បញ្ហវេយ្យាករណវណ្ណនា

៣៥៧. កិំ សំយោជនាតិ កិំ ពន្ធនា, កេន ពន្ធនេន ពទ្ធា ហុត្វា. បុថុកាយាតិ ពហុជនា. អវេរាតិ អប្បដិឃា. អទណ្ឌាតិ អាវុធទណ្ឌធនទណ្ឌវិនិមុត្តា. អសបត្តាតិ អបច្ចត្ថិកា. អព្យាបជ្ជាតិ វិគតទោមនស្សា. វិហរេមុ អវេរិនោតិ អហោ វត កេនចិ សទ្ធិំ អវេរិនោ វិហរេយ្យាម, កត្ថចិ កោបំ ន ឧប្បាទេត្វា អច្ឆរាយ គហិតកំ ជង្ឃសហស្សេន សទ្ធិំ បរិភុញ្ជេយ្យាមាតិ ទានំ ទត្វា បូជំ កត្វា ច បត្ថយន្តិ. ឥតិ ច នេសំ ហោតីតិ ឯវញ្ច នេសំ អយំ បត្ថនា ហោតិ. អថ ច បនាតិ ឯវំ បត្ថនាយ សតិបិ.

ឥស្សាមច្ឆរិយសំយោជនាតិ បរសម្បត្តិខីយនលក្ខណា ឥស្សា, អត្តសម្បត្តិយា បរេហិ សាធារណភាវស្ស អសហនលក្ខណំ មច្ឆរិយំ, ឥស្សា ច មច្ឆរិយញ្ច សំយោជនំ ឯតេសន្តិ ឥស្សាមច្ឆរិយសំយោជនា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន ឥស្សាមច្ឆរិយានិ អភិធម្មេ វុត្តានេវ.

អាវាសមច្ឆរិយេន បនេត្ថ យក្ខោ វា បេតោ វា ហុត្វា តស្សេវ អាវាសស្ស សង្ការំ សីសេន ឧក្ខិបិត្វា វិចរតិ. កុលមច្ឆរិយេន តស្មិំ កុលេ អញ្ញេសំ ទានាទីនិ ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘ភិន្នំ វតិទំ កុលំ មមា’’តិ ចិន្តយតោ លោហិតម្បិ មុខតោ ឧគ្គច្ឆតិ, កុច្ឆិវិរេចនម្បិ ហោតិ, អន្តានិបិ ខណ្ឌាខណ្ឌានិ ហុត្វា និក្ខមន្តិ. លាភមច្ឆរិយេន សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា សន្តកេ លាភេ មច្ឆរាយិត្វា បុគ្គលិកបរិភោគេន បរិភុញ្ជិត្វា យក្ខោ វា បេតោ វា មហាអជគរោ វា ហុត្វា និព្ពត្តតិ. សរីរវណ្ណគុណវណ្ណមច្ឆរិយេន បន បរិយត្តិធម្មមច្ឆរិយេន ច អត្តនោវ វណ្ណំ វណ្ណេតិ, ន បរេសំ វណ្ណំ, ‘‘កិំ វណ្ណោ ឯសោ’’តិ តំ តំ ទោសំ វទន្តោ បរិយត្តិញ្ច កស្សចិ កិញ្ចិ អទេន្តោ ទុព្ពណ្ណោ ចេវ ឯឡមូគោ ច ហោតិ.

អបិច អាវាសមច្ឆរិយេន លោហគេហេ បច្ចតិ. កុលមច្ឆរិយេន អប្បលាភោ ហោតិ. លាភមច្ឆរិយេន គូថនិរយេ និព្ពត្តតិ. វណ្ណមច្ឆរិយេន ភវេ និព្ពត្តស្ស វណ្ណោ នាម ន ហោតិ. ធម្មមច្ឆរិយេន កុក្កុឡនិរយេ និព្ពត្តតិ. ឥទំ បន ឥស្សាមច្ឆរិយសំយោជនំ សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយតិ. យាវ តំ នប្បហីយតិ, តាវ ទេវមនុស្សា អវេរតាទីនិ បត្ថយន្តាបិ វេរាទីហិ ន បរិមុច្ចន្តិយេវ.

តិណ្ណា មេត្ថ កង្ខាតិ ឯតស្មិំ បញ្ហេ មយា តុម្ហាកំ វចនំ សុត្វា កង្ខា តិណ្ណាតិ វទតិ, ន មគ្គវសេន តិណ្ណកង្ខតំ ទីបេតិ. វិគតា កថំកថាតិ ឥទំ កថំ, ឥទំ កថន្តិ អយម្បិ កថំកថា វិគតា.

៣៥៨. និទានាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. បិយាប្បិយនិទានន្តិ បិយសត្តសង្ខារនិទានំ មច្ឆរិយំ, អប្បិយសត្តសង្ខារនិទានា ឥស្សា. ឧភយំ វា ឧភយនិទានំ. បព្ពជិតស្ស ហិ សទ្ធិវិហារិកាទយោ, គហដ្ឋស្ស បុត្តាទយោ ហត្ថិអស្សាទយោ វា សត្តា បិយា ហោន្តិ កេឡាយិតា មមាយិតា, មុហុត្តម្បិ តេ អបស្សន្តោ អធិវាសេតុំ ន សក្កោតិ. សោ អញ្ញំ តាទិសំ បិយសត្តំ លភន្តំ ទិស្វា ឥស្សំ ករោតិ. ‘‘ឥមិនា អម្ហាកំ កិញ្ចិ កម្មំ អត្ថិ, មុហុត្តំ តាវ នំ ទេថា’’តិ តមេវ អញ្ញេហិ យាចិតោ ‘‘ន សក្កា ទាតុំ, កិលមិស្សតិ វា ឧក្កណ្ឋិស្សតិ វា’’តិអាទីនិ វត្វា មច្ឆរិយំ ករោតិ. ឯវំ តាវ ឧភយម្បិ បិយសត្តនិទានំ ហោតិ. ភិក្ខុស្ស បន បត្តចីវរបរិក្ខារជាតំ, គហដ្ឋស្ស វា អលង្ការាទិឧបករណំ បិយំ ហោតិ មនាបំ, សោ អញ្ញស្ស តាទិសំ ឧប្បជ្ជមានំ ទិស្វា ‘‘អហោ វតស្ស ឯវរូបំ ន ភវេយ្យា’’តិ ឥស្សំ ករោតិ, យាចិតោ វាបិ ‘‘មយម្បេតំ មមាយន្តា ន បរិភុញ្ជាម, ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិ មច្ឆរិយំ ករោតិ. ឯវំ ឧភយម្បិ បិយសង្ខារនិទានំ ហោតិ. អប្បិយេ បន តេ វុត្តប្បការេ សត្តេ ច សង្ខារេ ច លភិត្វា សចេបិស្ស តេ អមនាបា ហោន្តិ, តថាបិ កិលេសានំ វិបរីតវុត្តិតាយ ‘‘ឋបេត្វា មំ កោ អញ្ញោ ឯវរូបស្ស លាភី’’តិ ឥស្សំ វា ករោតិ, យាចិតោ តាវកាលិកម្បិ អទទមានោ មច្ឆរិយំ វា ករោតិ. ឯវំ ឧភយម្បិ អប្បិយសត្តសង្ខារនិទានំ ហោតិ.

ឆន្ទនិទានន្តិ ឯត្ថ បរិយេសនឆន្ទោ, បដិលាភឆន្ទោ, បរិភោគឆន្ទោ, សន្និធិឆន្ទោ, វិស្សជ្ជនឆន្ទោតិ បញ្ចវិធោ ឆន្ទោ.

កតមោ បរិយេសនឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អតិត្តោ ឆន្ទជាតោ រូបំ បរិយេសតិ, សទ្ទំ. គន្ធំ. រសំ. ផោដ្ឋព្ពំ បរិយេសតិ, ធនំ បរិយេសតិ. អយំ បរិយេសនឆន្ទោ.

កតមោ បដិលាភឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អតិត្តោ ឆន្ទជាតោ រូបំ បដិលភតិ, សទ្ទំ. គន្ធំ. រសំ. ផោដ្ឋព្ពំ បដិលភតិ, ធនំ បដិលភតិ. អយំ បដិលាភឆន្ទោ.

កតមោ បរិភោគឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អតិត្តោ ឆន្ទជាតោ រូបំ បរិភុញ្ជតិ, សទ្ទំ. គន្ធំ. រសំ. ផោដ្ឋព្ពំ បរិភុញ្ជតិ, ធនំ បរិភុញ្ជតិ. អយំ បរិភោគឆន្ទោ.

កតមោ សន្និធិឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អតិត្តោ ឆន្ទជាតោ ធនសន្និចយំ ករោតិ ‘‘អាបទាសុ ភវិស្សតី’’តិ. អយំ សន្និធិឆន្ទោ.

កតមោ វិស្សជ្ជនឆន្ទោ? ឥធេកច្ចោ អតិត្តោ ឆន្ទជាតោ ធនំ វិស្សជ្ជេតិ, ហត្ថារោហានំ, អស្សារោហានំ, រថិកានំ, ធនុគ្គហានំ – ‘‘ឥមេ មំ រក្ខិស្សន្តិ គោបិស្សន្តិ មមាយិស្សន្តិ សម្បរិវារយិស្សន្តី’’តិ. អយំ វិស្សជ្ជនឆន្ទោ. ឥមេ បញ្ច ឆន្ទា. ឥធ តណ្ហាមត្តមេវ, តំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ.

វិតក្កនិទានោតិ ឯត្ថ ‘‘លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ’’តិ (ទី. និ. ២.១១០) ឯវំ វុត្តោ វិនិច្ឆយវិតក្កោ វិតក្កោ នាម. វិនិច្ឆយោតិ ទ្វេ វិនិច្ឆយា តណ្ហាវិនិច្ឆយោ ច, ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ ច. អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតំ តណ្ហាវិនិច្ឆយោ នាម. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយោ នាមាតិ ឯវំ វុត្តតណ្ហាវិនិច្ឆយវសេន ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋបិយាប្បិយវវត្ថានំ ន ហោតិ. តទេវ ហិ ឯកច្ចស្ស ឥដ្ឋំ ហោតិ, ឯកច្ចស្ស អនិដ្ឋំ បច្ចន្តរាជមជ្ឈិមទេសរាជូនំ គណ្ឌុប្បាទមិគមំសាទីសុ វិយ. តស្មិំ បន តណ្ហាវិនិច្ឆយវិនិច្ឆិតេ បដិលទ្ធវត្ថុស្មិំ ‘‘ឯត្តកំ រូបស្ស ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ សទ្ទស្ស, ឯត្តកំ គន្ធស្ស, ឯត្តកំ រសស្ស, ឯត្តកំ ផោដ្ឋព្ពស្ស ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ មយ្ហំ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ បរស្ស ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ និទហិស្សាមិ, ឯត្តកំ បរស្ស ទស្សាមី’’តិ វវត្ថានំ វិតក្កវិនិច្ឆយេន ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឆន្ទោ ខោ, ទេវានមិន្ទ, វិតក្កនិទានោ’’តិ.

បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិទានោតិ តយោ បបញ្ចា តណ្ហាបបញ្ចោ, មានបបញ្ចោ, ទិដ្ឋិបបញ្ចោតិ. តត្ថ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតំ តណ្ហាបបញ្ចោ នាម. នវវិធោ មានោ មានបបញ្ចោ នាម. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិបបញ្ចោ នាម. តេសុ ឥធ តណ្ហាបបញ្ចោ អធិប្បេតោ. កេនដ្ឋេន បបញ្ចោ? មត្តបមត្តាការបាបនដ្ឋេន បបញ្ចោ. តំសម្បយុត្តា សញ្ញា បបញ្ចសញ្ញា. សង្ខា វុច្ចតិ កោដ្ឋាសោ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិអាទីសុ វិយ. ឥតិ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិទានោតិ បបញ្ចសញ្ញាកោដ្ឋាសនិទានោ វិតក្កោតិ អត្ថោ.

បបញ្ចសញ្ញាសង្ខានិរោធសារុប្បគាមិនិន្តិ ឯតិស្សា បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាយ ខយា និរោធោ វូបសមោ, តស្ស សារុប្បញ្ចេវ តត្ថ គាមិនិំ ចាតិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គំ បុច្ឆតិ.