សរីរធាតុវិភជនវណ្ណនា

២៣៦. អស្សោសិ ខោ រាជាតិ កថំ អស្សោសិ? បឋមមេវ កិរស្ស អមច្ចា សុត្វា ចិន្តយិំសុ – ‘‘សត្ថា នាម បរិនិព្ពុតោ, ន សោ សក្កា បុន អាហរិតុំ. បោថុជ្ជនិកសទ្ធាយ បន អម្ហាកំ រញ្ញា សទិសោ នត្ថិ, សចេ ឯស ឥមិនាវ និយាមេន សុណិស្សតិ, ហទយមស្ស ផលិស្សតិ. រាជា ខោ បន អម្ហេហិ អនុរក្ខិតព្ពោ’’តិ តេ តិស្សោ សុវណ្ណទោណិយោ អាហរិត្វា ចតុមធុរស្ស បូរេត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ឯតទវោចុំ – ‘‘ទេវ, អម្ហេហិ សុបិនកោ ទិដ្ឋោ, តស្ស បដិឃាតត្ថំ តុម្ហេហិ ទុកូលទុបដ្ដំ និវាសេត្វា យថា នាសាបុដមត្តំ បញ្ញាយតិ, ឯវំ ចតុមធុរទោណិយា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ. រាជា អត្ថចរានំ អមច្ចានំ វចនំ សុត្វា ‘‘ឯវំ ហោតុ តាតា’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា អកាសិ.

អថេកោ អមច្ចោ អលង្ការំ ឱមុញ្ចិត្វា កេសេ បកិរិយ យាយ ទិសាយ សត្ថា បរិនិព្ពុតោ, តទភិមុខោ ហុត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ រាជានំ អាហ – ‘‘ទេវ, មរណតោ មុច្ចនកសត្តោ នាម នត្ថិ, អម្ហាកំ អាយុវឌ្ឍនោ ចេតិយដ្ឋានំ បុញ្ញក្ខេត្តំ អភិសេកសិញ្ចកោ សោ ភគវា សត្ថា កុសិនារាយ បរិនិព្ពុតោ’’តិ. រាជា សុត្វាវ វិសញ្ញីជាតោ ចតុមធុរទោណិយំ ឧសុមំ មុញ្ចិ. អថ នំ ឧក្ខិបិត្វា ទុតិយាយ ទោណិយា និបជ្ជាបេសុំ. សោ បុន សញ្ញំ លភិត្វា – ‘‘តាតា, កិំ វទេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សត្ថា, មហារាជ, បរិនិព្ពុតោ’’តិ. រាជា បុនបិ វិសញ្ញីជាតោ ចតុមធុរទោណិយា ឧសុមំ មុញ្ចិ. អថ នំ តតោបិ ឧក្ខិបិត្វា តតិយាយ ទោណិយា និបជ្ជាបេសុំ. សោ បុន សញ្ញំ លភិត្វា ‘‘តាតា, កិំ វទេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សត្ថា, មហារាជ, បរិនិព្ពុតោ’’តិ. រាជា បុនបិ វិសញ្ញីជាតោ, អថ នំ ឧក្ខិបិត្វា នហាបេត្វា មត្ថកេ ឃដេហិ ឧទកំ អាសិញ្ចិំសុ.

រាជា សញ្ញំ លភិត្វា អាសនា វុដ្ឋាយ គន្ធបរិភាវិតេ មណិវណ្ណេ កេសេ វិកិរិត្វា សុវណ្ណផលកវណ្ណាយ បិដ្ឋិយំ បកិរិត្វា បាណិនា ឧរំ បហរិត្វា បវាឡង្កុរវណ្ណាហិ សុវដ្ដិតង្គុលីហិ សុវណ្ណពិម្ពិសកវណ្ណំ ឧរំ សិព្ពន្តោ វិយ គហេត្វា បរិទេវមានោ ឧម្មត្តកវេសេន អន្តរវីថិំ ឱតិណ្ណោ, សោ អលង្កតនាដកបរិវុតោ នគរតោ និក្ខម្ម ជីវកម្ពវនំ គន្ត្វា យស្មិំ ឋានេ និសិន្នេន ភគវតា ធម្មោ ទេសិតោ តំ ឱលោកេត្វា – ‘‘ភគវា សព្ពញ្ញុ, ននុ ឥមស្មិំ ឋានេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសយិត្ថ, សោកសល្លំ មេ វិនោទយិត្ថ, តុម្ហេ មយ្ហំ សោកសល្លំ នីហរិត្ថ, អហំ តុម្ហាកំ សរណំ គតោ, ឥទានិ បន មេ បដិវចនម្បិ ន ទេថ, ភគវា’’តិ បុនប្បុនំ បរិទេវិត្វា ‘‘ននុ ភគវា អហំ អញ្ញទា ឯវរូបេ កាលេ ‘តុម្ហេ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារា ជម្ពុទីបតលេ ចារិកំ ចរថា’តិ សុណោមិ, ឥទានិ បនាហំ តុម្ហាកំ អននុរូបំ អយុត្តំ បវត្តិំ សុណោមី’’តិ ឯវមាទីនិ ច វត្វា សដ្ឋិមត្តាហិ គាថាហិ ភគវតោ គុណំ អនុស្សរិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មម បរិទេវិតេនេវ ន សិជ្ឈតិ, ទសពលស្ស ធាតុយោ អាហរាបេស្សាមី’’តិ ឯវំ អស្សោសិ. សុត្វា ច ឥមិស្សា វិសញ្ញិភាវាទិបវត្តិយា អវសានេ ទូតំ បាហេសិ. តំ សន្ធាយ អថ ខោ រាជាតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ទូតំ បាហេសីតិ ទូតញ្ច បណ្ណញ្ច បេសេសិ. បេសេត្វា ច បន – ‘‘សចេ ទស្សន្តិ, សុន្ទរំ. នោ ចេ ទស្សន្តិ, អាហរណុបាយេន អាហរិស្សាមី’’តិ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា សយម្បិ និក្ខន្តោយេវ. យថា ច អជាតសត្តុ, ឯវំ លិច្ឆវីអាទយោបិ ទូតំ បេសេត្វា សយម្បិ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ និក្ខមិំសុយេវ. តត្ថ បាវេយ្យកា សព្ពេហិ អាសន្នតរា កុសិនារតោ តិគាវុតន្តរេ នគរេ វសន្តិ, ភគវាបិ បាវំ បវិសិត្វាវ កុសិនារំ គតោ. អថ កស្មា បឋមតរំ ន អាគតាតិ ចេ? មហាបរិវារា បនេតេ រាជានោ មហាបរិវារំ ករោន្តាវ បច្ឆតោ ជាតា.

តេ សង្ឃេ គណេ ឯតទវោចុន្តិ សព្ពេបិ តេ សត្តនគរវាសិនោ អាគន្ត្វា – ‘‘អម្ហាកំ ធាតុយោ វា ទេន្តុ, យុទ្ធំ វា’’តិ កុសិនារានគរំ បរិវារេត្វា ឋិតេ – ‘‘ឯតំ ភគវា អម្ហាកំ គាមក្ខេត្តេ’’តិ បដិវចនំ អវោចុំ. តេ កិរ ឯវមាហំសុ – ‘‘ន មយំ សត្ថុ សាសនំ បហិណិម្ហ, នាបិ គន្ត្វា អានយិម្ហ. សត្ថា បន សយមេវ អាគន្ត្វា សាសនំ បេសេត្វា អម្ហេ បក្កោសាបេសិ. តុម្ហេបិ ខោ បន យំ តុម្ហាកំ គាមក្ខេត្តេ រតនំ ឧប្បជ្ជតិ, ន តំ អម្ហាកំ ទេថ. សទេវកេ ច លោកេ ពុទ្ធរតនសមំ រតនំ នាម នត្ថិ, ឯវរូបំ ឧត្តមរតនំ លភិត្វា មយំ ន ទស្សាម. ន ខោ បន តុម្ហេហិយេវ មាតុថនតោ ខីរំ បីតំ, អម្ហេហិបិ មាតុថនតោ ខីរំ បីតំ. ន តុម្ហេយេវ បុរិសា, អម្ហេបិ បុរិសា ហោតូ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ អហំការំ កត្វា សាសនបដិសាសនំ បេសេន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ មានគជ្ជិតំ គជ្ជន្តិ. យុទ្ធេ បន សតិ កោសិនារកានំយេវ ជយោ អភវិស្ស. កស្មា? យស្មា ធាតុបាសនត្ថំ អាគតា ទេវតា នេសំ បក្ខា អហេសុំ. បាឡិយំ បន – ‘‘ភគវា អម្ហាកំ គាមក្ខេត្តេ បរិនិព្ពុតោ, ន មយំ ទស្សាម ភគវតោ សរីរានំ ភាគ’’ន្តិ ឯត្តកមេវ អាគតំ.

២៣៧. ឯវំ វុត្តេ ទោណោ ព្រាហ្មណោតិ ទោណព្រាហ្មណោ ឥមំ តេសំ វិវាទំ សុត្វា – ‘‘ឯតេ រាជានោ ភគវតោ បរិនិព្ពុតដ្ឋានេ វិវាទំ ករោន្តិ, ន ខោ បនេតំ បតិរូបំ, អលំ ឥមិនា កលហេន, វូបសមេស្សាមិ ន’’ន្តិ សោ គន្ត្វា តេ សង្ឃេ គណេ ឯតទវោច. កិមវោច? ឧន្នតប្បទេសេ ឋត្វា ទ្វិភាណវារបរិមាណំ ទោណគជ្ជិតំ នាម អវោច. តត្ថ បឋមភាណវារេ តាវ ឯកបទម្បិ តេ ន ជានិំសុ. ទុតិយភាណវារបរិយោសានេ – ‘‘អាចរិយស្ស វិយ ភោ សទ្ទោ, អាចរិយស្ស វិយ ភោ សទ្ទោ’’តិ សព្ពេ និរវា អហេសុំ. ជម្ពុទីបតលេ កិរ កុលឃរេ ជាតា យេភុយ្យេន តស្ស ន អន្តេវាសិកោ នាម នត្ថិ. អថ សោ តេ អត្តនោ វចនំ សុត្វា និរវេ តុណ្ហីភូតេ វិទិត្វា បុន ឯតទវោច – ‘‘សុណន្តុ ភោន្តោ’’តិ ឯតំ គាថាទ្វយំ អវោច.

តត្ថ អម្ហាកំ ពុទ្ធោតិ អម្ហាកំ ពុទ្ធោ. អហុ ខន្តិវាទោតិ ពុទ្ធភូមិំ អប្បត្វាបិ បារមិយោ បូរេន្តោ ខន្តិវាទិតាបសកាលេ ធម្មបាលកុមារកាលេ ឆទ្ទន្តហត្ថិកាលេ ភូរិទត្តនាគរាជកាលេ ចម្បេយ្យនាគរាជកាលេ សង្ខបាលនាគរាជកាលេ មហាកបិកាលេ អញ្ញេសុ ច ពហូសុ ជាតកេសុ បរេសុ កោបំ អកត្វា ខន្តិមេវ អកាសិ. ខន្តិមេវ វណ្ណយិ. កិមង្គំ បន ឯតរហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ តាទិលក្ខណំ បត្តោ, សព្ពថាបិ អម្ហាកំ ពុទ្ធោ ខន្តិវាទោ អហោសិ, តស្ស ឯវំវិធស្ស. ន ហិ សាធុ យំ ឧត្តមបុគ្គលស្ស, សរីរភាគេ សិយា សម្បហារោតិ ន ហិ សាធុយន្តិ ន ហិ សាធុ អយំ. សរីរភាគេតិ សរីរវិភាគនិមិត្តំ, ធាតុកោដ្ឋាសហេតូតិ អត្ថោ. សិយា សម្បហារោតិ អាវុធសម្បហារោ សាធុ ន សិយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សព្ពេវ ភោន្តោ សហិតាតិ សព្ពេវ ភោន្តោ សហិតា ហោថ, មា ភិជ្ជថ. សមគ្គាតិ កាយេន ច វាចាយ ច ឯកសន្និបាតា ឯកវចនា សមគ្គា ហោថ. សម្មោទមានាតិ ចិត្តេនាបិ អញ្ញមញ្ញំ សម្មោទមានា ហោថ. ករោមដ្ឋភាគេតិ ភគវតោ សរីរានិ អដ្ឋ ភាគេ ករោម. ចក្ខុមតោតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមតោ ពុទ្ធស្ស. ន កេវលំ តុម្ហេយេវ, ពហុជនោបិ បសន្នោ, តេសុ ឯកោបិ លទ្ធុំ អយុត្តោ នាម នត្ថីតិ ពហុំ ការណំ វត្វា សញ្ញាបេសិ.

២៣៨. តេសំ សង្ឃានំ គណានំ បដិស្សុត្វាតិ តេសំ តេសំ តតោ តតោ សមាគតសង្ឃានំ សមាគតគណានំ បដិស្សុណិត្វា. ភគវតោ សរីរានិ អដ្ឋធា សមំ សុវិភត្តំ វិភជិត្វាតិ ឯត្ថ អយមនុក្កមោ – ទោណោ កិរ តេសំ បដិស្សុណិត្វា សុវណ្ណទោណិំ វិវរាបេសិ. រាជានោ អាគន្ត្វា ទោណិយំយេវ ឋិតា សុវណ្ណវណ្ណា ធាតុយោ ទិស្វា – ‘‘ភគវា សព្ពញ្ញុ បុព្ពេ មយំ តុម្ហាកំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិខចិតំ អសីតិអនុព្យញ្ជនសមុជ្ជលិតសោភំ សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ អទ្ទសាម, ឥទានិ បន សុវណ្ណវណ្ណាវ ធាតុយោ អវសិដ្ឋា ជាតា, ន យុត្តមិទំ ភគវា តុម្ហាក’’ន្តិ បរិទេវិំសុ.

ព្រាហ្មណោបិ តស្មិំ សមយេ តេសំ បមត្តភាវំ ញត្វា ទក្ខិណទាឋំ គហេត្វា វេឋន្តរេ ឋបេសិ, អថ បច្ឆា អដ្ឋធា សមំ សុវិភត្តំ វិភជិ, សព្ពាបិ ធាតុយោ បាកតិកនាឡិយា សោឡស នាឡិយោ អហេសុំ, ឯកេកនគរវាសិនោ ទ្វេ ទ្វេ នាឡិយោ លភិំសុ. ព្រាហ្មណស្ស បន ធាតុយោ វិភជន្តស្សេវ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ – ‘‘កេន នុ ខោ សទេវកស្ស លោកស្ស កង្ខច្ឆេទនត្ថាយ ចតុសច្ចកថាយ បច្ចយភូតា ភគវតោ ទក្ខិណទាឋា គហិតា’’តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘ព្រាហ្មណេន គហិតា’’តិ ទិស្វា – ‘‘ព្រាហ្មណោបិ ទាឋាយ អនុច្ឆវិកំ សក្ការំ កាតុំ ន សក្ខិស្សតិ, គណ្ហាមិ ន’’ន្តិ វេឋន្តរតោ គហេត្វា សុវណ្ណចង្កោដកេ ឋបេត្វា ទេវលោកំ នេត្វា ចូឡាមណិចេតិយេ បតិដ្ឋបេសិ.

ព្រាហ្មណោបិ ធាតុយោ វិភជិត្វា ទាឋំ អបស្សន្តោ ចោរិកាយ គហិតត្តា – ‘‘កេន មេ ទាឋា គហិតា’’តិ បុច្ឆិតុម្បិ នាសក្ខិ. ‘‘ននុ តយាវ ធាតុយោ ភាជិតា, កិំ ត្វំ បឋមំយេវ អត្តនោ ធាតុយា អត្ថិភាវំ ន អញ្ញាសី’’តិ អត្តនិ ទោសារោបនំ សម្បស្សន្តោ – ‘‘មយ្ហម្បិ កោដ្ឋាសំ ទេថា’’តិ វត្តុម្បិ នាសក្ខិ. តតោ – ‘‘អយម្បិ សុវណ្ណតុម្ពោ ធាតុគតិកោវ, យេន តថាគតស្ស ធាតុយោ មិតា, ឥមស្សាហំ ថូបំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឥមំ មេ ភោន្តោ តុម្ពំ ទទន្តូតិ អាហ.

បិប្បលិវនិយា មោរិយាបិ អជាតសត្តុអាទយោ វិយ ទូតំ បេសេត្វា យុទ្ធសជ្ជាវ និក្ខមិំសុ.