចស្ស ឧបបត្តិ បុន បាកតិកាវ អហោសិ.

សុព្រហ្មាបិ ទេវបុត្តោ អច្ឆរាសហស្សបរិវុតោ សគ្គសម្បត្តិំ អនុភោតិ. តត្ថ បញ្ចសតា អច្ឆរាយោ រុក្ខតោ បុប្ផានិ ឱចិនន្តិយោ ចវិត្វា និរយេ ឧប្បន្នា. សោ ‘‘កិំ ឥមា ចិរាយន្តី’’តិ ឧបធារេន្តោ តាសំ និរយេ និព្ពត្តនភាវំ ញត្វា ‘‘កិត្តកំ នុ ខោ មម អាយូ’’តិ ឧបបរិក្ខន្តោ អត្តនោ អាយុបរិក្ខយំ វិទិត្វា ចវិត្វា តត្ថេវ និរយេ និព្ពត្តនភាវំ ទិស្វា ភីតោ អតិវិយ ទោមនស្សជាតោ ហុត្វា ‘‘ឥមំ មេ ទោមនស្សំ សត្ថា វិនយិស្សតិ, ន អញ្ញោ’’តិ អវសេសា បញ្ចសតា អច្ឆរាយោ គហេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិ –

‘‘និច្ចំ ឧត្រស្តមិទំ ចិត្តំ, និច្ចំ ឧព្ពិគ្គិទំ មនោ;

អនុប្បន្នេសុ កិច្ឆេសុ, អថោ ឧប្បតិតេសុ ច;

សចេ អត្ថិ អនុត្រស្តំ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោតិ. (សំ. និ. ១.៩៨);

តតោ នំ ភគវា អាហ –

‘‘នាញ្ញត្រ ពោជ្ឈា តបសា, នាញ្ញត្រិន្ទ្រិយសំវរា;

នាញ្ញត្រ សព្ពនិស្សគ្គា, សោត្ថិំ បស្សាមិ បាណិន’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.៩៨);

សោ ទេសនាបរិយោសានេ បញ្ចហិ អច្ឆរាសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ តំ សម្បត្តិំ ថាវរំ កត្វា ទេវលោកមេវ អគមាសីតិ. ឯវំ អយំ មគ្គោ ភាវិតោ សក្កាទីនំ វិយ ទោមនស្សស្ស អត្ថង្គមាយ សំវត្តតីតិ វេទិតព្ពោ.

ញាយស្ស អធិគមាយាតិ ញាយោ វុច្ចតិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, តស្ស អធិគមាយ, បត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ហិ បុព្ពភាគេ លោកិយោ សតិបដ្ឋានមគ្គោ ភាវិតោ លោកុត្តរមគ្គស្ស អធិគមាយ សំវត្តតិ. តេនាហ ‘‘ញាយស្ស អធិគមាយា’’តិ. និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយាតិ តណ្ហាវានវិរហិតត្តា និព្ពានន្តិ លទ្ធនាមស្ស អមតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, អត្តបច្ចក្ខតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ហិ មគ្គោ ភាវិតោ អនុបុព្ពេន និព្ពានសច្ឆិកិរិយំ សាធេតិ. តេនាហ ‘‘និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘សត្តានំ វិសុទ្ធិយា’’តិ វុត្តេ សោកសមតិក្កមាទីនិ អត្ថតោ សិទ្ធានេវ ហោន្តិ, ឋបេត្វា បន សាសនយុត្តិកោវិទេ អញ្ញេសំ ន បាកដានិ, ន ច ភគវា បឋមំ សាសនយុត្តិកោវិទំ ជនំ កត្វា បច្ឆា ធម្មំ ទេសេតិ. តេន តេនេវ បន សុត្តេន តំ តំ អត្ថំ ញាបេតិ. តស្មា ឥធ យំ យំ អត្ថំ ឯកាយនមគ្គោ សាធេតិ, តំ តំ បាកដំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយា’’តិអាទិមាហ. យស្មា វា យា សត្តានំ វិសុទ្ធិ ឯកាយនមគ្គេន សំវត្តតិ, សា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមេន ហោតិ. សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមោ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមេន, ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមោ ញាយស្សាធិគមេន, ញាយស្សាធិគមោ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. តស្មា ឥមម្បិ កមំ ទស្សេន្តោ ‘‘សត្តានំ វិសុទ្ធិយា’’តិ វត្វា ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយា’’តិអាទិមាហ.

អបិច វណ្ណភណនមេតំ ឯកាយនមគ្គស្ស. យថេវ ហិ ភគវា – ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេស្សាមិ យទិទំ ឆឆក្កានី’’តិ (ម. និ. ៣.៤២០) ឆឆក្កទេសនាយ អដ្ឋហិ បទេហិ វណ្ណំ អភាសិ. យថា ច អរិយវំសទេសនាយ ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អរិយវំសា អគ្គញ្ញា រត្តញ្ញា វំសញ្ញា បោរាណា អសំកិណ្ណា អសំកិណ្ណបុព្ពា ន សង្កីយន្តិ ន សង្កីយិស្សន្តិ, អប្បដិកុដ្ឋា សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហី’’តិ (អ. និ. ៤.២៨) នវហិ បទេហិ វណ្ណំ អភាសិ; ឯវំ ឥមស្សាបិ ឯកាយនមគ្គស្ស សត្តានំ វិសុទ្ធិយាតិអាទីហិ សត្តហិ បទេហិ វណ្ណំ អភាសិ. កស្មាតិ ចេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហជននត្ថំ. វណ្ណភាសនញ្ហិ សុត្វា តេ ភិក្ខូ ‘‘អយំ កិរ មគ្គោ ហទយសន្តាបភូតំ សោកំ, វាចាវិប្បលាបភូតំ បរិទេវំ, កាយិកអសាតភូតំ ទុក្ខំ, ចេតសិកអសាតភូតំ ទោមនស្សន្តិ ចត្តារោ ឧបទ្ទវេ ហនតិ, វិសុទ្ធិំ ញាយំ និព្ពានន្តិ តយោ វិសេសេ អាវហតី’’តិ ឧស្សាហជាតា ឥមំ ធម្មទេសនំ ឧគ្គហេតព្ពំ បរិយាបុណិតព្ពំ ធារេតព្ពំ, វាចេតព្ពំ, ឥមញ្ច មគ្គំ ភាវេតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ. ឥតិ តេសំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហជននត្ថំ វណ្ណំ អភាសិ. កម្ពលវាណិជាទយោ កម្ពលាទីនំ វណ្ណំ វិយ.

យថា ហិ សតសហស្សគ្ឃនិកបណ្ឌុកម្ពលវាណិជេន ‘កម្ពលំ គណ្ហថា’តិ ឧគ្ឃោសិតេបិ អសុកកម្ពលោតិ ន តាវ មនុស្សា ជានន្តិ. កេសកម្ពលវាឡកម្ពលាទយោបិ ហិ ទុគ្គន្ធា ខរសម្ផស្សា កម្ពលាត្វេវ វុច្ចន្តិ. យទា បន តេន គន្ធារកោ រត្តកម្ពលោ សុខុមោ ឧជ្ជលោ សុខសម្ផស្សោតិ ឧគ្ឃោសិតំ ហោតិ, តទា យេ បហោន្តិ, តេ គណ្ហន្តិ. យេ នប្បហោន្តិ, តេបិ ទស្សនកាមា ហោន្តិ; ឯវមេវ ‘ឯកាយនោ, ភិក្ខវេ, អយំ មគ្គោ’តិ វុត្តេបិ អសុកមគ្គោតិ ន តាវ បាកដោ ហោតិ. នានប្បការកា ហិ អនិយ្យានិកមគ្គាបិ មគ្គាត្វេវ វុច្ចន្តិ. ‘‘សត្តានំ វិសុទ្ធិយា’’តិអាទិម្ហិ បន វុត្តេ ‘‘អយំ កិរ មគ្គោ ចត្តារោ ឧបទ្ទវេ ហនតិ, តយោ វិសេសេ អាវហតី’’តិ ឧស្សាហជាតា ឥមំ ធម្មទេសនំ ឧគ្គហេតព្ពំ បរិយាបុណិតព្ពំ ធារេតព្ពំ វាចេតព្ពំ, ឥមញ្ច មគ្គំ ភាវេតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តីតិ វណ្ណំ ភាសន្តោ ‘‘សត្តានំ វិសុទ្ធិយា’’តិអាទិមាហ. យថា ច សតសហស្សគ្ឃនិកបណ្ឌុកម្ពលវាណិជូបមា; ឯវំ រត្តជម្ពុនទសុវណ្ណឧទកប្បសាទកមណិរតនសុវិសុទ្ធមុត្តរតនបវាឡាទិវាណិជូបមាទយោបេត្ថ អាហរិតព្ពា.

យទិទន្តិ និបាតោ, យេ ឥមេតិ អយមស្ស អត្ថោ. ចត្តារោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. តេន ន តតោ ហេដ្ឋា, ន ឧទ្ធន្តិ សតិបដ្ឋានបរិច្ឆេទំ ទីបេតិ. សតិបដ្ឋានាតិ តយោ សតិបដ្ឋានា សតិគោចរោបិ តិធា បដិបន្នេសុ សាវកេសុ សត្ថុនោ បដិឃានុនយវីតិវត្តតាបិ, សតិបិ. ‘‘ចតុន្នំ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាថ…បេ… កោ ច, ភិក្ខវេ, កាយស្ស សមុទយោ. អាហារសមុទយា កាយស្ស សមុទយោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤០៨) ហិ សតិគោចរោ សតិបដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តថា ‘‘កាយោ ឧបដ្ឋានំ នោ សតិ, សតិ បន ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ចា’’តិអាទីសុបិ (បដិ. ម. ៣.៣៥). តស្សត្ថោ – បតិដ្ឋាតិ អស្មិន្តិ បដ្ឋានំ. កា បតិដ្ឋាតិ? សតិ. សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ, បធានំ ឋានន្តិ វា បដ្ឋានំ. សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ ហត្ថិដ្ឋានអស្សដ្ឋានាទីនិ វិយ.

‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា យទរិយោ សេវតិ, យទរិយោ សេវមានោ សត្ថា គណមនុសាសិតុំ អរហតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣១១) ឯត្ថ តិធា បដិបន្នេសុ សាវកេសុ សត្ថុនោ បដិឃានុនយវីតិវត្តតា ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តា. តស្សត្ថោ – បដ្ឋបេតព្ពតោ បដ្ឋានំ, បវត្តយិតព្ពតោតិ អត្ថោ. កេន បដ្ឋបេតព្ពតោតិ? សតិយា. សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ត សម្ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៤៧) បន សតិយេវ ‘‘សតិបដ្ឋានំ’’តិ វុច្ចតិ. តស្សត្ថោ – បដ្ឋាតីតិ បដ្ឋានំ, ឧបដ្ឋាតិ ឱក្កន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា បត្ថរិត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ. សតិយេវ សតិបដ្ឋានំ. អថ វា សរណដ្ឋេន សតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន បដ្ឋានំ. ឥតិ សតិ ច សា បដ្ឋានំ ចាតិបិ សតិបដ្ឋានំ. ឥទមិធាធិប្បេតំ.

យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘សតិបដ្ឋានា’’តិ ពហុវចនំ? សតិពហុត្តា. អារម្មណភេទេន ហិ ពហុកា ឯតា សតិយោ. អថ មគ្គោតិ កស្មា ឯកវចនំ? មគ្គដ្ឋេន ឯកត្តា. ចតស្សោបិ ហិ ឯតា សតិយោ មគ្គដ្ឋេន ឯកត្តំ គច្ឆន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘មគ្គោតិ កេនដ្ឋេន មគ្គោ? និព្ពានគមនដ្ឋេន. និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គនីយដ្ឋេន ចា’’តិ. ចតស្សោបិ ចេតា អបរភាគេ កាយាទីសុ អារម្មណេសុ កិច្ចំ សាធយមានា និព្ពានំ គច្ឆន្តិ, អាទិតោ បដ្ឋាយ ច និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គិយន្តិ, តស្មា ចតស្សោបិ ឯកោ មគ្គោតិ វុច្ចន្តិ. ឯវញ្ច សតិ វចនានុសន្ធិនា សានុសន្ធិកាវ ទេសនា ហោតិ, ‘‘មារសេនប្បមទ្ទនំ, វោ ភិក្ខវេ, មគ្គំ ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាថ…បេ… កតមោ ច, ភិក្ខវេ, មារសេនប្បមទ្ទនោ មគ្គោ? យទិទំ សត្ត ពោជ្ឈង្គា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.២២៤) វិយ. យថា មារសេនប្បមទ្ទនោតិ ច, សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិ ច អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនមេវេត្ថ នានំ. ឯវំ ‘‘ឯកាយនមគ្គោ’’តិ ច ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ ច អត្ថតោ ឯកំ, ព្យញ្ជនមេវេត្ថ នានំ, តស្មា មគ្គដ្ឋេន ឯកត្តា ឯកវចនំ. អារម្មណភេទេន សតិពហុត្តា ពហុវចនំ វេទិតព្ពំ.

កស្មា បន ភគវតា ចត្តារោវ សតិបដ្ឋានា វុត្តា អនូនា អនធិកាតិ? វេនេយ្យហិតត្តា. តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតសមថយានិកវិបស្សនាយានិកេសុ ហិ មន្ទតិក្ខវសេន ទ្វេធា ទ្វេធា បវត្តេសុ វេនេយ្យេសុ មន្ទស្ស តណ្ហាចរិតស្ស ឱឡារិកំ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វិសុទ្ធិមគ្គោ, តិក្ខស្ស សុខុមំ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. ទិដ្ឋិចរិតស្សបិ មន្ទស្ស នាតិប្បភេទគតំ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វិសុទ្ធិមគ្គោ, តិក្ខស្ស អតិប្បភេទគតំ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វិសុទ្ធិមគ្គោ. សមថយានិកស្ស ច មន្ទស្ស អកិច្ឆេន អធិគន្តព្ពនិមិត្តំ បឋមំ សតិបដ្ឋានំ វិសុទ្ធិមគ្គោ, តិក្ខស្ស ឱឡារិការម្មណេ អសណ្ឋហនតោ ទុតិយំ. វិបស្សនាយានិកស្សបិ មន្ទស្ស នាតិប្បភេទគតារម្មណំ តតិយំ, តិក្ខស្ស អតិប្បភេទគតារម្មណំ ចតុត្ថំ. ឥតិ ចត្តារោវ វុត្តា អនូនា អនធិកាតិ.

សុភសុខនិច្ចអត្តភាវវិបល្លាសប្បហានត្ថំ វា. កាយោ ហិ អសុភោ, តត្ថ ច សុភវិបល្លាសវិបល្លត្ថា សត្តា. តេសំ តត្ថ អសុភភាវទស្សនេន តស្ស វិបល្លាសស្ស បហានត្ថំ បឋមំ សតិបដ្ឋានំ វុត្តំ. សុខំ និច្ចំ អត្តាតិ គហិតេសុបិ ច វេទនាទីសុ វេទនា ទុក្ខា, ចិត្តំ អនិច្ចំ, ធម្មា អនត្តា, តេសុ ច សុខនិច្ចអត្តវិបល្លាសវិបល្លត្ថា សត្តា. តេសំ តត្ថ ទុក្ខាទិភាវទស្សនេន តេសំ វិបល្លាសានំ បហានត្ថំ សេសានិ តីណិ វុត្តានីតិ ឯវំ សុភសុខនិច្ចអត្តភាវវិបល្លាសប្បហានត្ថំ វា ចត្តារោវ វុត្តា អនូនា អនធិកាតិ វេទិតព្ពា. ន កេវលញ្ច វិបល្លាសប្បហានត្ថមេវ, អថ ខោ ចតុរោឃយោគាសវគន្ថឧបាទានអគតិបហានត្ថម្បិ ចតុព្ពិធាហារបរិញ្ញត្ថញ្ច ចត្តារោវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អយំ តាវ បករណនយោ.

អដ្ឋកថាយំ បន សរណវសេន ចេវ ឯកត្តសមោសរណវសេន ច ឯកមេវ សតិបដ្ឋានំ អារម្មណវសេន ចត្តារោតិ ឯតទេវ វុត្តំ. យថា ហិ ចតុទ្វារេ នគរេ បាចីនតោ អាគច្ឆន្តា បាចីនទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា បាចីនទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ទក្ខិណតោ. បច្ឆិមតោ. ឧត្តរតោ អាគច្ឆន្តា ឧត្តរទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា ឧត្តរទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ; ឯវំ – សម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. នគរំ វិយ ហិ និព្ពានមហានគរំ, ទ្វារំ វិយ អដ្ឋង្គិកោ លោកុត្តរមគ្គោ, បាចីនទិសាទយោ វិយ កាយាទយោ.

យថា បាចីនតោ អាគច្ឆន្តា បាចីនទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា បាចីនទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ឯវំ កាយានុបស្សនាមុខេន អាគច្ឆន្តា ចុទ្ទសវិធេន កាយានុបស្សនំ ភាវេត្វា កាយានុបស្សនាភាវនានុភាវនិព្ពត្តេន អរិយមគ្គេន ឯកំ និព្ពានមេវ ឱសរន្តិ. យថា ទក្ខិណតោ អាគច្ឆន្តា ទក្ខិណាយ ទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា ទក្ខិណទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ឯវំ វេទនានុបស្សនាមុខេន អាគច្ឆន្តា នវវិធេន វេទនានុបស្សនំ ភាវេត្វា វេទនានុបស្សនាភាវនានុភាវនិព្ពត្តេន អរិយមគ្គេន ឯកំ និព្ពានមេវ ឱសរន្តិ. យថា បច្ឆិមតោ អាគច្ឆន្តា បច្ឆិមទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា បច្ឆិមទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ឯវំ ចិត្តានុបស្សនាមុខេន អាគច្ឆន្តា សោឡសវិធេន ចិត្តានុបស្សនំ ភាវេត្វា ចិត្តានុបស្សនាភាវនានុភាវនិព្ពត្តេន អរិយមគ្គេន ឯកំ និព្ពានមេវ ឱសរន្តិ. យថា ឧត្តរតោ អាគច្ឆន្តា ឧត្តរទិសាយ ឧដ្ឋានកំ ភណ្ឌំ គហេត្វា ឧត្តរទ្វារេន នគរមេវ បវិសន្តិ, ឯវំ ធម្មានុបស្សនាមុខេន អាគច្ឆន្តា បញ្ចវិធេន ធម្មានុបស្សនំ ភាវេត្វា ធម្មានុបស្សនាភាវនានុភាវនិព្ពត្តេន អរិយមគ្គេន ឯកំ និព្ពានមេវ ឱសរន្តិ. ឯវំ សរណវសេន ចេវ ឯកត្តសមោសរណវសេន ច ឯកមេវ សតិបដ្ឋានំ អារម្មណវសេន ចត្តារោវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

កតមេ ចត្តារោតិ កថេតុកម្យតា បុច្ឆា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ភិក្ខវេតិ ធម្មបដិគ្គាហកបុគ្គលាលបនមេតំ. ភិក្ខូតិ បដិបត្តិសម្បាទកបុគ្គលនិទស្សនមេតំ. អញ្ញេបិ ច ទេវមនុស្សា បដិបត្តិំ សម្បាទេន្តិយេវ, សេដ្ឋត្តា បន បដិបត្តិយា ភិក្ខុភាវទស្សនតោ ច ‘‘ភិក្ខូ’’តិ អាហ. ភគវតោ ហិ អនុសាសនិំ សម្បដិច្ឆន្តេសុ ភិក្ខុ សេដ្ឋោ, សព្ពប្បការាយ អនុសាសនិយា ភាជនភាវតោ. តស្មា សេដ្ឋត្តា ‘‘ភិក្ខូ’’តិ អាហ. តស្មិំ គហិតេ បន សេសា គហិតាវ ហោន្តិ, រាជគមនាទីសុ រាជគ្គហណេន សេសបរិសា វិយ. យោ ច ឥមំ បដិបត្តិំ បដិបជ្ជតិ, សោ ភិក្ខុ នាម ហោតីតិ បដិបត្តិយា ភិក្ខុភាវទស្សនតោបិ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ អាហ. បដិបន្នកោ ហិ ទេវោ វា ហោតុ មនុស្សោ វា, ភិក្ខូតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិយេវ យថាហ –

‘‘អលង្កតោ ចេបិ សមំ ចរេយ្យ,

សន្តោ ទន្តោ និយតោ ព្រហ្មចារី;

សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ,

សោ ព្រាហ្មណោ សោ សមណោ ស ភិក្ខូ’’តិ. (ធ. ប. ១៤២);

កាយេតិ រូបកាយេ. រូបកាយោ ហិ ឥធ អង្គបច្ចង្គានំ កេសាទីនញ្ច ធម្មានំ សមូហដ្ឋេន ហត្ថិកាយរថកាយាទយោ វិយ កាយោតិ អធិប្បេតោ. យថា ច សមូហដ្ឋេន, ឯវំ កុច្ឆិតានំ អាយដ្ឋេន. កុច្ឆិតានញ្ហិ បរមជេគុច្ឆានំ សោ អាយោតិបិ កាយោ. អាយោតិ ឧប្បត្តិទេសោ. តត្ថាយំ វចនត្ថោ. អាយន្តិ តតោតិ អាយោ. កេ អាយន្តិ? កុច្ឆិតា កេសាទយោ. ឥតិ កុច្ឆិតានំ អាយោតិ កាយោ.

កាយានុបស្សីតិ កាយេ អនុបស្សនសីលោ កាយំ វា អនុបស្សមានោ. កាយេតិ ច វត្វាបិ បុន កាយានុបស្សីតិ ទុតិយកាយគ្គហណំ អសម្មិស្សតោ វវត្ថានឃនវិនិព្ភោគាទិទស្សនត្ថំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន ន កាយេ វេទនានុបស្សី វា, ចិត្តធម្មានុបស្សី វា, អថ ខោ កាយានុបស្សីយេវាតិ កាយសង្ខាតេ វត្ថុស្មិំ កាយានុបស្សនាការស្សេវ ទស្សនេន អសម្មិស្សតោ វវត្ថានំ ទស្សិតំ ហោតិ. តថា ន កាយេ អង្គបច្ចង្គវិនិមុត្តឯកធម្មានុបស្សី, នាបិ កេសលោមាទិវិនិមុត្តឥត្ថិបុរិសានុបស្សី, យោបិ ចេត្ថ កេសលោមាទិកោ ភូតុបាទាយសមូហសង្ខាតោ កាយោ, តត្ថបិ ន ភូតុបាទាយវិនិមុត្តឯកធម្មានុបស្សី, អថ ខោ រថសម្ភារានុបស្សកោ វិយ អង្គបច្ចង្គសមូហានុបស្សី, នគរាវយវានុបស្សកោ វិយ កេសលោមាទិសមូហានុបស្សី, កទលិក្ខន្ធបត្តវដ្ដិវិនិព្ភុជកោ វិយ រិត្តមុដ្ឋិវិនិវេឋកោ វិយ ច ភូតុបាទាយសមូហានុបស្សីយេវាតិ នានប្បការតោ សមូហវសេនេវ កាយសង្ខាតស្ស វត្ថុនោ ទស្សនេន ឃនវិនិព្ភោគោ ទស្សិតោ ហោតិ. ន ហេត្ថ យថាវុត្តសមូហវិនិមុត្តោ កាយោ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អញ្ញោ វា កោចិ ធម្មោ ទិស្សតិ, យថាវុត្តធម្មសមូហមត្តេយេវ បន តថា តថា សត្តា មិច្ឆាភិនិវេសំ ករោន្តិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘យំ បស្សតិ ន តំ ទិដ្ឋំ, យំ ទិដ្ឋំ តំ ន បស្សតិ;

អបស្សំ ពជ្ឈតេ មូឡ្ហោ, ពជ្ឈមានោ ន មុច្ចតី’’តិ.

ឃនវិនិព្ភោគាទិទស្សនត្ថន្តិ វុត្តំ, អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ អយម្បិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ ឯតស្មិំ កាយេ កាយានុបស្សីយេវ, ន អញ្ញ ធម្មានុបស្សីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថា អនុទកភូតាយបិ មរីចិយា ឧទកានុបស្សិនោ ហោន្តិ, ន ឯវំ អនិច្ចទុក្ខានត្តអសុភភូតេយេវ ឥមស្មិំ កាយេ និច្ចសុខអត្តសុភភាវានុបស្សី, អថ ខោ កាយានុបស្សី អនិច្ចទុក្ខានត្តអសុភាការសមូហានុបស្សីយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា យ្វាយំ បរតោ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា…បេ… សោ សតោវ អស្សសតី’’តិអាទិនា នយេន អស្សាសបស្សាសាទិចុណ្ណិកជាតអដ្ឋិកបរិយោសានោ កាយោ វុត្តោ, យោ ច ‘‘ឥធេកច្ចោ បថវីកាយំ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, អាបោកាយំ តេជោកាយំ វាយោកាយំ កេសកាយំ លោមកាយំ ឆវិកាយំ ចម្មកាយំ មំសកាយំ រុធិរកាយំ ន្ហារុកាយំ អដ្ឋិកាយំ អដ្ឋិមិញ្ជកាយ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៣.៣៥) បដិសម្ភិទាយំ កាយោ វុត្តោ, តស្ស សព្ពស្ស ឥមស្មិញ្ញេវ កាយេ អនុបស្សនតោ កាយេ កាយានុបស្សីតិ ឯវម្បិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អថ វា កាយេ អហន្តិ វា មមន្តិ វា ឯវំ គហេតព្ពស្ស យស្ស កស្សចិ អននុបស្សនតោ, តស្ស តស្សេវ បន កេសលោមាទិកស្ស នានាធម្មសមូហស្ស អនុបស្សនតោ កាយេ កេសាទិធម្មសមូហសង្ខាតកាយានុបស្សីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អបិច ‘‘ឥមស្មិំ កាយេ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ’’តិអាទិនា អនុក្កមេន បដិសម្ភិទាយំ អាគតនយស្ស សព្ពស្សេវ អនិច្ចលក្ខណាទិនោ អាការសមូហសង្ខាតស្ស កាយស្ស អនុបស្សនតោបិ កាយេ កាយានុបស្សីតិ ឯវម្បិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ អយំ កាយេ កាយានុបស្សនាបដិបទំ បដិបន្នោ ភិក្ខុ ឥមំ កាយំ អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ វសេន អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ. ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ, នោ សុខតោ. អនត្តតោ អនុបស្សតិ, នោ អត្តតោ. និព្ពិន្ទតិ, នោ នន្ទតិ, វិរជ្ជតិ, នោ រជ្ជតិ, និរោធេតិ. នោ សមុទេតិ, បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតិ. សោ តំ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ បជហតិ, អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ បជហតិ, និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ បជហតិ, វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតិ, និរោធេន្តោ សមុទយំ បជហតិ, បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតីតិ វេទិតព្ពោ.

វិហរតីតិ ឥរិយតិ. អាតាបីតិ តីសុ ភវេសុ កិលេសេ អាតាបេតីតិ អាតាបោ, វីរិយស្សេតំ នាមំ. អាតាបោ អស្ស អត្ថីតិ អាតាបី. សម្បជានោតិ សម្បជញ្ញសង្ខាតេន ញាណេន សមន្នាគតោ. សតិមាតិ កាយបរិគ្គាហិកាយ សតិយា សមន្នាគតោ. អយំ បន យស្មា សតិយា អារម្មណំ បរិគ្គហេត្វា បញ្ញាយ អនុបស្សតិ, ន ហិ សតិវិរហិតស្ស អនុបស្សនា នាម អត្ថិ, តេនេវាហ – ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). តស្មា ឯត្ថ ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិ ឯត្តាវតា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា យស្មា អនាតាបិនោ អន្តោសង្ខេបោ អន្តរាយករោ ហោតិ, អសម្បជានោ ឧបាយបរិគ្គហេ អនុបាយបរិវជ្ជនេ ច សម្មុយ្ហតិ, មុដ្ឋស្សតិ ឧបាយាបរិច្ចាគេ អនុបាយាបរិគ្គហេ ច អសមត្ថោ ហោតិ, តេនស្ស តំ កម្មដ្ឋានំ ន សម្បជ្ជតិ. តស្មា យេសំ ធម្មានំ អានុភាវេន តំ សម្បជ្ជតិ, តេសំ ទស្សនត្ថំ ‘‘អាតាបី សម្បជានោ សតិមា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥតិ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ សម្បយោគង្គញ្ចស្ស ទស្សេត្វា ឥទានិ បហានង្គំ ទស្សេតុំ វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សន្តិ វុត្តំ. តត្ថ វិនេយ្យាតិ តទង្គវិនយេន វា វិក្ខម្ភនវិនយេន វា វិនយិត្វា. លោកេតិ តស្មិញ្ញេវ កាយេ. កាយោ ហិ ឥធ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ អធិប្បេតោ. យស្មា បនស្ស ន កាយមត្តេយេវ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ បហីយតិ, វេទនាទីសុបិ បហីយតិយេវ. តស្មា បញ្ចបិ ឧបាទានក្ខន្ធា លោកោតិ វិភង្គេ វុត្តំ. លោកសង្ខាតត្តា វា តេសំ ធម្មានំ អត្ថុទ្ធារនយេនេតំ វុត្តំ. យំ បនាហ – ‘‘តត្ថ កតមោ លោកោ? ស្វេវ កាយោ លោកោ’’តិ, អយមេវេត្ថ អត្ថោ. តស្មិំ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ វិនេយ្យាតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា បនេត្ថ អភិជ្ឈាគ្គហណេន កាមច្ឆន្ទោ, ទោមនស្សគ្គហណេន ព្យាបាទោ សង្គហំ គច្ឆតិ, តស្មា នីវរណបរិយាបន្នពលវធម្មទ្វយទស្សនេន នីវរណប្បហានំ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

វិសេសេន ចេត្ថ អភិជ្ឈាវិនយេន កាយសម្បត្តិមូលកស្ស អនុរោធស្ស, ទោមនស្សវិនយេន កាយវិបត្តិមូលកស្ស វិរោធស្ស, អភិជ្ឈាវិនយេន ច កាយេ អភិរតិយា, ទោមនស្សវិនយេន កាយភាវនាយ អនភិរតិយា, អភិជ្ឈាវិនយេន កាយេ អភូតានំ សុភសុខភាវាទីនំ បក្ខេបស្ស, ទោមនស្សវិនយេន កាយេ ភូតានំ អសុភាសុខភាវាទីនំ អបនយនស្ស ច បហានំ វុត្តំ. តេន យោគាវចរស្ស យោគានុភាវោ យោគសមត្ថតា ច ទីបិតា ហោតិ. យោគានុភាវោ ហិ ឯស, យទិទំ អនុរោធវិរោធវិប្បមុត្តោ អរតិរតិសហោ អភូតបក្ខេបភូតាបនយនវិរហិតោ ច ហោតិ. អនុរោធវិរោធវិប្បមុត្តោ ចេស អរតិរតិសហោ អភូតំ អបក្ខិបន្តោ ភូតញ្ច អនបនយន្តោ យោគសមត្ថោ ហោតីតិ.

អបរោ នយោ ‘‘កាយេ កាយានុបស្សី’’តិ ឯត្ថ អនុបស្សនាយ កម្មដ្ឋានំ វុត្តំ. ‘‘វិហរតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តវិហារេន កម្មដ្ឋានិកស្ស កាយបរិហរណំ, ‘‘អាតាបី’’តិអាទីសុ បន អាតាបេន សម្មប្បធានំ, សតិសម្បជញ្ញេន សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានំ, កម្មដ្ឋានបរិហរណូបាយោ វា. សតិយា វា កាយានុបស្សនាវសេន បដិលទ្ធសមថោ, សម្បជញ្ញេន វិបស្សនា អភិជ្ឈាទោមនស្សវិនយេន ភាវនាពលំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

វិភង្គេ បន អនុបស្សីតិ តត្ថ ‘‘កតមា អនុបស្សនា? យា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សល្លក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរីមេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ បញ្ញាបាសាទោ បញ្ញាអាលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ជោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ, អយំ វុច្ចតិ អនុបស្សនា. ឥមាយ អនុបស្សនាយ ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ ឧបបន្នោ សមន្នាគតោ, តេន វុច្ចតិ អនុបស្សីតិ. វិហរតីតិ ឥរិយតិ បវត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ ចរតិ វិហរតិ, តេន វុច្ចតិ វិហរតីតិ. អាតាបីតិ តត្ថ កតមំ អាតាបំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ និកម្មោ បរក្កមោ ឧយ្យាមោ វាយាមោ ឧស្សាហោ ឧស្សោឡ្ហី ថាមោ ធិតិ អសិថិលបរក្កមតា អនិក្ខិត្តទ្ទន្ទតា អនិក្ខិត្តធុរតា ធុរសម្បគ្គាហី វីរិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ វីរិយពលំ សម្មាវាយាមោ, ឥទំ វុច្ចតិ អាតាបំ. ឥមិនា អាតាបេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ, តេន វុច្ចតិ អាតាបីតិ. សម្បជានោតិ តត្ថ កតមំ សម្បជញ្ញំ? យា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សល្លក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរីមេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ បញ្ញាបាសាទោ បញ្ញាអាលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ជោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ, ឥទំ វុច្ចតិ សម្បជញ្ញំ. ឥមិនា សម្បជញ្ញេន ឧបេតោ ហោតិ …បេ… សមន្នាគតោ, តេន វុច្ចតិ សម្បជានោតិ. សតិមាតិ តត្ថ កតមា សតិ? យា សតិ អនុស្សតិ បដិស្សតិ សតិ សរណតា ធារណតា អបិលាបនតា អសម្មុសនតា សតិ សតិន្ទ្រិយំ សតិពលំ សម្មាសតិ, អយំ វុច្ចតិ សតិ. ឥមាយ សតិយា ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ, តេន វុច្ចតិ សតិមាតិ.

វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សន្តិ តត្ថ កតមោ លោកោ? ស្វេវ កាយោ លោកោ. បញ្ចបិ ឧបាទានក្ខន្ធា លោកោ, អយំ វុច្ចតិ លោកោ. តត្ថ កតមា អភិជ្ឈា? យោ រាគោ សារាគោ អនុនយោ អនុរោធោ នន្ទី នន្ទិរាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ, អយំ វុច្ចតិ អភិជ្ឈា. តត្ថ កតមំ ទោមនស្សំ? យំ ចេតសិកំ អសាតំ ចេតសិកំ ទុក្ខំ ចេតោសម្ផស្សជា អសាតា ទុក្ខា វេទនា, ឥទំ វុច្ចតិ ទោមនស្សំ. ឥតិ អយញ្ច អភិជ្ឈា, ឥទញ្ច ទោមនស្សំ ឥមម្ហិ លោកេ វិនីតា ហោន្តិ បដិវិនីតា សន្តា សមិតា វូបសមិតា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា, តេន វុច្ចតិ វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’’ន្តិ (វិភ. ៣៥៧-៣៦២).

ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថោ វុត្តោ. តេន សហ អយំ អដ្ឋកថានយោ យថា សំសន្ទតិ, ឯវំ វេទិតព្ពោ. អយំ តាវ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានុទ្ទេសស្ស អត្ថវណ្ណនា.

ឥទានិ វេទនាសុ. ចិត្តេ. ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតិ…បេ… វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សន្តិ ឯត្ថ វេទនាសុ វេទនានុបស្សីតិ ឯវមាទីសុ វេទនាទីនំ បុន វចនេ បយោជនំ កាយានុបស្សនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. វេទនាសុ វេទនានុបស្សី. ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី. ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សីតិ ឯត្ថ បន វេទនាតិ តិស្សោ វេទនា, តា ច លោកិយា ឯវ. ចិត្តម្បិ លោកិយំ, តថា ធម្មា. តេសំ វិភាគោ និទ្ទេសវារេ បាកដោ ភវិស្សតិ. កេវលំ បនិធ យថា វេទនា អនុបស្សិតព្ពា, តថា តា អនុបស្សន្តោ ‘‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សី’’តិ វេទិតព្ពោ. ឯស នយោ ចិត្តធម្មេសុបិ. កថញ្ច វេទនា អនុបស្សិតព្ពាតិ? សុខា តាវ វេទនា ទុក្ខតោ, ទុក្ខា សល្លតោ, អទុក្ខមសុខា អនិច្ចតោ. យថាហ –

‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ, ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ;

អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, អទ្ទក្ខិ នំ អនិច្ចតោ;

ស វេ សម្មទ្ទសោ ភិក្ខុ, ឧបសន្តោ ចរិស្សតី’’តិ. (សំ. និ. ៤.២៥៣);

សព្ពា ឯវ ចេតា ‘‘ទុក្ខា’’តិបិ អនុបស្សិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, តំ ទុក្ខស្មិន្តិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥៩). សុខទុក្ខតោបិ ច អនុបស្សិតព្ពា. យថាហ ‘‘សុខា វេទនា ឋិតិសុខា វិបរិណាមទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. អបិច អនិច្ចាទិសត្តអនុបស្សនាវសេនបិ អនុបស្សិតព្ពា. សេសំ និទ្ទេសវារេយេវ បាកដំ ភវិស្សតិ.

ចិត្តធម្មេសុបិ ចិត្តំ តាវ អារម្មណាធិបតិសហជាតភូមិកម្មវិបាកកិរិយាទិនានត្តភេទានំ អនិច្ចាទិអនុបស្សនានំ និទ្ទេសវារេ អាគតសរាគាទិភេទានញ្ច វសេន អនុបស្សិតព្ពំ. ធម្មា សលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណានំ សុញ្ញតធម្មស្ស អនិច្ចាទិសត្តានុបស្សនានំ និទ្ទេសវារេ អាគតសន្តាទិភេទានញ្ច វសេន អនុបស្សិតព្ពា. សេសំ វុត្តនយមេវ. កាមញ្ចេត្ថ យស្ស កាយសង្ខាតេ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ បហីនំ, តស្ស វេទនាទីសុបិ តំ បហីនមេវ. នានាបុគ្គលវសេន បន នានាចិត្តក្ខណិកសតិបដ្ឋានភាវនាវសេន ច សព្ពត្ថ វុត្តំ. យតោ វា ឯកត្ថ បហីនំ សេសេសុបិ បហីនំ ហោតិ, តេនេវស្ស តត្ថ បហានទស្សនត្ថម្បិ ឯតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពន្តិ.

ឧទ្ទេសវារកថា និដ្ឋិតា.

កាយានុបស្សនា អានាបានបព្ពវណ្ណនា

៣៧៤. ឥទានិ សេយ្យថាបិ នាម ឆេកោ វិលីវការកោ ថូលកិលញ្ជសណ្ហកិលញ្ជចង្កោដកបេឡាបុដាទីនិ ឧបករណានិ កត្តុកាមោ ឯកំ មហាវេណុំ លភិត្វា ចតុធា ភិន្ទិត្វា តតោ ឯកេកំ វេណុខណ្ឌំ គហេត្វា ផាលេត្វា តំ តំ ឧបករណំ ករេយ្យ, ឯវមេវ ភគវា សតិបដ្ឋានទេសនាយ សត្តានំ អនេកប្បការំ វិសេសាធិគមំ កត្តុកាមោ ឯកមេវ សម្មាសតិំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទិនា នយេន អារម្មណវសេន ចតុធា ភិន្ទិត្វា តតោ ឯកេកំ សតិបដ្ឋានំ គហេត្វា កាយំ វិភជន្តោ ‘‘កថញ្ច ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា នយេន និទ្ទេសវារំ វត្តុមារទ្ធោ.

តត្ថ កថញ្ចាតិអាទិ វិត្ថារេតុកម្យតាបុច្ឆា. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ភិក្ខវេ, កេន ច បការេន ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតីតិ? ឯស នយោ សព្ពបុច្ឆាវារេសុ. ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខូតិ ភិក្ខវេ ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុ. អយញ្ហេត្ថ ឥធសទ្ទោ សព្ពប្បការកាយានុបស្សនានិព្ពត្តកស្ស បុគ្គលស្ស សន្និស្សយភូតសាសនបរិទីបនោ អញ្ញសាសនស្ស តថាភាវបដិសេធនោ ច. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ឥធេវ ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩). តេន វុត្តំ ‘‘ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខូ’’តិ.

អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វាតិ ឥទមស្ស សតិបដ្ឋានភាវនានុរូបសេនាសនបរិគ្គហបរិទីបនំ. ឥមស្ស ហិ ភិក្ខុនោ ទីឃរត្តំ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ អនុវិសដំ ចិត្តំ កម្មដ្ឋានវីថិំ ឱតរិតុំ ន ឥច្ឆតិ, កូដគោណយុត្តរថោ វិយ ឧប្បថមេវ ធាវតិ. តស្មា សេយ្យថាបិ នាម គោបោ កូដធេនុយា សព្ពំ ខីរំ បិវិត្វា វឌ្ឍិតំ កូដវច្ឆំ ទមេតុកាមោ ធេនុតោ អបនេត្វា ឯកមន្តេ មហន្តំ ថម្ភំ និខណិត្វា តត្ថ យោត្តេន ពន្ធេយ្យ. អថស្ស សោ វច្ឆោ ឥតោ ចិតោ ច វិប្ផន្ទិត្វា បលាយិតុំ អសក្កោន្តោ តមេវ ថម្ភំ ឧបនិសីទេយ្យ វា ឧបនិបជ្ជេយ្យ វា, ឯវមេវ ឥមិនាបិ ភិក្ខុនា ទីឃរត្តំ រូបារម្មណាទិរសបានវឌ្ឍិតំ ទុដ្ឋចិត្តំ ទមេតុកាមេន រូបាទិអារម្មណតោ អបនេត្វា អរញ្ញំ វា រុក្ខមូលំ វា សុញ្ញាគារំ វា បវិសិត្វា តត្ថ សតិបដ្ឋានារម្មណត្ថម្ភេ សតិយោត្តេន ពន្ធិតព្ពំ. ឯវមស្ស តំ ចិត្តំ ឥតោ ចិតោ ច វិប្ផន្ទិត្វាបិ បុព្ពេ អាចិណ្ណារម្មណំ អលភមានំ សតិយោត្តំ ឆិន្ទិត្វា បលាយិតុំ អសក្កោន្តំ តមេវារម្មណំ ឧបចារប្បនាវសេន ឧបនិសីទតិ ចេវ ឧបនិបជ្ជតិ ច. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘យថា ថម្ភេ និពន្ធេយ្យ, វច្ឆំ ទមំ នរោ ឥធ;

ពន្ធេយ្យេវំ សកំ ចិត្តំ, សតិយារម្មណេ ទឡ្ហ’’ន្តិ.

ឯវមស្សេតំ សេនាសនំ ភាវនានុរូបំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥទមស្ស សតិបដ្ឋានភាវនានុរូបសេនាសនបរិគ្គហបរិទីបន’’ន្តិ.

អបិច យស្មា ឥទំ កាយានុបស្សនាយ មុទ្ធភូតំ សព្ពពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ វិសេសាធិគមទិដ្ឋធម្មសុខវិហារបទដ្ឋានំ អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ ឥត្ថិបុរិសហត្ថិអស្សាទិសទ្ទសមាកុលំ គាមន្តំ អបរិច្ចជិត្វា ន សុករំ សម្បាទេតុំ, សទ្ទកណ្ឌកត្តា ឈានស្ស. អគាមកេ បន អរញ្ញេ សុករំ យោគាវចរេន ឥទំ កម្មដ្ឋានំ បរិគ្គហេត្វា អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តទេវ ឈានំ បាទកំ កត្វា សង្ខារេ សម្មសិត្វា អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណិតុំ, តស្មាស្ស អនុរូបសេនាសនំ ទស្សេន្តោ ភគវា, ‘‘អរញ្ញគតោ វា’’តិអាទិមាហ.

វត្ថុវិជ្ជាចរិយោ វិយ ហិ ភគវា. សោ យថា វត្ថុវិជ្ជាចរិយោ នគរភូមិំ បស្សិត្វា សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិត្វា ‘‘ឯត្ថ នគរំ មាបេថា’’តិ ឧបទិសតិ, សោត្ថិនា ច នគរេ និដ្ឋិតេ រាជកុលតោ មហាសក្ការំ លភតិ, ឯវមេវ យោគាវចរស្ស អនុរូបសេនាសនំ ឧបបរិក្ខិត្វា ‘‘ឯត្ថ កម្មដ្ឋានមនុយុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឧបទិសតិ, តតោ តត្ថ កម្មដ្ឋានមនុយុញ្ជន្តេន យោគិនា អនុក្កមេន អរហត្តេ បត្តេ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា’’តិ មហន្តំ សក្ការំ លភតិ.

អយំ បន ភិក្ខុ ទីបិសទិសោតិ វុច្ចតិ. យថា ហិ មហាទីបិរាជា អរញ្ញេ តិណគហនំ វា វនគហនំ វា បព្ពតគហនំ វា និស្សាយ និលីយិត្វា វនមហិំសគោកណ្ណសូករាទយោ មិគេ គណ្ហាតិ, ឯវមេវ អយំ អរញ្ញាទីសុ កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ ភិក្ខុ យថាក្កមេន ចត្តារោ មគ្គេ ចេវ ចត្តារិ អរិយផលានិ ច គណ្ហាតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘យថាបិ ទីបិកោ នាម, និលីយិត្វា គណ្ហតី មិគេ;

តថេវាយំ ពុទ្ធបុត្តោ, យុត្តយោគោ វិបស្សកោ;

អរញ្ញំ បវិសិត្វាន, គណ្ហាតិ ផលមុត្តម’’ន្តិ.

តេនស្ស បរក្កមជវយោគ្គភូមិំ អរញ្ញសេនាសនំ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘អរញ្ញគតោ វា’’តិអាទិមាហ. ឥតោ បរំ ឥមស្មិំ អានាបានបព្ពេ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តមេវ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទក្ខោ ភមការោ វាតិ ឥទញ្ហិ ឧបមាមត្តមេវ ឥតិ អជ្ឈត្តំ វា កាយេតិ ឥទំ អប្បនាមត្តមេវ ច តត្ថ អនាគតំ, សេសំ អាគតមេវ.

យំ បន អនាគតំ, តត្ថ ទក្ខោតិ ឆេកោ. ទីឃំ វា អញ្ឆន្តោតិ មហន្តានំ ភេរីបោក្ខរាទីនំ លិខនកាលេ ហត្ថេ ច បាទេ ច បសារេត្វា ទីឃំ កឌ្ឍន្តោ. រស្សំ វា អញ្ឆន្តោតិ ខុទ្ទកានំ ទន្តសូចិវេធកាទីនំ លិខនកាលេ មន្ទមន្ទំ រស្សំ កឌ្ឍន្តោ. ឯវមេវ ខោតិ ឯវំ អយម្បិ ភិក្ខុ អទ្ធានវសេន ឥត្តរវសេន ច បវត្តានំ អស្សាសបស្សាសានំ វសេន ទីឃំ វា អស្សសន្តោ ទីឃំ អស្សសាមីតិ បជានាតិ…បេ… បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតីតិ. តស្សេវំ សិក្ខតោ អស្សាសបស្សាសនិមិត្តេ ចត្តារិ ឈានានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សោ ឈានា វុដ្ឋហិត្វា អស្សាសបស្សាសេ វា បរិគ្គណ្ហាតិ ឈានង្គានិ វា.

តត្ថ អស្សាសបស្សាសកម្មិកោ ‘‘ឥមេ អស្សាសបស្សាសា កិំ និស្សិតា? វត្ថុនិស្សិតា. វត្ថុ នាម ករជកាយោ, ករជកាយោ នាម ចត្តារិ មហាភូតានិ ឧបាទារូបញ្ចេ’’តិ ឯវំ រូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ. តតោ តទារម្មណេ ផស្សបញ្ចមកេ នាមន្តិ. ឯវំ នាមរូបំ បរិគ្គហេត្វា តស្ស បច្ចយំ បរិយេសន្តោ អវិជ្ជាទិបដិច្ចសមុប្បាទំ ទិស្វា ‘‘បច្ចយបច្ចយុប្បន្នធម្មមត្តមេវេតំ, អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា នត្ថី’’តិ វិតិណ្ណកង្ខោ សប្បច្ចយនាមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ អនុក្កមេន អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឥទំ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ យាវ អរហត្តា និយ្យានមុខំ.

ឈានកម្មិកោបិ ‘‘ឥមានិ ឈានង្គានិ កិំ និស្សិតានិ, វត្ថុនិស្សិតានិ, វត្ថុ នាម ករជកាយោ ឈានង្គានិ នាមំ, ករជកាយោ រូប’’ន្តិ នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា តស្ស បច្ចយំ បរិយេសន្តោ អវិជ្ជាទិបច្ចយាការំ ទិស្វា ‘‘បច្ចយបច្ចយុប្បន្នធម្មមត្តមេវេតំ, អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា នត្ថី’’តិ វិតិណ្ណកង្ខោ សប្បច្ចយនាមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ អនុក្កមេន អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឥទមេកស្ស ភិក្ខុនោ យាវ អរហត្តា និយ្យានមុខំ.

ឥតិ អជ្ឈត្តំ វាតិ ឯវំ អត្តនោ វា អស្សាសបស្សាសកាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ. ពហិទ្ធា វាតិ បរស្ស វា អស្សាសបស្សាសកាយេ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វាតិ កាលេន អត្តនោ, កាលេន បរស្ស អស្សាសបស្សាសកាយេ. ឯតេនស្ស បគុណកម្មដ្ឋានំ អដ្ឋបេត្វា អបរាបរំ សញ្ចរណកាលោ កថិតោ. ឯកស្មិំ កាលេ បនិទំ ឧភយំ ន លព្ភតិ.

សមុទយធម្មានុបស្សី វាតិ យថា នាម កម្មារស្ស ភស្តញ្ច គគ្គរនាឡិញ្ច តជ្ជញ្ច វាយាមំ បដិច្ច វាតោ អបរាបរំ សញ្ចរតិ, ឯវំ ភិក្ខុនោ ករជកាយញ្ច នាសបុដញ្ច ចិត្តញ្ច បដិច្ច អស្សាសបស្សាសកាយោ អបរាបរំ សញ្ចរតិ. កាយាទយោ ធម្មា សមុទយធម្មា, តេ បស្សន្តោ ‘‘សមុទយធម្មានុបស្សី វា កាយស្មិំ វិហរតី’’តិ វុច្ចតិ. វយធម្មានុបស្សី វាតិ យថា ភស្តាយ អបនីតាយ គគ្គរនាឡិយា ភិន្នាយ តជ្ជេ ច វាយាមេ អសតិ សោ វាតោ នប្បវត្តតិ, ឯវមេវ កាយេ ភិន្នេ នាសបុដេ វិទ្ធស្តេ ចិត្តេ ច និរុទ្ធេ អស្សាសបស្សាសកាយោ នាម នប្បវត្តតីតិ កាយាទិនិរោធា អស្សាសបស្សាសនិរោធោតិ ឯវំ បស្សន្តោ ‘‘វយធម្មានុបស្សី វា កាយស្មិំ វិហរតី’’តិ វុច្ចតិ. សមុទយវយធម្មានុបស្សី វាតិ កាលេន សមុទយំ កាលេន វយំ អនុបស្សន្តោ. អត្ថិ កាយោតិ វា បនស្សាតិ កាយោវ អត្ថិ, ន សត្តោ, ន បុគ្គលោ, ន ឥត្ថី, ន បុរិសោ, ន អត្តា, ន អត្តនិយំ, នាហំ, ន មម, ន កោចិ, ន កស្សចីតិ ឯវមស្ស សតិ បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ.

យាវទេវាតិ បយោជនបរិច្ឆេទវវត្ថាបនមេតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យា សា សតិ បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ, សា ន អញ្ញទត្ថាយ. អថ ខោ យាវទេវ ញាណមត្តាយ អបរាបរំ ឧត្តរុត្តរិ ញាណបមាណត្ថាយ ចេវ សតិបមាណត្ថាយ ច, សតិសម្បជញ្ញានំ វុឌ្ឍត្ថាយាតិ អត្ថោ. អនិស្សិតោ ច វិហរតីតិ តណ្ហានិស្សយទិដ្ឋិនិស្សយានំ វសេន អនិស្សិតោវ វិហរតិ. ន ច កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតីតិ លោកស្មិំ កិញ្ចិ រូបំ វា…បេ… វិញ្ញាណំ វា ‘‘អយំ មេ អត្តា វា អត្តនិយំ វា’’តិ ន គណ្ហាតិ. ឯវម្បីតិ ឧបរិ អត្ថំ ឧបាទាយ សម្បិណ្ឌនត្ថោ បិ-ការោ. ឥមិនា បន បទេន ភគវា អានាបានបព្ពទេសនំ និយ្យាតេត្វា ទស្សេតិ.

តត្ថ អស្សាសបស្សាសបរិគ្គាហិកា សតិ ទុក្ខសច្ចំ, តស្សា សមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា សមុទយសច្ចំ ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, ទុក្ខបរិជាននោ សមុទយបជហនោ និរោធារម្មណោ អរិយមគ្គោ មគ្គសច្ចំ. ឯវំ ចតុសច្ចវសេន ឧស្សក្កិត្វា និព្ពុតិំ បាបុណាតីតិ ឥទមេកស្ស អស្សាសបស្សាសវសេន អភិនិវិដ្ឋស្ស ភិក្ខុនោ យាវ អរហត្តា និយ្យានមុខន្តិ.

អានាបានបព្ពំ និដ្ឋិតំ.

ឥរិយាបថបព្ពវណ្ណនា

៣៧៥. ឯវំ អស្សាសបស្សាសវសេន កាយានុបស្សនំ វិភជិត្វា ឥទានិ ឥរិយាបថវសេន វិភជិតុំ បុន ចបរន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កាមំ សោណសិង្គាលាទយោបិ គច្ឆន្តា ‘‘គច្ឆាមា’’តិ ជានន្តិ, ន បនេតំ ឯវរូបំ ជាននំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវរូបញ្ហិ ជាននំ សត្តូបលទ្ធិំ ន បជហតិ, អត្តសញ្ញំ ន ឧគ្ឃាដេតិ, កម្មដ្ឋានំ វា សតិបដ្ឋានភាវនា វា ន ហោតិ. ឥមស្ស បន ភិក្ខុនោ ជាននំ សត្តូបលទ្ធិំ បជហតិ, អត្តសញ្ញំ ឧគ្ឃាដេតិ កម្មដ្ឋានញ្ចេវ សតិបដ្ឋានភាវនា ច ហោតិ. ឥទញ្ហិ ‘‘កោ គច្ឆតិ, កស្ស គមនំ, កិំ ការណា គច្ឆតី’’តិ ឯវំ សម្បជាននំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឋានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ កោ គច្ឆតីតិ? ន កោចិ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា គច្ឆតិ. កស្ស គមនន្តិ? ន កស្សចិ សត្តស្ស វា បុគ្គលស្ស វា គមនំ. កិំ ការណា គច្ឆតីតិ? ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេន គច្ឆតិ. តស្មា ឯស ឯវំ បជានាតិ – ‘‘គច្ឆាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ វាយំ ជនេតិ, វាយោ វិញ្ញត្តិំ ជនេតិ, ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេន សកលកាយស្ស បុរតោ អភិនីហារោ គមនន្តិ វុច្ចតិ. ឋានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្រាបិ ហិ ‘‘តិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ វាយំ ជនេតិ, វាយោ វិញ្ញត្តិំ ជនេតិ, ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេន សកលកាយស្ស កោដិតោ បដ្ឋាយ ឧស្សិតភាវោ ឋានន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘និសីទាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ វាយំ ជនេតិ, វាយោ វិញ្ញត្តិំ ជនេតិ, ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេន ហេដ្ឋិមកាយស្ស សមិញ្ជនំ ឧបរិមកាយស្ស ឧស្សិតភាវោ និសជ្ជាតិ វុច្ចតិ. ‘‘សយាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ វាយំ ជនេតិ, វាយោ វិញ្ញត្តិំ ជនេតិ, ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេន សកលសរីរស្ស តិរិយតោ បសារណំ សយនន្តិ វុច្ចតីតិ.

តស្ស ឯវំ បជានតោ ឯវំ ហោតិ ‘‘សត្តោ គច្ឆតិ, សត្តោ តិដ្ឋតី’’តិ វុច្ចតិ, អត្ថតោ បន កោចិ សត្តោ គច្ឆន្តោ វា ឋិតោ វា នត្ថិ. យថា បន ‘‘សកដំ គច្ឆតិ, សកដំ តិដ្ឋតី’’តិ វុច្ចតិ, ន ច កិញ្ចិ សកដំ នាម គច្ឆន្តំ វា ឋិតំ វា អត្ថិ, ចត្តារោ បន គោណេ យោជេត្វា ឆេកម្ហិ សារថិម្ហិ បាជេន្តេ ‘‘សកដំ គច្ឆតិ, សកដំ តិដ្ឋតី’’តិ វោហារមត្តមេវ ហោតិ, ឯវមេវ អជាននដ្ឋេន សកដំ វិយ កាយោ, គោណា វិយ ចិត្តជវាតា, សារថិ វិយ ចិត្តំ. ‘‘គច្ឆាមិ តិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បន្នេ វាយោធាតុ វិញ្ញត្តិំ ជនយមានា ឧប្បជ្ជតិ, ចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ផារេន គមនាទីនិ បវត្តន្តិ, តតោ ‘‘សត្តោ គច្ឆតិ, សត្តោ តិដ្ឋតិ, អហំ គច្ឆាមិ, អហំ តិដ្ឋាមី’’តិ វោហារមត្តំ ហោតិ. តេនាហ –

‘‘នាវា មាលុតវេគេន, ជិយាវេគេន តេជនំ;

យថា យាតិ តថា កាយោ, យាតិ វាតាហតោ អយំ.

យន្តំ សុត្តវសេនេវ, ចិត្តសុត្តវសេនិទំ;

បយុត្តំ កាយយន្តម្បិ, យាតិ ឋាតិ និសីទតិ.

កោ នាម ឯត្ថ សោ សត្តោ, យោ វិនា ហេតុបច្ចយេ;

អត្តនោ អានុភាវេន, តិដ្ឋេ វា យទិ វា វជេ’’តិ.

តស្មា ឯវំ ហេតុបច្ចយវសេនេវ បវត្តានិ គមនាទីនិ សល្លក្ខេន្តោ ឯស ‘‘គច្ឆន្តោ វា គច្ឆាមីតិ បជានាតិ, ឋិតោ វា, និសិន្នោ វា, សយានោ វា សយានោម្ហីតិ បជានាតី’’តិ វេទិតព្ពោ.

យថា យថា វា បនស្ស កាយោ បណិហិតោ ហោតិ, តថា តថា នំ បជានាតីតិ សព្ពសង្គាហិកវចនមេតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេន យេន វា អាការេនស្ស កាយោ ឋិតោ ហោតិ, តេន តេន នំ បជានាតិ. គមនាការេន ឋិតំ គច្ឆតីតិ បជានាតិ. ឋាននិសជ្ជសយនាការេន ឋិតំ សយានោតិ បជានាតីតិ.

ឥតិ អជ្ឈត្តំ វាតិ ឯវំ អត្តនោ វា ចតុឥរិយាបថបរិគ្គណ្ហនេន កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ. ពហិទ្ធា វាតិ បរស្ស វា ចតុឥរិយាបថបរិគ្គណ្ហនេន. អជ្ឈត្តពហិទ្ធា វាតិ កាលេន អត្តនោ, កាលេន បរស្ស ចតុឥរិយាបថបរិគ្គណ្ហនេន កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ. សមុទយធម្មានុបស្សី វាតិអាទីសុ បន អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោតិអាទិនា នយេន បញ្ចហាការេហិ រូបក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ច វយោ ច នីហរិតព្ពោ. តញ្ហិ សន្ធាយ ឥធ ‘‘សមុទយធម្មានុបស្សី វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្ថិ កាយោតិ វា បនស្សាតិអាទិ វុត្តសទិសមេវ.

ឥធាបិ ចតុឥរិយាបថបរិគ្គាហិកា សតិ ទុក្ខសច្ចំ, តស្សា សមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, ទុក្ខបរិជាននោ សមុទយបជហនោ និរោធារម្មណោ អរិយមគ្គោ មគ្គសច្ចំ. ឯវំ ចតុសច្ចវសេន ឧស្សក្កិត្វា និព្ពុតិំ បាបុណាតីតិ ឥទមេកស្ស ចតុឥរិយាបថបរិគ្គាហកស្ស ភិក្ខុនោ យាវ អរហត្តា និយ្យានមុខន្តិ.

ឥរិយាបថបព្ពំ និដ្ឋិតំ.

ចតុសម្បជញ្ញបព្ពវណ្ណនា

៣៧៦. ឯវំ ឥរិយាបថវសេន កាយានុបស្សនំ វិភជិត្វា ឥទានិ ចតុសម្បជញ្ញវសេន វិភជិតុំ បុន ចបរន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អភិក្កន្តេតិអាទីនិ សាមញ្ញផលេ វណ្ណិតានិ. ឥតិ អជ្ឈត្តំ វាតិ ឯវំ ចតុសម្បជញ្ញបរិគ្គណ្ហនេន អត្តនោ វា កាយេ, បរស្ស វា កាយេ, កាលេន វា អត្តនោ, កាលេន វា បរស្ស កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ. ឥធាបិ សមុទយវយធម្មានុបស្សីតិអាទីសុ រូបក្ខន្ធស្សេវ សមុទយោ ច វយោ ច នីហរិតព្ពោ. សេសំ វុត្តសទិសមេវ.

ឥធ ចតុសម្បជញ្ញបរិគ្គាហិកា សតិ ទុក្ខសច្ចំ, តស្សា សមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, វុត្តប្បការោ អរិយមគ្គោ មគ្គសច្ចំ. ឯវំ ចតុសច្ចវសេន ឧស្សក្កិត្វា និព្ពុតិំ បាបុណាតីតិ ឥទមេកស្ស ចតុសម្បជញ្ញបរិគ្គាហកស្ស ភិក្ខុនោ វសេន យាវ អរហត្តា និយ្យានមុខន្តិ.

ចតុសម្បជញ្ញបព្ពំ និដ្ឋិតំ.

បដិកូលមនសិការបព្ពវណ្ណនា

៣៧៧. ឯវំ ចតុសម្បជញ្ញវសេន កាយានុបស្សនំ វិភជិត្វា ឥទានិ បដិកូលមនសិការវសេន វិភជិតុំ បុន ចបរន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥមមេវ កាយន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ សព្ពាការេន វិត្ថារតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានេ វុត្តំ. ឧភតោមុខាតិ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ចាតិ ទ្វីហិ មុខេហិ យុត្តា. នានាវិហិតស្សាតិ នានាវិធស្ស.

ឥទំ បនេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ – ឧភតោមុខា បុតោឡិ វិយ ហិ ចាតុមហាភូតិកោ កាយោ, តត្ថ មិស្សេត្វា បក្ខិត្តនានាវិធធញ្ញំ វិយ កេសាទយោ ទ្វត្តិំសាការា, ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, តស្ស តំ បុតោឡិំ មុញ្ចិត្វា បច្ចវេក្ខតោ នានាវិធធញ្ញស្ស បាកដកាលោ វិយ យោគិនោ ទ្វត្តិំសាការស្ស វិភូតកាលោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ អជ្ឈត្តំ វាតិ ឯវំ កេសាទិបរិគ្គណ្ហនេន អត្តនោ វា កាយេ, បរស្ស វា កាយេ, កាលេន វា អត្តនោ, កាលេន វា បរស្ស កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ. ឥតោ បរំ វុត្តនយមេវ. កេវលញ្ហិ ឥធ ទ្វត្តិំសាការបរិគ្គាហិកា សតិ ទុក្ខសច្ចន្តិ ឯវំ យោជនំ កត្វា និយ្យានមុខំ វេទិតព្ពំ. សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ.

បដិកូលមនសិការបព្ពំ និដ្ឋិតំ.

ធាតុមនសិការបព្ពវណ្ណនា

៣៧៨. ឯវំ បដិកូលមនសិការវសេន កាយានុបស្សនំ វិភជិត្វា ឥទានិ ធាតុមនសិការវសេន វិភជិតុំ បុន ចបរន្តិអាទិមាហ. តត្ថាយំ ឱបម្មសំសន្ទនេន សទ្ធិំ អត្ថវណ្ណនា – យថា កោចិ គោឃាតកោ វា តស្សេវ វា ភត្តវេតនភតោ អន្តេវាសិកោ គាវិំ វធិត្វា វិនិវិជ្ឈិត្វា ចតស្សោ ទិសា គតានំ មហាបថានំ វេមជ្ឈដ្ឋានសង្ខាតេ ចតុមហាបថេ កោដ្ឋាសំ កោដ្ឋាសំ កត្វា និសិន្នោ អស្ស, ឯវមេវ ភិក្ខុ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ យេន កេនចិ អាការេន ឋិតត្តា យថាឋិតំ, យថាឋិតត្តា ច យថាបណិហិតំ កាយំ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ បថវីធាតុ…បេ… វាយោធាតូ’’តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខតិ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ – យថា គោឃាតកស្ស គាវិំ បោសេន្តស្សាបិ អាឃាតនំ អាហរន្តស្សាបិ អាហរិត្វា តត្ថ ពន្ធិត្វា ឋបេន្តស្សបិ វធេន្តស្សាបិ វធិតំ មតំ បស្សន្តស្សាបិ តាវទេវ គាវីតិ សញ្ញា ន អន្តរធាយតិ, យាវ នំ បទាលេត្វា ពិលសោ ន វិភជតិ. វិភជិត្វា និសិន្នស្ស បនស្ស គាវីតិ សញ្ញា អន្តរធាយតិ, មំសសញ្ញា បវត្តតិ. នាស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហំ គាវិំ វិក្កិណាមិ, ឥមេ គាវិំ ហរន្តី’’តិ. អថ ខ្វស្ស ‘‘អហំ មំសំ វិក្កិណាមិ, ឥមេ មំសំ ហរន្តិ’’ ច្ចេវ ហោតិ; ឯវមេវ ឥមស្សាបិ ភិក្ខុនោ បុព្ពេ ពាលបុថុជ្ជនកាលេ គិហិភូតស្សាបិ បព្ពជិតស្សាបិ តាវទេវ សត្តោតិ វា បុគ្គលោតិ វា សញ្ញា ន អន្តរធាយតិ, យាវ ឥមមេវ កាយំ យថាឋិតំ យថាបណិហិតំ ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា ធាតុសោ ន បច្ចវេក្ខតិ. ធាតុសោ បច្ចវេក្ខតោ បនស្ស សត្តសញ្ញា អន្តរធាយតិ, ធាតុវសេនេវ ចិត្តំ សន្តិដ្ឋតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘‘ឥមមេវ កាយំ យថាឋិតំ យថាបណិហិតំ ធាតុសោ បច្ចវេក្ខតិ ‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ បថវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតូ’តិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទក្ខោ គោឃាតកោ វា…បេ… វាយោធាតូ’’តិ. គោឃាតកោ វិយ ហិ យោគី, គាវីតិ សញ្ញា វិយ សត្តសញ្ញា, ចតុមហាបថោ វិយ ចតុឥរិយាបថោ, ពិលសោ វិភជិត្វា និសិន្នភាវោ វិយ ធាតុសោ បច្ចវេក្ខណន្តិ អយមេត្ថ បាឡិវណ្ណនា. កម្មដ្ឋានកថា បន វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតា.

ឥតិ អជ្ឈត្តំ វាតិ ឯវំ ចតុធាតុបរិគ្គណ្ហនេន អត្តនោ វា កាយេ, បរស្ស វា កាយេ, កាលេន វា អត្តនោ, កាលេន វា បរស្ស កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ. ឥតោ បរំ វុត្តនយមេវ. កេវលញ្ហិ ឥធ ចតុធាតុបរិគ្គាហិកា សតិ ទុក្ខសច្ចន្តិ ឯវំ យោជនំ កត្វា និយ្យានមុខំ វេទិតព្ពំ, សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ.