៣. មហាបរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនា

១៣១. ឯវំ មេ សុតន្តិ មហាបរិនិព្ពានសុត្តំ. តត្រាយមនុបុព្ពបទវណ្ណនា – គិជ្ឈកូដេតិ គិជ្ឈា តស្ស កូដេសុ វសិំសុ, គិជ្ឈសទិសំ វា តស្ស កូដំ អត្ថីតិ គិជ្ឈកូដោ, តស្មិំ គិជ្ឈកូដេ. អភិយាតុកាមោតិ អភិភវនត្ថាយ យាតុកាមោ. វជ្ជីតិ វជ្ជិរាជានោ. ឯវំមហិទ្ធិកេតិ ឯវំ មហតិយា រាជិទ្ធិយា សមន្នាគតេ, ឯតេន នេសំ សមគ្គភាវំ កថេសិ. ឯវំមហានុភាវេតិ ឯវំ មហន្តេន អានុភាវេន សមន្នាគតេ, ឯតេន នេសំ ហត្ថិសិប្បាទីសុ កតសិក្ខតំ កថេសិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សិក្ខិតា វតិមេ លិច្ឆវិកុមារកា, សុសិក្ខិតា វតិមេ លិច្ឆវិកុមារកា, យត្រ ហិ នាម សុខុមេន តាឡច្ឆិគ្គលេន អសនំ អតិបាតយិស្សន្តិ បោង្ខានុបោង្ខំ អវិរាធិត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១១១៥). ឧច្ឆេច្ឆាមីតិ ឧច្ឆិន្ទិស្សាមិ. វិនាសេស្សាមីតិ នាសេស្សាមិ, អទស្សនំ បាបេស្សាមិ. អនយព្យសនន្តិ ឯត្ថ ន អយោតិ អនយោ, អវឌ្ឍិយា ឯតំ នាមំ. ហិតញ្ច សុខញ្ច វិយស្សតិ វិក្ខិបតីតិ ព្យសនំ, ញាតិបារិជុញ្ញាទីនំ ឯតំ នាមំ. អាបាទេស្សាមីតិ បាបយិស្សាមិ.

ឥតិ កិរ សោ ឋាននិសជ្ជាទីសុ ឥមំ យុទ្ធកថមេវ កថេតិ, គមនសជ្ជា ហោថាតិ ឯវំ ពលកាយំ អាណាបេតិ. កស្មា? គង្គាយំ កិរ ឯកំ បដ្ដនគាមំ និស្សាយ អឌ្ឍយោជនំ អជាតសត្តុនោ អាណា, អឌ្ឍយោជនំ លិច្ឆវីនំ. ឯត្ថ បន អាណាបវត្តិដ្ឋានំ ហោតីតិ អត្ថោ. តត្រាបិ ច បព្ពតបាទតោ មហគ្ឃភណ្ឌំ ឱតរតិ. តំ សុត្វា – ‘‘អជ្ជ យាមិ, ស្វេ យាមី’’តិ អជាតសត្តុនោ សំវិទហន្តស្សេវ លិច្ឆវិរាជានោ សមគ្គា សម្មោទមានា បុរេតរំ គន្ត្វា សព្ពំ គណ្ហន្តិ. អជាតសត្តុ បច្ឆា អាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ ញត្វា កុជ្ឈិត្វា គច្ឆតិ. តេ បុនសំវច្ឆរេបិ តថេវ ករោន្តិ. អថ សោ ពលវាឃាតជាតោ តទា ឯវមកាសិ.

តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘គណេន សទ្ធិំ យុទ្ធំ នាម ភារិយំ, ឯកោបិ មោឃប្បហារោ នាម នត្ថិ, ឯកេន ខោ បន បណ្ឌិតេន សទ្ធិំ មន្តេត្វា ករោន្តោ និប្បរាធោ ហោតិ, បណ្ឌិតោ ច សត្ថារា សទិសោ នត្ថិ, សត្ថា ច អវិទូរេ ធុរវិហារេ វសតិ, ហន្ទាហំ បេសេត្វា បុច្ឆាមិ. សចេ មេ គតេន កោចិ អត្ថោ ភវិស្សតិ, សត្ថា តុណ្ហី ភវិស្សតិ, អនត្ថេ បន សតិ កិំ រញ្ញោ តត្ថ គមនេនាតិ វក្ខតី’’តិ. សោ វស្សការព្រាហ្មណំ បេសេសិ. ព្រាហ្មណោ គន្ត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ រាជា…បេ… អាបាទេស្សាមី’’តិ.

រាជអបរិហានិយធម្មវណ្ណនា

១៣៤. ភគវន្តំ ពីជយមានោតិ ថេរោ វត្តសីសេ ឋត្វា ភគវន្តំ ពីជតិ, ភគវតោ បន សីតំ វា ឧណ្ហំ វា នត្ថិ. ភគវា ព្រាហ្មណស្ស វចនំ សុត្វា តេន សទ្ធិំ អមន្តេត្វា ថេរេន សទ្ធិំ មន្តេតុកាមោ កិន្តិ តេ, អានន្ទ, សុតន្តិអាទិមាហ. អភិណ្ហំ សន្និបាតាតិ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ សន្និបតន្តាបិ អន្តរន្តរា សន្និបតន្តាបិ អភិណ្ហំ សន្និបាតាវ. សន្និបាតពហុលាតិ ហិយ្យោបិ សន្និបតិម្ហា, បុរិមទិវសម្បិ សន្និបតិម្ហា, បុន អជ្ជ កិមត្ថំ សន្និបតិតា ហោមាតិ វោសានំ អនាបជ្ជន្តា សន្និបាតពហុលា នាម ហោន្តិ. យាវកីវញ្ចាតិ យត្តកំ កាលំ. វុទ្ធិយេវ, អានន្ទ, វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានីតិ – អភិណ្ហំ អសន្និបតន្តា ហិ ទិសាវិទិសាសុ អាគតំ សាសនំ ន សុណន្តិ, តតោ – ‘‘អសុកគាមសីមា វា និគមសីមា វា អាកុលា, អសុកដ្ឋានេ ចោរា វា បរិយុដ្ឋិតា’’តិ ន ជានន្តិ, ចោរាបិ ‘‘បមត្តា រាជានោ’’តិ ញត្វា គាមនិគមាទីនិ បហរន្តា ជនបទំ នាសេន្តិ. ឯវំ រាជូនំ បរិហានិ ហោតិ. អភិណ្ហំ សន្និបតន្តា បន តំ តំ បវត្តិំ សុណន្តិ, តតោ ពលំ បេសេត្វា អមិត្តមទ្ទនំ ករោន្តិ, ចោរាបិ – ‘‘អប្បមត្តា រាជានោ, ន សក្កា អម្ហេហិ វគ្គពន្ធេហិ វិចរិតុ’’ន្តិ ភិជ្ជិត្វា បលាយន្តិ. ឯវំ រាជូនំ វុទ្ធិ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វុទ្ធិយេវ, អានន្ទ, វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា នោ បរិហានី’’តិ. តត្ថ បាដិកង្ខាតិ ឥច្ឆិតព្ពា, អវស្សំ ភវិស្សតីតិ ឯវំ ទដ្ឋព្ពាតិ អត្ថោ.

សមគ្គាតិអាទីសុ សន្និបាតភេរិយា និគ្គតាយ – ‘‘អជ្ជ មេ កិច្ចំ អត្ថិ, មង្គលំ អត្ថី’’តិ វិក្ខេបំ ករោន្តា ន សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. ភេរិសទ្ទំ បន សុត្វាវ ភុញ្ជន្តាបិ អលង្ករិយមានាបិ វត្ថានិ និវាសេន្តាបិ អឌ្ឍភុត្តា វា អឌ្ឍាលង្កតា វា វត្ថំ និវាសយមានា វា សន្និបតន្តា សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. សន្និបតិតា បន ចិន្តេត្វា មន្តេត្វា កត្តព្ពំ កត្វា ឯកតោវ អវុដ្ឋហន្តា ន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯវំ វុដ្ឋិតេសុ ហិ យេ បឋមំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘‘អម្ហេហិ ពាហិរកថាវ សុតា, ឥទានិ វិនិច្ឆយកថា ភវិស្សតី’’តិ. ឯកតោ វុដ្ឋហន្តា បន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. អបិច – ‘‘អសុកដ្ឋានេសុ គាមសីមា វា និគមសីមា វា អាកុលា, ចោរា បរិយុដ្ឋិតា’’តិ សុត្វា – ‘‘កោ គន្ត្វា ឥមំ អមិត្តមទ្ទនំ ករិស្សតី’’តិ វុត្តេ – ‘‘អហំ បឋមំ, អហំ បឋម’’ន្តិ វត្វា គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯកស្ស បន កម្មន្តេ ឱសីទមានេ សេសា រាជានោ បុត្តភាតរោ បេសេត្វា តស្ស កម្មន្តំ ឧបត្ថម្ភយមានាបិ, អាគន្តុករាជានំ – ‘‘អសុកស្ស គេហំ គច្ឆតុ, អសុកស្ស គេហំ គច្ឆតូ’’តិ អវត្វា សព្ពេ ឯកតោ សង្គណ្ហន្តាបិ, ឯកស្ស មង្គលេ វា រោគេ វា អញ្ញស្មិំ វា បន តាទិសេ សុខទុក្ខេ ឧប្បន្នេ សព្ពេ តត្ថ សហាយភាវំ គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វជ្ជិករណីយានិ ករោន្តិ នាម.

អបញ្ញត្តន្តិអាទីសុ បុព្ពេ អកតំ សុង្កំ វា ពលិំ វា ទណ្ឌំ វា អាហរាបេន្តា អបញ្ញត្តំ បញ្ញបេន្តិ នាម. បោរាណបវេណិយា អាគតមេវ បន អនាហរាបេន្តា បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តិ នាម. ចោរោតិ គហេត្វា ទស្សិតេ អវិចិនិត្វាវ ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសេន្តា បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ ន វត្តន្តិ នាម. តេសំ អបញ្ញត្តំ បញ្ញបេន្តានំ អភិនវសុង្កាទីហិ បីឡិតា មនុស្សា – ‘‘អតិឧបទ្ទុតម្ហ, កោ ឥមេសំ វិជិតេ វសិស្សតី’’តិ បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ បហរន្តិ. បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តានំ បវេណីអាគតានិ សុង្កាទីនិ អគណ្ហន្តានំ កោសោ បរិហាយតិ. តតោ ហត្ថិអស្សពលកាយឱរោធាទយោ យថានិពទ្ធំ វដ្ដំ អលភមានា ថាមេន ពលេន បរិហាយន្តិ. តេ នេវ យុទ្ធក្ខមា ហោន្តិ, ន បារិចរិយក្ខមា. បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ អវត្តន្តានំ វិជិតេ មនុស្សា – ‘‘អម្ហាកំ បុត្តំ បិតរំ ភាតរំ អចោរំយេវ ចោរោតិ កត្វា ឆិន្ទិំសុ ភិន្ទិំសូ’’តិ កុជ្ឈិត្វា បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ បហរន្តិ, ឯវំ រាជូនំ បរិហានិ ហោតិ, បញ្ញត្តំ បញ្ញបេន្តានំ បន ‘‘បវេណីអាគតមេវ រាជានោ ករោន្តី’’តិ មនុស្សា ហដ្ឋតុដ្ឋា កសិវាណិជ្ជាទិកេ កម្មន្តេ សម្បាទេន្តិ. បញ្ញត្តំ អសមុច្ឆិន្ទន្តានំ បវេណីអាគតានិ សុង្កាទីនិ គណ្ហន្តានំ កោសោ វឌ្ឍតិ, តតោ ហត្ថិអស្សពលកាយឱរោធាទយោ យថានិពទ្ធំ វដ្ដំ លភមានា ថាមពលសម្បន្នា យុទ្ធក្ខមា ចេវ បារិចរិយក្ខមា ច ហោន្តិ.

បោរាណំ វជ្ជិធម្មន្តិ ឯត្ថ បុព្ពេ កិរ វជ្ជិរាជានោ ‘‘អយំ ចោរោ’’តិ អានេត្វា ទស្សិតេ ‘‘គណ្ហថ នំ ចោរ’’ន្តិ អវត្វា វិនិច្ឆយមហាមត្តានំ ទេន្តិ. តេ វិនិច្ឆិនិត្វា សចេ អចោរោ ហោតិ, វិស្សជ្ជេន្តិ. សចេ ចោរោ, អត្តនា កិញ្ចិ អវត្វា វោហារិកានំ ទេន្តិ. តេបិ អចោរោ ចេ, វិស្សជ្ជេន្តិ. ចោរោ ចេ, សុត្តធរានំ ទេន្តិ. តេបិ វិនិច្ឆិនិត្វា អចោរោ ចេ, វិស្សជ្ជេន្តិ. ចោរោ ចេ, អដ្ឋកុលិកានំ ទេន្តិ. តេបិ តថេវ កត្វា សេនាបតិស្ស, សេនាបតិ ឧបរាជស្ស, ឧបរាជា រញ្ញោ, រាជា វិនិច្ឆិនិត្វា អចោរោ ចេ, វិស្សជ្ជេតិ. សចេ បន ចោរោ ហោតិ, បវេណីបោត្ថកំ វាចាបេតិ. តត្ថ – ‘‘យេន ឥទំ នាម កតំ, តស្ស អយំ នាម ទណ្ឌោ’’តិ លិខិតំ. រាជា តស្ស កិរិយំ តេន សមានេត្វា តទនុច្ឆវិកំ ទណ្ឌំ ករោតិ. ឥតិ ឯតំ បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ វត្តន្តានំ មនុស្សា ន ឧជ្ឈាយន្តិ, ‘‘រាជានោ បោរាណបវេណិយា កម្មំ ករោន្តិ, ឯតេសំ ទោសោ នត្ថិ, អម្ហាកំយេវ ទោសោ’’តិ អប្បមត្តា កម្មន្តេ ករោន្តិ. ឯវំ រាជូនំ វុទ្ធិ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វុទ្ធិយេវ, អានន្ទ, វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានី’’តិ.

សក្ករោន្តីតិ យំកិញ្ចិ តេសំ សក្ការំ ករោន្តា សុន្ទរមេវ ករោន្តិ. គរុំ ករោន្តីតិ គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វាវ ករោន្តិ. មានេន្តីតិ មនេន បិយាយន្តិ. បូជេន្តីតិ និបច្ចការំ ទស្សេន្តិ. សោតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ ទិវសស្ស ទ្វេ តយោ វារេ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា តេសំ កថំ សោតព្ពំ សទ្ធាតព្ពំ មញ្ញន្តិ. តត្ថ យេ ឯវំ មហល្លកានំ រាជូនំ សក្ការាទីនិ ន ករោន្តិ, ឱវាទត្ថាយ ច នេសំ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆន្តិ, តេ តេហិ វិស្សដ្ឋា អនោវទិយមានា កីឡាបសុតា រជ្ជតោ បរិហាយន្តិ. យេ បន តថា បដិបជ្ជន្តិ, តេសំ មហល្លករាជានោ – ‘‘ឥទំ កាតព្ពំ, ឥទំ ន កាតព្ព’’ន្តិ បោរាណំ បវេណិំ អាចិក្ខន្តិ. សង្គាមំ បត្វាបិ – ‘‘ឯវំ បវិសិតព្ពំ, ឯវំ និក្ខមិតព្ព’’ន្តិ ឧបាយំ ទស្សេន្តិ. តេ តេហិ ឱវទិយមានា យថាឱវាទំ បដិបជ្ជន្តា សក្កោន្តិ រាជប្បវេណិំ សន្ធារេតុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘វុទ្ធិយេវ, អានន្ទ, វជ្ជីនំ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានី’’តិ.

កុលិត្ថិយោតិ កុលឃរណិយោ. កុលកុមារិយោតិ អនិវិទ្ធា តាសំ ធីតរោ. ឱក្កស្ស បសយ្ហាតិ ឯត្ថ ‘‘ឱក្កស្សា’’តិ វា ‘‘បសយ្ហា’’តិ វា បសយ្ហាការស្សេវេតំ នាមំ. ‘‘ឧក្កស្សា’’តិបិ បឋន្តិ. តត្ថ ឱក្កស្សាតិ អវកស្សិត្វា អាកឌ្ឍិត្វា. បសយ្ហាតិ អភិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វាតិ អយំ វចនត្ថោ. ឯវញ្ហិ ករោន្តានំ វិជិតេ មនុស្សា – ‘‘អម្ហាកំ គេហេ បុត្តមាតរោបិ, ខេឡសិង្ឃាណិកាទីនិ មុខេន អបនេត្វា សំវឌ្ឍិតធីតរោបិ ឥមេ រាជានោ ពលក្ការេន គហេត្វា អត្តនោ ឃរេ វាសេន្តី’’តិ កុបិតា បច្ចន្តំ បវិសិត្វា ចោរា វា ចោរសហាយា វា ហុត្វា ជនបទំ បហរន្តិ. ឯវំ អករោន្តានំ បន វិជិតេ មនុស្សា អប្បោស្សុក្កា សកានិ កម្មានិ ករោន្តា រាជកោសំ វឌ្ឍេន្តិ. ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

វជ្ជីនំ វជ្ជិចេតិយានីតិ វជ្ជិរាជូនំ វជ្ជិរដ្ឋេ ចិត្តីកតដ្ឋេន ចេតិយានីតិ លទ្ធនាមានិ យក្ខដ្ឋានានិ. អព្ភន្តរានីតិ អន្តោនគរេ ឋិតានិ. ពាហិរានីតិ ពហិនគរេ ឋិតានិ. ទិន្នបុព្ពន្តិ បុព្ពេ ទិន្នំ. កតបុព្ពន្តិ បុព្ពេ កតំ. នោ បរិហាបេស្សន្តីតិ អបរិហាបេត្វា យថាបវត្តមេវ ករិស្សន្តិ ធម្មិកំ ពលិំ បរិហាបេន្តានញ្ហិ ទេវតា អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ន ករោន្តិ, អនុប្បន្នំ ទុក្ខំ ជនេតុំ អសក្កោន្តាបិ ឧប្បន្នំ កាសសីសរោគាទិំ វឌ្ឍេន្តិ, សង្គាមេ បត្តេ សហាយា ន ហោន្តិ. អបរិហាបេន្តានំ បន អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ករោន្តិ, អនុប្បន្នំ សុខំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តាបិ ឧប្បន្នំ កាសសីសរោគាទិំ ហនន្តិ, សង្គាមសីសេ សហាយា ហោន្តីតិ ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តីតិ ឯត្ថ រក្ខា ឯវ យថា អនិច្ឆិតំ ន គច្ឆតិ, ឯវំ អាវរណតោ អាវរណំ. យថា ឥច្ឆិតំ ន វិនស្សតិ, ឯវំ គោបាយនតោ គុត្តិ. តត្ថ ពលកាយេន បរិវារេត្វា រក្ខណំ បព្ពជិតានំ ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តិ នាម ន ហោតិ. យថា បន វិហារស្ស ឧបវនេ រុក្ខេ ន ឆិន្ទន្តិ, វាជិកា វជ្ឈំ ន ករោន្តិ, បោក្ខរណីសុ មច្ឆេ ន គណ្ហន្តិ, ឯវំ ករណំ ធម្មិកា រក្ខាវរណគុត្តិ នាម. កិន្តិ អនាគតា ចាតិ ឥមិនា បន នេសំ ឯវំ បច្ចុបដ្ឋិតចិត្តសន្តានោតិ ចិត្តប្បវត្តិំ បុច្ឆតិ.

តត្ថ យេ អនាគតានំ អរហន្តានំ អាគមនំ ន ឥច្ឆន្តិ, តេ អស្សទ្ធា ហោន្តិ អប្បសន្នា. បព្ពជិតេ ច សម្បត្តេ បច្ចុគ្គមនំ ន ករោន្តិ, គន្ត្វា ន បស្សន្តិ, បដិសន្ថារំ ន ករោន្តិ, បញ្ហំ ន បុច្ឆន្តិ, ធម្មំ ន សុណន្តិ, ទានំ ន ទេន្តិ, អនុមោទនំ ន សុណន្តិ, និវាសនដ្ឋានំ ន សំវិទហន្តិ. អថ នេសំ អវណ្ណោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ – ‘‘អសុកោ នាម រាជា អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ, បព្ពជិតេ សម្បត្តេ បច្ចុគ្គមនំ ន ករោតិ…បេ… និវាសនដ្ឋានំ ន សំវិទហតី’’តិ. តំ សុត្វា បព្ពជិតា តស្ស នគរទ្វារេន ន គច្ឆន្តិ, គច្ឆន្តាបិ នគរំ ន បវិសន្តិ. ឯវំ អនាគតានំ អរហន្តានំ អនាគមនមេវ ហោតិ. អាគតានម្បិ ផាសុវិហារេ អសតិ យេបិ អជានិត្វា អាគតា, តេ – ‘‘វសិស្សាមាតិ តាវ ចិន្តេត្វា អាគតម្ហា, ឥមេសំ បន រាជូនំ ឥមិនា នីហារេន កោ វសិស្សតី’’តិ និក្ខមិត្វា គច្ឆន្តិ. ឯវំ អនាគតេសុ អនាគច្ឆន្តេសុ, អាគតេសុ ទុក្ខំ វិហរន្តេសុ សោ ទេសោ បព្ពជិតានំ អនាវាសោ ហោតិ. តតោ ទេវតារក្ខា ន ហោតិ, ទេវតារក្ខាយ អសតិ អមនុស្សា ឱកាសំ លភន្តិ. អមនុស្សា ឧស្សន្នា អនុប្បន្នំ ព្យាធិំ ឧប្បាទេន្តិ, សីលវន្តានំ ទស្សនបញ្ហាបុច្ឆនាទិវត្ថុកស្ស បុញ្ញស្ស អនាគមោ ហោតិ. វិបរិយាយេន បន យថាវុត្តកណ្ហបក្ខវិបរីតស្ស សុក្កបក្ខស្ស សម្ភវោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ វុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា.

១៣៥. ឯកមិទាហន្តិ ឥទំ ភគវា បុព្ពេ វជ្ជីនំ ឥមស្ស វជ្ជិសត្តកស្ស ទេសិតភាវប្បកាសនត្ថមាហ. តត្ថ សារន្ទទេ ចេតិយេតិ ឯវំនាមកេ វិហារេ. អនុប្បន្នេ កិរ ពុទ្ធេ តត្ថ សារន្ទទស្ស យក្ខស្ស និវាសនដ្ឋានំ ចេតិយំ អហោសិ. អថេត្ថ ភគវតោ វិហារំ ការាបេសុំ, សោ សារន្ទទេ ចេតិយេ កតត្តា សារន្ទទចេតិយន្ត្វេវ សង្ខ្យំ គតោ.

អករណីយាតិ អកាតព្ពា, អគ្គហេតព្ពាតិ អត្ថោ. យទិទន្តិ និបាតមត្តំ. យុទ្ធស្សាតិ ករណត្ថេ សាមិវចនំ, អភិមុខយុទ្ធេន គហេតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ ឧបលាបនាយាតិ ឋបេត្វា ឧបលាបនំ. ឧបលាបនា នាម – ‘‘អលំ វិវាទេន, ឥទានិ សមគ្គា ហោមា’’តិ ហត្ថិអស្សរថហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនិ បេសេត្វា សង្គហករណំ. ឯវញ្ហិ សង្គហំ កត្វា កេវលំ វិស្សាសេន សក្កា គណ្ហិតុន្តិ អត្ថោ. អញ្ញត្រ មិថុភេទាយាតិ ឋបេត្វា មិថុភេទំ. ឥមិនា អញ្ញមញ្ញភេទំ កត្វាបិ សក្កា ឯតេ គហេតុន្តិ ទស្សេតិ. ឥទំ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ កថាយ នយំ លភិត្វា អាហ.

កិំ បន ភគវា ព្រាហ្មណស្ស ឥមាយ កថាយ នយលាភំ ន ជានាតីតិ? អាម, ជានាតិ. ជានន្តោ កស្មា កថេសីតិ? អនុកម្បាយ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘មយា អកថិតេបិ កតិបាហេន គន្ត្វា សព្ពេ គណ្ហិស្សតិ, កថិតេ បន សមគ្គេ ភិន្ទន្តោ តីហិ សំវច្ឆរេហិ គណ្ហិស្សតិ, ឯត្តកម្បិ ជីវិតមេវ វរំ, ឯត្តកញ្ហិ ជីវន្តា អត្តនោ បតិដ្ឋានភូតំ បុញ្ញំ ករិស្សន្តី’’តិ.

អភិនន្ទិត្វាតិ ចិត្តេន អភិនន្ទិត្វា. អនុមោទិត្វាតិ ‘‘យាវ សុភាសិតញ្ចិទំ ភោតា គោតមេនា’’តិ វាចាយ អនុមោទិត្វា. បក្កាមីតិ រញ្ញោ សន្តិកំ គតោ. តតោ នំ រាជា – ‘‘កិំ អាចរិយ, ភគវា អវចា’’តិ បុច្ឆិ. សោ – ‘‘យថា ភោ សមណស្ស គោតមស្ស វចនំ ន សក្កា វជ្ជី កេនចិ គហេតុំ, អបិ ច ឧបលាបនាយ វា មិថុភេទេន វា សក្កា’’តិ អាហ. តតោ នំ រាជា – ‘‘ឧបលាបនាយ អម្ហាកំ ហត្ថិអស្សាទយោ នស្សិស្សន្តិ, ភេទេនេវ តេ គហេស្សាមិ, កិំ ករោមា’’តិ បុច្ឆិ. តេន ហិ, មហារាជ, តុម្ហេ វជ្ជិំ អារព្ភ បរិសតិ កថំ សមុដ្ឋាបេថ. តតោ អហំ – ‘‘កិំ តេ មហារាជ តេហិ, អត្តនោ សន្តកេហិ កសិវាណិជ្ជាទីនិ កត្វា ជីវន្តុ ឯតេ រាជានោ’’តិ វត្វា បក្កមិស្សាមិ. តតោ តុម្ហេ – ‘‘កិន្នុ ខោ ភោ ឯស ព្រាហ្មណោ វជ្ជិំ អារព្ភ បវត្តំ កថំ បដិពាហតី’’តិ វទេយ្យាថ, ទិវសភាគេ ចាហំ តេសំ បណ្ណាការំ បេសេស្សាមិ, តម្បិ គាហាបេត្វា តុម្ហេបិ មម ទោសំ អារោបេត្វា ពន្ធនតាលនាទីនិ អកត្វាវ កេវលំ ខុរមុណ្ឌំ មំ កត្វា នគរា នីហរាបេថ. អថាហំ – ‘‘មយា តេ នគរេ បាការោ បរិខា ច ការិតា, អហំ កិរ ទុព្ពលដ្ឋានញ្ច ឧត្តានគម្ភីរដ្ឋានញ្ច ជានាមិ, ន ចិរស្សេវ ទានិ ឧជុំ ករិស្សាមី’’តិ វក្ខាមិ. តំ សុត្វា តុម្ហេ – ‘‘គច្ឆតូ’’តិ វទេយ្យាថាតិ. រាជា សព្ពំ អកាសិ.

លិច្ឆវី តស្ស និក្ខមនំ សុត្វា – ‘‘សឋោ ព្រាហ្មណោ, មា តស្ស គង្គំ ឧត្តរិតុំ អទត្ថា’’តិ អាហំសុ. តត្រ ឯកច្ចេហិ – ‘‘អម្ហេ អារព្ភ កថិតត្តា កិរ សោ ឯវំ កតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ, ភណេ, ឯតូ’’តិ ភណិំសុ. សោ គន្ត្វា លិច្ឆវី ទិស្វា ‘‘កិំ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិតោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ, លិច្ឆវិនោ – ‘‘អប្បមត្តកេន នាម ឯវំ គរុំ ទណ្ឌំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ វត្វា – ‘‘កិំ តេ តត្រ ឋានន្តរ’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘វិនិច្ឆយាមច្ចោហមស្មី’’តិ. តទេវ តេ ឋានន្តរំ ហោតូតិ. សោ សុដ្ឋុតរំ វិនិច្ឆយំ ករោតិ, រាជកុមារា តស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តិ.

សោ បតិដ្ឋិតគុណោ ហុត្វា ឯកទិវសំ ឯកំ លិច្ឆវិំ គហេត្វា ឯកមន្តំ គន្ត្វា – ទារកា កសន្តីតិ បុច្ឆិ. អាម, កសន្តិ. ទ្វេ គោណេ យោជេត្វាតិ? អាម, ទ្វេ គោណេ យោជេត្វាតិ. ឯត្តកំ វត្វា និវត្តោ. តតោ តំ អញ្ញោ – ‘‘កិំ អាចរិយោ អាហា’’តិ បុច្ឆិត្វា តេន វុត្តំ អសទ្ទហន្តោ ‘‘ន មេ ឯស យថាភូតំ កថេតី’’តិ តេន សទ្ធិំ ភិជ្ជិ. ព្រាហ្មណោ អញ្ញស្មិំ ទិវសេ ឯកំ លិច្ឆវិំ ឯកមន្តំ នេត្វា – ‘‘កេន ព្យញ្ជនេន ភុត្តោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា និវត្តោ. តម្បិ អញ្ញោ បុច្ឆិត្វា អសទ្ទហន្តោ តថេវ ភិជ្ជិ. ព្រាហ្មណោ អបរម្បិ ទិវសំ ឯកំ លិច្ឆវិំ ឯកមន្តំ នេត្វា – ‘‘អតិទុគ្គតោសិ កិរា’’តិ បុច្ឆិ. កោ ឯវមាហាតិ បុច្ឆិតោ អសុកោ នាម លិច្ឆវីតិ. អបរម្បិ ឯកមន្តំ នេត្វា – ‘‘ត្វំ កិរ ភីរុកជាតិកោ’’តិ បុច្ឆិ. កោ ឯវមាហាតិ? អសុកោ នាម លិច្ឆវីតិ. ឯវំ អញ្ញេន អកថិតមេវ អញ្ញស្ស កថេន្តោ តីហិ សំវច្ឆរេហិ តេ រាជានោ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទិត្វា យថា ទ្វេ ឯកមគ្គេន ន គច្ឆន្តិ, តថា កត្វា សន្និបាតភេរិំ ចរាបេសិ. លិច្ឆវិនោ – ‘‘ឥស្សរា សន្និបតន្តុ, សូរា សន្និបតន្តូ’’តិ វត្វា ន សន្និបតិំសុ.

ព្រាហ្មណោ – ‘‘អយំ ទានិ កាលោ, សីឃំ អាគច្ឆតូ’’តិ រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ. រាជា សុត្វាវ ពលភេរិំ ចរាបេត្វា និក្ខមិ. វេសាលិកា សុត្វា – ‘‘រញ្ញោ គង្គំ ឧត្តរិតុំ ន ទស្សាមា’’តិ ភេរិំ ចរាបេសុំ. តម្បិ សុត្វា – ‘‘គច្ឆន្តុ សូររាជានោ’’តិអាទីនិ វត្វា ន សន្និបតិំសុ. ‘‘នគរប្បវេសនំ ន ទស្សាម, ទ្វារានិ បិទហិត្វា ឋស្សាមា’’តិ ភេរិំ ចរាបេសុំ. ឯកោបិ ន សន្និបតិ. យថាវិវដេហេវ ទ្វារេហិ បវិសិត្វា សព្ពេ អនយព្យសនំ បាបេត្វា គតោ.

ភិក្ខុអបរិហានិយធម្មវណ្ណនា

១៣៦. អថ ខោ ភគវា អចិរបក្កន្តេតិអាទិម្ហិ សន្និបាតេត្វាតិ ទូរវិហារេសុ ឥទ្ធិមន្តេ បេសេត្វា សន្តិកវិហារេសុ សយំ គន្ត្វា – ‘‘សន្និបតថ, អាយស្មន្តោ; ភគវា វោ សន្និបាតំ ឥច្ឆតី’’តិ សន្និបាតេត្វា. អបរិហានិយេតិ អបរិហានិករេ, វុទ្ធិហេតុភូតេតិ អត្ថោ. ធម្មេ ទេសេស្សាមីតិ ចន្ទសហស្សំ សូរិយសហស្សំ ឧដ្ឋបេន្តោ វិយ ចតុកុដ្ដកេ គេហេ អន្តោ តេលទីបសហស្សំ ឧជ្ជាលេន្តោ វិយ បាកដេ កត្វា កថយិស្សាមីតិ.

តត្ថ អភិណ្ហំ សន្និបាតាតិ ឥទំ វជ្ជិសត្តកេ វុត្តសទិសមេវ. ឥធាបិ ច អភិណ្ហំ អសន្និបតិតា ទិសាសុ អាគតសាសនំ ន សុណន្តិ. តតោ – ‘‘អសុកវិហារសីមា អាកុលា, ឧបោសថបវារណា ឋិតា, អសុកស្មិំ ឋានេ ភិក្ខូ វេជ្ជកម្មទូតកម្មាទីនិ ករោន្តិ, វិញ្ញត្តិពហុលា បុប្ផទានាទីហិ ជីវិកំ កប្បេន្តី’’តិអាទីនិ ន ជានន្តិ, បាបភិក្ខូបិ ‘‘បមត្តោ ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ ញត្វា រាសិភូតា សាសនំ ឱសក្កាបេន្តិ. អភិណ្ហំ សន្និបតិតា បន តំ តំ បវត្តិំ សុណន្តិ, តតោ ភិក្ខុសង្ឃំ បេសេត្វា សីមំ ឧជុំ ករោន្តិ, ឧបោសថបវារណាទយោ បវត្តាបេន្តិ, មិច្ឆាជីវានំ ឧស្សន្នដ្ឋានេ អរិយវំសកេ បេសេត្វា អរិយវំសំ កថាបេន្តិ, បាបភិក្ខូនំ វិនយធរេហិ និគ្គហំ ការាបេន្តិ, បាបភិក្ខូបិ ‘‘អប្បមត្តោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ន សក្កា អម្ហេហិ វគ្គពន្ធេន វិចរិតុ’’ន្តិ ភិជ្ជិត្វា បលាយន្តិ. ឯវមេត្ថ ហានិវុទ្ធិយោ វេទិតព្ពា.

សមគ្គាតិអាទីសុ ចេតិយបដិជគ្គនត្ថំ វា ពោធិគេហឧបោសថាគារច្ឆាទនត្ថំ វា កតិកវត្តំ វា ឋបេតុកាមតាយ ឱវាទំ វា ទាតុកាមតាយ – ‘‘សង្ឃោ សន្និបតតូ’’តិ ភេរិយា វា ឃណ្ដិយា វា អាកោដិតាយ – ‘‘មយ្ហំ ចីវរកម្មំ អត្ថិ, មយ្ហំ បត្តោ បចិតព្ពោ, មយ្ហំ នវកម្មំ អត្ថី’’តិ វិក្ខេបំ ករោន្តា ន សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. សព្ពំ បន តំ កម្មំ ឋបេត្វា – ‘‘អហំ បុរិមតរំ, អហំ បុរិមតរ’’ន្តិ ឯកប្បហារេនេវ សន្និបតន្តា សមគ្គា សន្និបតន្តិ នាម. សន្និបតិតា បន ចិន្តេត្វា មន្តេត្វា កត្តព្ពំ កត្វា ឯកតោ អវុដ្ឋហន្តា សមគ្គា ន វុដ្ឋហន្តិ នាម. ឯវំ វុដ្ឋិតេសុ ហិ យេ បឋមំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘‘អម្ហេហិ ពាហិរកថាវ សុតា, ឥទានិ វិនិច្ឆយកថា ភវិស្សតី’’តិ. ឯកប្បហារេនេវ វុដ្ឋហន្តា បន សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម. អបិច ‘‘អសុកដ្ឋានេ វិហារសីមា អាកុលា, ឧបោសថបវារណា ឋិតា, អសុកដ្ឋានេ វេជ្ជកម្មាទិការកា បាបភិក្ខូ ឧស្សន្នា’’តិ សុត្វា – ‘‘កោ គន្ត្វា តេសំ និគ្គហំ ករិស្សតី’’តិ វុត្តេ – ‘‘អហំ បឋមំ, អហំ បឋម’’ន្តិ វត្វា គច្ឆន្តាបិ សមគ្គា វុដ្ឋហន្តិ នាម.

អាគន្តុកំ បន ទិស្វា – ‘‘ឥមំ បរិវេណំ យាហិ, ឯតំ បរិវេណំ យាហិ, អយំ កោ’’តិ អវត្វា សព្ពេ វត្តំ ករោន្តាបិ, ជិណ្ណបត្តចីវរកំ ទិស្វា តស្ស ភិក្ខាចារវត្តេន បត្តចីវរំ បរិយេសមានាបិ, គិលានស្ស គិលានភេសជ្ជំ បរិយេសមានាបិ, គិលានមេវ អនាថំ – ‘‘អសុកបរិវេណំ យាហិ, អសុកបរិវេណំ យាហី’’តិ អវត្វា អត្តនោ អត្តនោ បរិវេណេ បដិជគ្គន្តាបិ, ឯកោ ឱលិយមានកោ គន្ថោ ហោតិ, បញ្ញវន្តំ ភិក្ខុំ សង្គណ្ហិត្វា តេន តំ គន្ថំ ឧក្ខិបាបេន្តាបិ សមគ្គា សង្ឃំ ករណីយានិ ករោន្តិ នាម.

អបញ្ញត្តន្តិអាទីសុ នវំ អធម្មិកំ កតិកវត្តំ វា សិក្ខាបទំ វា ពន្ធន្តា អបញ្ញត្តំ បញ្ញបេន្តិ នាម, បុរាណសន្ថតវត្ថុស្មិំ សាវត្ថិយំ ភិក្ខូ វិយ. ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សាសនំ ទីបេន្តា បញ្ញត្តំ សមុច្ឆិន្ទន្តិ នាម, វស្សសតបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ វេសាលិកា វជ្ជិបុត្តកា វិយ. ខុទ្ទានុខុទ្ទកា បន អាបត្តិយោ សញ្ចិច្ច វីតិក្កមន្តា យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ ន វត្តន្តិ នាម, អស្សជិបុនព្ពសុកា វិយ. នវំ បន កតិកវត្តំ វា សិក្ខាបទំ វា អពន្ធន្តា, ធម្មវិនយតោ សាសនំ ទីបេន្តា, ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ អសមូហនន្តា អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញបេន្តិ, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទន្តិ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តន្តិ នាម, អាយស្មា ឧបសេនោ វិយ, អាយស្មា យសោ កាកណ្ឌកបុត្តោ វិយ ច.

‘‘សុណាតុ, មេ អាវុសោ សង្ឃោ, សន្តម្ហាកំ សិក្ខាបទានិ គិហិគតានិ, គិហិនោបិ ជានន្តិ, ‘ឥទំ វោ សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ កប្បតិ, ឥទំ វោ ន កប្បតី’តិ. សចេ ហិ មយំ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនិស្សាម, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ – ‘ធូមកាលិកំ សមណេន គោតមេន សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, យាវិមេសំ សត្ថា អដ្ឋាសិ, តាវិមេ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខិំសុ. យតោ ឥមេសំ សត្ថា បរិនិព្ពុតោ, ន ទានិមេ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខន្តី’តិ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញបេយ្យ, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទេយ្យ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តេយ្យា’’តិ (ចុឡវ. ៤៤២) –

ឥមំ តន្តិំ ឋបយន្តោ អាយស្មា មហាកស្សបោ វិយ ច. វុទ្ធិយេវាតិ សីលាទីហិ គុណេហិ វុឌ្ឍិយេវ, នោ បរិហានិ.

ថេរាតិ ថិរភាវប្បត្តា ថេរការកេហិ គុណេហិ សមន្នាគតា. ពហូ រត្តិយោ ជានន្តីតិ រត្តញ្ញូ. ចិរំ បព្ពជិតានំ ឯតេសន្តិ ចិរបព្ពជិតា. សង្ឃស្ស បិតុដ្ឋានេ ឋិតាតិ សង្ឃបិតរោ. បិតុដ្ឋានេ ឋិតត្តា សង្ឃំ បរិនេន្តិ បុព្ពង្គមា ហុត្វា តីសុ សិក្ខាសុ បវត្តេន្តីតិ សង្ឃបរិណាយកា.

យេ តេសំ សក្ការាទីនិ ន ករោន្តិ, ឱវាទត្ថាយ ទ្វេ តយោ វារេ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆន្តិ, តេបិ តេសំ ឱវាទំ ន ទេន្តិ, បវេណីកថំ ន កថេន្តិ, សារភូតំ ធម្មបរិយាយំ ន សិក្ខាបេន្តិ. តេ តេហិ វិស្សដ្ឋា សីលាទីហិ ធម្មក្ខន្ធេហិ សត្តហិ ច អរិយធនេហីតិ ឯវមាទីហិ គុណេហិ បរិហាយន្តិ. យេ បន តេសំ សក្ការាទីនិ ករោន្តិ, ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ, តេបិ តេសំ ឱវាទំ ទេន្តិ. ‘‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ បដិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ អាលោកិតព្ពំ, ឯវំ តេ វិលោកិតព្ពំ, ឯវំ តេ សមិញ្ជិតព្ពំ, ឯវំ តេ បសារិតព្ពំ, ឯវំ តេ សង្ឃាដិបត្តចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ បវេណីកថំ កថេន្តិ, សារភូតំ ធម្មបរិយាយំ សិក្ខាបេន្តិ, តេរសហិ ធុតង្គេហិ ទសហិ កថាវត្ថូហិ អនុសាសន្តិ. តេ តេសំ ឱវាទេ ឋត្វា សីលាទីហិ គុណេហិ វឌ្ឍមានា សាមញ្ញត្ថំ អនុបាបុណន្តិ. ឯវមេត្ថ ហានិវុទ្ធិយោ វេទិតព្ពា.

បុនព្ភវទានំ បុនព្ភវោ, បុនព្ភវោ សីលមស្សាតិ បោនោព្ភវិកា, បុនព្ភវទាយិកាតិ អត្ថោ, តស្មា បោនោព្ភវិកាយ. ន វសំ គច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ យេ ចតុន្នំ បច្ចយានំ ការណា ឧបដ្ឋាកានំ បទានុបទិកា ហុត្វា គាមតោ គាមំ វិចរន្តិ, តេ តស្សា តណ្ហាយ វសំ គច្ឆន្តិ នាម, ឥតរេ ន គច្ឆន្តិ នាម. តត្ថ ហានិវុទ្ធិយោ បាកដាយេវ.

អារញ្ញកេសូតិ បញ្ចធនុសតិកបច្ឆិមេសុ. សាបេក្ខាតិ សតណ្ហា សាលយា. គាមន្តសេនាសនេសុ ហិ ឈានំ អប្បេត្វាបិ តតោ វុដ្ឋិតមត្តោវ ឥត្ថិបុរិសទារិកាទិសទ្ទំ សុណាតិ, យេនស្ស អធិគតវិសេសោបិ ហាយតិយេវ. អរញ្ញេ បន និទ្ទាយិត្វា បដិពុទ្ធមត្តោ សីហព្យគ្ឃមោរាទីនំ សទ្ទំ សុណាតិ, យេន អារញ្ញកំ បីតិំ លភិត្វា តមេវ សម្មសន្តោ អគ្គផលេ បតិដ្ឋាតិ. ឥតិ ភគវា គាមន្តសេនាសនេ ឈានំ អប្បេត្វា និសិន្នភិក្ខុនោ អរញ្ញេ និទ្ទាយន្តមេវ បសំសតិ. តស្មា តមេវ អត្ថវសំ បដិច្ច – ‘‘អារញ្ញកេសុ សេនាសនេសុ សាបេក្ខា ភវិស្សន្តី’’តិ អាហ.

បច្ចត្តញ្ញេវ សតិំ ឧបដ្ឋបេស្សន្តីតិ អត្តនាវ អត្តនោ អព្ភន្តរេ សតិំ ឧបដ្ឋបេស្សន្តិ. បេសលាតិ បិយសីលា. ឥធាបិ សព្រហ្មចារីនំ អាគមនំ អនិច្ឆន្តា នេវាសិកា អស្សទ្ធា ហោន្តិ អប្បសន្នា. សម្បត្តភិក្ខូនំ បច្ចុគ្គមនបត្តចីវរប្បដិគ្គហណអាសនបញ្ញាបនតាលវណ្ដគ្គហណាទីនិ ន ករោន្តិ, អថ នេសំ អវណ្ណោ ឧគ្គច្ឆតិ – ‘‘អសុកវិហារវាសិនោ ភិក្ខូ អស្សទ្ធា អប្បសន្នា វិហារំ បវិដ្ឋានំ វត្តបដិវត្តំ ន ករោន្តី’’តិ. តំ សុត្វា បព្ពជិតា វិហារទ្វារេន គច្ឆន្តាបិ វិហារំ ន បវិសន្តិ. ឯវំ អនាគតានំ អនាគមនមេវ ហោតិ. អាគតានំ បន ផាសុវិហារេ អសតិ យេបិ អជានិត្វា អាគតា, តេ – ‘‘វសិស្សាមាតិ តាវ ចិន្តេត្វា អាគតាម្ហ, ឥមេសំ បន នេវាសិកានំ ឥមិនា នីហារេន កោ វសិស្សតី’’តិ និក្ខមិត្វា គច្ឆន្តិ. ឯវំ សោ វិហារោ អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ អនាវាសោវ ហោតិ. តតោ នេវាសិកា សីលវន្តានំ ទស្សនំ អលភន្តា កង្ខាវិនោទនំ វា អាចារសិក្ខាបកំ វា មធុរធម្មស្សវនំ វា ន លភន្តិ, តេសំ នេវ អគ្គហិតធម្មគ្គហណំ, ន គហិតសជ្ឈាយករណំ ហោតិ. ឥតិ នេសំ ហានិយេវ ហោតិ, ន វុទ្ធិ.

យេ បន សព្រហ្មចារីនំ អាគមនំ ឥច្ឆន្តិ, តេ សទ្ធា ហោន្តិ បសន្នា, អាគតានំ សព្រហ្មចារីនំ បច្ចុគ្គមនាទីនិ កត្វា សេនាសនំ បញ្ញបេត្វា ទេន្តិ, តេ គហេត្វា ភិក្ខាចារំ បវិសន្តិ, កង្ខំ វិនោទេន្តិ, មធុរធម្មស្សវនំ លភន្តិ. អថ នេសំ កិត្តិសទ្ទោ ឧគ្គច្ឆតិ – ‘‘អសុកវិហារភិក្ខូ ឯវំ សទ្ធា បសន្នា វត្តសម្បន្នា សង្គាហកា’’តិ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ ទូរតោបិ ឯន្តិ, តេសំ នេវាសិកា វត្តំ ករោន្តិ, សមីបំ អាគន្ត្វា វុឌ្ឍតរំ អាគន្តុកំ វន្ទិត្វា និសីទន្តិ, នវកតរស្ស សន្តិកេ អាសនំ គហេត្វា និសីទន្តិ. និសីទិត្វា – ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ វសិស្សថ គមិស្សថា’’តិ បុច្ឆន្តិ. ‘គមិស្សាមី’តិ វុត្តេ – ‘‘សប្បាយំ សេនាសនំ, សុលភា ភិក្ខា’’តិអាទីនិ វត្វា គន្តុំ ន ទេន្តិ. វិនយធរោ ចេ ហោតិ, តស្ស សន្តិកេ វិនយំ សជ្ឈាយន្តិ. សុត្តន្តាទិធរោ ចេ, តស្ស សន្តិកេ តំ តំ ធម្មំ សជ្ឈាយន្តិ. អាគន្តុកានំ ថេរានំ ឱវាទេ ឋត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណន្តិ. អាគន្តុកា ‘‘ឯកំ ទ្វេ ទិវសានិ វសិស្សាមាតិ អាគតាម្ហ, ឥមេសំ បន សុខសំវាសតាយ ទសទ្វាទសវស្សានិ វសិស្សាមា’’តិ វត្តារោ ហោន្តិ. ឯវមេត្ថ ហានិវុទ្ធិយោ វេទិតព្ពា.

១៣៧. ទុតិយសត្តកេ កម្មំ អារាមោ ឯតេសន្តិ កម្មារាមាតិ. កម្មេ រតាតិ កម្មរតា. កម្មារាមតមនុយុត្តាតិ យុត្តា បយុត្តា អនុយុត្តា. តត្ថ កម្មន្តិ ឥតិកាតព្ពកម្មំ វុច្ចតិ. សេយ្យថិទំ – ចីវរវិចារណំ, ចីវរករណំ, ឧបត្ថម្ភនំ, សូចិឃរំ, បត្តត្ថវិកំ, អសំពទ្ធកំ, កាយពន្ធនំ, ធមករណំ, អាធារកំ, បាទកថលិកំ, សម្មជ្ជនីអាទីនំ ករណន្តិ. ឯកច្ចោ ហិ ឯតានិ ករោន្តោ សកលទិវសំ ឯតានេវ ករោតិ. តំ សន្ធាយេស បដិក្ខេបោ. យោ បន ឯតេសំ ករណវេលាយមេវ ឯតានិ ករោតិ, ឧទ្ទេសវេលាយំ ឧទ្ទេសំ គណ្ហាតិ, សជ្ឈាយវេលាយំ សជ្ឈាយតិ, ចេតិយង្គណវត្តវេលាយំ ចេតិយង្គណវត្តំ ករោតិ, មនសិការវេលាយំ មនសិការំ ករោតិ, ន សោ កម្មារាមោ នាម.

ន ភស្សារាមាតិ ឯត្ថ យោ ឥត្ថិវណ្ណបុរិសវណ្ណាទិវសេន អាលាបសល្លាបំ ករោន្តោយេវ ទិវសញ្ច រត្តិញ្ច វីតិនាមេតិ, ឯវរូបេ ភស្សេ បរិយន្តការី ន ហោតិ, អយំ ភស្សារាមោ នាម. យោ បន រត្តិន្ទិវំ ធម្មំ កថេតិ, បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, អយំ អប្បភស្សោវ ភស្សេ បរិយន្តការីយេវ. កស្មា? ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយំ – ធម្មី វា កថា, អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’តិ (ម. និ. ១.២៧៣) វុត្តត្តា.

ន និទ្ទារាមាតិ ឯត្ថ យោ គច្ឆន្តោបិ និសិន្នោបិ និបន្នោបិ ថិនមិទ្ធាភិភូតោ និទ្ទាយតិយេវ, អយំ និទ្ទារាមោ នាម. យស្ស បន ករជកាយគេលញ្ញេន ចិត្តំ ភវង្គេ ឱតរតិ, នាយំ និទ្ទារាមោ. តេនេវាហ – ‘‘អភិជានាមហំ អគ្គិវេស្សន, គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ និទ្ទំ ឱក្កមិតា’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧).

ន សង្គណិការាមាតិ ឯត្ថ យោ ឯកស្ស ទុតិយោ ទ្វិន្នំ តតិយោ តិណ្ណំ ចតុត្ថោតិ ឯវំ សំសដ្ឋោវ វិហរតិ, ឯកកោ អស្សាទំ ន លភតិ, អយំ សង្គណិការាមោ. យោ បន ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកកោ អស្សាទំ លភតិ, នាយំ សង្គណិការាមោតិ វេទិតព្ពោ.

ន បាបិច្ឆាតិ ឯត្ថ អសន្តសម្ភាវនាយ ឥច្ឆាយ សមន្នាគតា ទុស្សីលា បាបិច្ឆា នាម.

ន បាបមិត្តាទីសុ បាបា មិត្តា ឯតេសន្តិ បាបមិត្តា. ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ សហ អយនតោ បាបា សហាយា ឯតេសន្តិ បាបសហាយា. តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារតាយ បាបេសុ សម្បវង្កាតិ បាបសម្បវង្កា.

ឱរមត្តកេនាតិ អវរមត្តកេន អប្បមត្តកេន. អន្តរាតិ អរហត្តំ អបត្វាវ ឯត្ថន្តរេ. វោសានន្តិ បរិនិដ្ឋិតភាវំ – ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ ឱសក្កនំ ឋិតកិច្ចតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យាវ សីលបារិសុទ្ធិមត្តេន វា វិបស្សនាមត្តេន វា ឈានមត្តេន វា សោតាបន្នភាវមត្តេន វា សកទាគាមិភាវមត្តេន វា អនាគាមិភាវមត្តេន វា វោសានំ ន អាបជ្ជិស្សន្តិ, តាវ វុទ្ធិយេវ ភិក្ខូនំ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានី’’តិ.

១៣៨. តតិយសត្តកេ សទ្ធាតិ សទ្ធាសម្បន្នា. តត្ថ អាគមនីយសទ្ធា, អធិគមសទ្ធា, បសាទសទ្ធា, ឱកប្បនសទ្ធាតិ ចតុព្ពិធា សទ្ធា. តត្ថ អាគមនីយសទ្ធា សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ ហោតិ. អធិគមសទ្ធា អរិយបុគ្គលានំ. ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោតិ វុត្តេ បន បសាទោ បសាទសទ្ធា. ឱកប្បេត្វា បកប្បេត្វា បន សទ្ទហនំ ឱកប្បនសទ្ធា. សា ទុវិធាបិ ឥធាធិប្បេតា. តាយ ហិ សទ្ធាយ សមន្នាគតោ សទ្ធាវិមុត្តោ, វក្កលិត្ថេរសទិសោ ហោតិ. តស្ស ហិ ចេតិយង្គណវត្តំ វា, ពោធិយង្គណវត្តំ វា កតមេវ ហោតិ. ឧបជ្ឈាយវត្តអាចរិយវត្តាទីនិ សព្ពវត្តានិ បូរេតិ. ហិរិមនាតិ បាបជិគុច្ឆនលក្ខណាយ ហិរិយា យុត្តចិត្តា. ឱត្តប្បីតិ បាបតោ ភាយនលក្ខណេន ឱត្តប្បេន សមន្នាគតា.

ពហុស្សុតាតិ ឯត្ថ បន បរិយត្តិពហុស្សុតោ, បដិវេធពហុស្សុតោតិ ទ្វេ ពហុស្សុតា. បរិយត្តីតិ តីណិ បិដកានិ. បដិវេធោតិ សច្ចប្បដិវេធោ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ បរិយត្តិ អធិប្បេតា. សា យេន ពហុ សុតា, សោ ពហុស្សុតោ. សោ បនេស និស្សយមុច្ចនកោ, បរិសុបដ្ឋាកោ, ភិក្ខុនោវាទកោ, សព្ពត្ថកពហុស្សុតោតិ ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តត្ថ តយោ ពហុស្សុតា សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ ឱវាទវគ្គេ វុត្តនយេន គហេតព្ពា. សព្ពត្ថកពហុស្សុតា បន អានន្ទត្ថេរសទិសា ហោន្តិ. តេ ឥធ អធិប្បេតា.

អារទ្ធវីរិយាតិ យេសំ កាយិកញ្ច ចេតសិកញ្ច វីរិយំ អារទ្ធំ ហោតិ. តត្ថ យេ កាយសង្គណិកំ វិនោទេត្វា ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ អដ្ឋអារព្ភវត្ថុវសេន ឯកកា ហោន្តិ, តេសំ កាយិកវីរិយំ អារទ្ធំ នាម ហោតិ. យេ ចិត្តសង្គាណិកំ វិនោទេត្វា អដ្ឋសមាបត្តិវសេន ឯកកា ហោន្តិ, គមនេ ឧប្បន្នកិលេសស្ស ឋានំ បាបុណិតុំ ន ទេន្តិ, ឋានេ ឧប្បន្នកិលេសស្ស និសជ្ជំ, និសជ្ជាយ ឧប្បន្នកិលេសស្ស សយនំ បាបុណិតុំ ន ទេន្តិ, ឧប្បន្នុប្បន្នដ្ឋានេយេវ កិលេសេ និគ្គណ្ហន្តិ, តេសំ ចេតសិកវីរិយំ អារទ្ធំ នាម ហោតិ.

ឧបដ្ឋិតស្សតីតិ ចិរកតាទីនំ សរិតា អនុស្សរិតា មហាគតិម្ពយអភយត្ថេរទីឃភាណអភយត្ថេរតិបិដកចូឡាភយត្ថេរា វិយ. មហាគតិម្ពយអភយត្ថេរោ កិរ ជាតបញ្ចមទិវសេ មង្គលបាយាសេ តុណ្ឌំ បសារេន្តំ វាយសំ ទិស្វា ហុំ ហុន្តិ សទ្ទមកាសិ. អថ សោ ថេរកាលេ – ‘‘កទា បដ្ឋាយ, ភន្តេ, សរថា’’តិ ភិក្ខូហិ បុច្ឆិតោ ‘‘ជាតបញ្ចមទិវសេ កតសទ្ទតោ បដ្ឋាយ អាវុសោ’’តិ អាហ.

ទីឃភាណកអភយត្ថេរស្ស ជាតនវមទិវសេ មាតា ចុម្ពិស្សាមីតិ ឱនតា តស្សា មោឡិ មុច្ចិត្ថ. តតោ តុម្ពមត្តានិ សុមនបុប្ផានិ ទារកស្ស ឧរេ បតិត្វា ទុក្ខំ ជនយិំសុ. សោ ថេរកាលេ – ‘‘កទា បដ្ឋាយ, ភន្តេ, សរថា’’តិ បុច្ឆិតោ – ‘‘ជាតនវមទិវសតោ បដ្ឋាយា’’តិ អាហ.

តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ – ‘‘អនុរាធបុរេ តីណិ ទ្វារានិ បិទហាបេត្វា មនុស្សានំ ឯកេន ទ្វារេន និក្ខមនំ កត្វា – ‘ត្វំ កិន្នាមោ, ត្វំ កិន្នាមោ’តិ បុច្ឆិត្វា សាយំ បុន អបុច្ឆិត្វាវ តេសំ នាមានិ សម្បដិច្ឆាបេតុំ – ‘‘សក្កា អាវុសោ’’តិ អាហ. ឯវរូបេ ភិក្ខូ សន្ធាយ – ‘‘ឧបដ្ឋិតស្សតី’’តិ វុត្តំ.

បញ្ញវន្តោតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយបរិគ្គាហិកាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា. អបិ ច ទ្វីហិបិ ឯតេហិ បទេហិ វិបស្សកានំ ភិក្ខូនំ វិបស្សនាសម្ភារភូតា សម្មាសតិ ចេវ វិបស្សនាបញ្ញា ច កថិតា.

១៣៩. ចតុត្ថសត្តកេ សតិយេវ សម្ពោជ្ឈង្គោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. តត្ថ ឧបដ្ឋានលក្ខណោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បវិចយលក្ខណោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ, បគ្គហលក្ខណោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, ផរណលក្ខណោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឧបសមលក្ខណោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, អវិក្ខេបលក្ខណោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បដិសង្ខានលក្ខណោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ. ភាវេស្សន្តីតិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេន្តា, ឆហិ ការណេហិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គំ សមុដ្ឋាបេន្តា, នវហិ ការណេហិ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គំ សមុដ្ឋាបេន្តា, ទសហិ ការណេហិ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមុដ្ឋាបេន្តា, សត្តហិ ការណេហិ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមុដ្ឋាបេន្តា, ទសហិ ការណេហិ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមុដ្ឋាបេន្តា, បញ្ចហិ ការណេហិ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ សមុដ្ឋាបេន្តា វឌ្ឍេស្សន្តីតិ អត្ថោ. ឥមិនា វិបស្សនាមគ្គផលសម្បយុត្តេ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេ សម្ពោជ្ឈង្គេ កថេសិ.

១៤០. បញ្ចមសត្តកេ អនិច្ចសញ្ញាតិ អនិច្ចានុបស្សនាយ សទ្ធិំ ឧប្បន្នសញ្ញា. អនត្តសញ្ញាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមា សត្ត លោកិយវិបស្សនាបិ ហោន្តិ. ‘‘ឯតំ សន្តំ, ឯតំ បណីតំ, យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ វិរាគោ និរោធោ’’តិ (អ. និ. ៩.៣៦) អាគតវសេនេត្ថ ទ្វេ លោកុត្តរាបិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា.

១៤១. ឆក្កេ មេត្តំ កាយកម្មន្តិ មេត្តចិត្តេន កត្តព្ពំ កាយកម្មំ. វចីកម្មមនោកម្មេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមានិ បន ភិក្ខូនំ វសេន អាគតានិ គិហីសុបិ លព្ភន្តិ. ភិក្ខូនញ្ហិ មេត្តចិត្តេន អាភិសមាចារិកធម្មបូរណំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. គិហីនំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ ពោធិវន្ទនត្ថាយ សង្ឃនិមន្តនត្ថាយ គមនំ, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋំ ភិក្ខុំ ទិស្វា បច្ចុគ្គមនំ, បត្តប្បដិគ្គហណំ, អាសនបញ្ញាបនំ, អនុគមនន្តិ ឯវមាទិកំ មេត្តំ កាយកម្មំ នាម.

ភិក្ខូនំ មេត្តចិត្តេន អាចារបញ្ញត្តិសិក្ខាបទបញ្ញាបនំ, កម្មដ្ឋានកថនំ, ធម្មទេសនា, តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. គិហីនំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ គច្ឆាម, ពោធិវន្ទនត្ថាយ គច្ឆាម, ធម្មស្សវនំ ករិស្សាម, ទីបមាលបុប្ផបូជំ ករិស្សាម, តីណិ សុចរិតានិ សមាទាយ វត្តិស្សាម, សលាកភត្តាទីនិ ទស្សាម, វស្សវាសិកំ ទស្សាម, អជ្ជ សង្ឃស្ស ចត្តារោ បច្ចយេ ទស្សាម, សង្ឃំ និមន្តេត្វា ខាទនីយាទីនិ សំវិទហថ, អាសនានិ បញ្ញាបេថ, បានីយំ ឧបដ្ឋបេថ, សង្ឃំ បច្ចុគ្គន្ត្វា អានេថ, បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេថ, ឆន្ទជាតា ឧស្សាហជាតា វេយ្យាវច្ចំ ករោថាតិអាទិកថនកាលេ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម.

ភិក្ខូនំ បាតោវ ឧដ្ឋាយ សរីរប្បដិជគ្គនំ, ចេតិយង្គណវត្តាទីនិ ច កត្វា វិវិត្តាសនេ និសីទិត្វា ឥមស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ សុខី ហោន្តុ អវេរា អព្យាបជ្ជាតិ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. គិហីនំ ‘អយ្យា សុខី ហោន្តុ, អវេរា អព្យាបជ្ជា’តិ ចិន្តនំ មេត្តំ មនោកម្មំ នាម.

អាវិ ចេវ រហោ ចាតិ សម្មុខា ច បរម្មុខា ច. តត្ថ នវកានំ ចីវរកម្មាទីសុ សហាយភាវគមនំ សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ថេរានំ បន បាទធោវនវន្ទនពីជនទានាទិភេទំ សព្ពំ សាមីចិកម្មំ សម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម. ឧភយេហិបិ ទុន្និក្ខិត្តានំ ទារុភណ្ឌាទីនំ តេសុ អវមញ្ញំ អកត្វា អត្តនា ទុន្និក្ខិត្តានំ វិយ បដិសាមនំ បរម្មុខា មេត្តំ កាយកម្មំ នាម.

ទេវត្ថេរោ តិស្សត្ថេរោតិ ឯវំ បគ្គយ្ហ វចនំ សម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម. វិហារេ អសន្តំ បន បដិបុច្ឆន្តស្ស កុហិំ អម្ហាកំ ទេវត្ថេរោ, កុហិំ អម្ហាកំ តិស្សត្ថេរោ, កទា នុ ខោ អាគមិស្សតីតិ ឯវំ មមាយនវចនំ បរម្មុខា មេត្តំ វចីកម្មំ នាម.

មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានិ បន នយនានិ ឧម្មីលេត្វា បសន្នេន មុខេន ឱលោកនំ សម្មុខា មេត្តំ មនោកម្មំ នាម. ទេវត្ថេរោ តិស្សត្ថេរោ អរោគោ ហោតុ, អប្បាពាធោតិ សមន្នាហរណំ បរម្មុខា មេត្តំ មនោកម្មំ នាម.

លាភាតិ ចីវរាទយោ លទ្ធបច្ចយា. ធម្មិកាតិ កុហនាទិភេទំ មិច្ឆាជីវំ វជ្ជេត្វា ធម្មេន សមេន ភិក្ខាចារវត្តេន ឧប្បន្នា. អន្តមសោ បត្តបរិយាបន្នមត្តម្បីតិ បច្ឆិមកោដិយា បត្តេ បរិយាបន្នំ បត្តស្ស អន្តោគតំ ទ្វិតិកដច្ឆុភិក្ខាមត្តម្បិ. អប្បដិវិភត្តភោគីតិ ឯត្ថ ទ្វេ បដិវិភត្តា នាម – អាមិសប្បដិវិភត្តញ្ច, បុគ្គលប្បដិវិភត្តញ្ច. តត្ថ – ‘‘ឯត្តកំ ទស្សាមិ, ឯត្តកំ ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិត្តេន វិភជនំ អាមិសប្បដិវិភត្តំ នាម. ‘‘អសុកស្ស ទស្សាមិ, អសុកស្ស ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ ចិត្តេន វិភជនំ បន បុគ្គលប្បដិវិភត្តំ នាម. តទុភយម្បិ អកត្វា យោ អប្បដិវិភត្តំ ភុញ្ជតិ, អយំ អប្បដិវិភត្តភោគី នាម.

សីលវន្តេហិ សព្រហ្មចារីហិ សាធារណភោគីតិ ឯត្ថ សាធារណភោគិនោ ឥទំ លក្ខណំ, យំ យំ បណីតំ លព្ភតិ, តំ តំ នេវ លាភេន លាភំ និជិគីសនតាមុខេន គិហីនំ ទេតិ, ន អត្តនា ភុញ្ជតិ, បដិគ្គណ្ហន្តោ ច – ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូ’’តិ គហេត្វា ឃណ្ដិំ បហរិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ សង្ឃសន្តកំ វិយ បស្សតិ.

ឥមំ បន សារណីយធម្មំ កោ បូរេតិ, កោ ន បូរេតីតិ? ទុស្សីលោ តាវ ន បូរេតិ. ន ហិ តស្ស សន្តកំ សីលវន្តា គណ្ហន្តិ. បរិសុទ្ធសីលោ បន វត្តំ អខណ្ឌេន្តោ បូរេតិ. តត្រិទំ វត្តំ – យោ ហិ ឱទិស្សកំ កត្វា មាតុ វា បិតុ វា អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ វា ទេតិ, សោ ទាតព្ពំ ទេតិ, សារណីយធម្មោ បនស្ស ន ហោតិ, បលិពោធជគ្គនំ នាម ហោតិ. សារណីយធម្មោ ហិ មុត្តបលិពោធស្សេវ វដ្ដតិ. តេន បន ឱទិស្សកំ ទេន្តេន គិលានគិលានុបដ្ឋាកអាគន្តុកគមិកានញ្ចេវ នវបព្ពជិតស្ស ច សង្ឃាដិបត្តគ្គហណំ អជានន្តស្ស ទាតព្ពំ. ឯតេសំ ទត្វា អវសេសំ ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ថោកំ អទត្វា យោ យត្តកំ គណ្ហាតិ, តស្ស តត្តកំ ទាតព្ពំ. អវសិដ្ឋេ អសតិ បុន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ យំ យំ បណីតំ, តំ ទត្វា សេសំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. ‘‘សីលវន្តេហី’’តិ វចនតោ ទុស្សីលស្ស អទាតុម្បិ វដ្ដតិ.

អយំ បន សារណីយធម្មោ សុសិក្ខិតាយ បរិសាយ សុបូរោ ហោតិ, នោ អសិក្ខិតាយ បរិសាយ. សុសិក្ខិតាយ ហិ បរិសាយ យោ អញ្ញតោ លភតិ, សោ ន គណ្ហាតិ. អញ្ញតោ អលភន្តោបិ បមាណយុត្តមេវ គណ្ហាតិ, នាតិរេកំ. អយំ បន សារណីយធម្មោ ឯវំ បុនប្បុនំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធំ លទ្ធំ ទេន្តស្សាបិ ទ្វាទសហិ វស្សេហិ បូរតិ, ន តតោ ឱរំ. សចេ ហិ ទ្វាទសមេ វស្សេ សារណីយធម្មបូរកោ បិណ្ឌបាតបូរំ បត្តំ អាសនសាលាយំ ឋបេត្វា នហាយិតុំ គច្ឆតិ សង្ឃត្ថេរោ ច កស្សេសោ បត្តោតិ, ‘‘សារណីយធម្មបូរកស្សា’’តិ វុត្តេ ‘‘អាហរថ ន’’ន្តិ សព្ពំ បិណ្ឌបាតំ វិចារេត្វា ភុញ្ជិត្វា ច រិត្តំ បត្តំ ឋបេតិ, អថ សោ ភិក្ខុ រិត្តំ បត្តំ ទិស្វា ‘‘មយ្ហំ អនវសេសេត្វាវ បរិភុញ្ជិំសូ’’តិ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេតិ, សារណីយធម្មោ ភិជ្ជតិ, បុន ទ្វាទសវស្សានិ បូរេតព្ពោ ហោតិ. តិត្ថិយបរិវាសសទិសោ ហេស, សកិំ ខណ្ឌេ ជាតេ បុន បូរេតព្ពោវ. យោ បន – ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ បត្តគតំ អនាបុច្ឆាវ សព្រហ្មចារី បរិភុញ្ជន្តី’’តិ សោមនស្សំ ជនេតិ, តស្ស បុណ្ណោ នាម ហោតិ.

ឯវំ បូរិតសារណីយធម្មស្ស បន នេវ ឥស្សា, ន មច្ឆរិយំ ហោតិ. សោ មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, សុលភបច្ចយោ ច, បត្តគតមស្ស ទិយ្យមានម្បិ ន ខីយតិ, ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ លភតិ, ភយេ វា ឆាតកេ វា សម្បត្តេ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – សេនគិរិវាសី តិស្សត្ថេរោ កិរ មហាគិរិគាមំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. បញ្ញាស មហាថេរា នាគទីបំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយ គច្ឆន្តា គិរិគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កិញ្ចិ អលទ្ធា និក្ខមិំសុ. ថេរោ បន បវិសន្តោ តេ ទិស្វា បុច្ឆិ – ‘‘លទ្ធំ, ភន្តេ’’តិ? វិចរិម្ហ អាវុសោតិ. សោ តេសំ អលទ្ធភាវំ ញត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ ឥធេវ ហោថា’’តិ. មយំ, អាវុសោ, បញ្ញាស ជនា បត្តតេមនមត្តម្បិ ន លភិម្ហាតិ. ភន្តេ, នេវាសិកា នាម បដិពលា ហោន្តិ, អលភន្តាបិ ភិក្ខាចារមគ្គសភាគំ ជានន្តីតិ. ថេរា អាគមេសុំ. ថេរោ គាមំ បាវិសិ. ធុរគេហេយេវ មហាឧបាសិកា ខីរភត្តំ សជ្ជេត្វា ថេរំ ឱលោកយមានា ឋិតា. អថ ថេរស្ស ទ្វារំ សម្បត្តស្សេវ បត្តំ បូរេត្វា អទាសិ, សោ តំ អាទាយ ថេរានំ សន្តិកំ គន្ត្វា គណ្ហថ, ភន្តេតិ, សង្ឃត្ថេរំ អាហ. ថេរោ – ‘‘អម្ហេហិ ឯត្តកេហិ កិញ្ចិ ន លទ្ធំ, អយំ សីឃមេវ គហេត្វា អាគតោ, កិំ នុ ខោ’’តិ សេសានំ មុខំ ឱលោកេសិ. ថេរោ ឱលោកនាការេនេវ ញត្វា ‘‘ភន្តេ, ធម្មេន សមេន លទ្ធបិណ្ឌបាតោ, និក្កុក្កុច្ចា គណ្ហថា’’តិអាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពេសំ យាវទត្ថំ ទត្វា អត្តនាបិ យាវទត្ថំ ភុញ្ជិ.

អថ នំ ភត្តកិច្ចាវសានេ ថេរា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កទា, អាវុសោ, លោកុត្តរធម្មំ បដិវិជ្ឈី’’តិ? នត្ថិ មេ, ភន្តេ, លោកុត្តរធម្មោតិ. ឈានលាភីសិ, អាវុសោតិ? ឯតម្បិ មេ, ភន្តេ, នត្ថីតិ. ននុ, អាវុសោ, បាដិហារិយន្តិ? សារណីយធម្មោ មេ, ភន្តេ, បូរិតោ, តស្ស មេ ធម្មស្ស បូរិតកាលតោ បដ្ឋាយ សចេបិ ភិក្ខុសតសហស្សំ ហោតិ, បត្តគតំ ន ខីយតីតិ. តេ សុត្វា – ‘‘សាធុ សាធុ សប្បុរិស, អនុច្ឆវិកមិទំ តុយ្ហ’’ន្តិ អាហំសុ. ឥទំ តាវ – ‘‘បត្តគតំ ន ខីយតី’’តិ ឯត្ថ វត្ថុ.

អយមេវ បន ថេរោ ចេតិយបព្ពតេ គិរិភណ្ឌមហាបូជាយ ទានដ្ឋានំ គន្ត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ កិំ វរភណ្ឌន្តិ បុច្ឆិ. ទ្វេ សាដកា, ភន្តេតិ. ឯតេ មយ្ហំ បាបុណិស្សន្តីតិ. តំ សុត្វា អមច្ចោ រញ្ញោ អារោចេសិ – ‘‘ឯកោ ទហរោ ឯវំ វទតី’’តិ. ទហរស្ស ឯវំ ចិត្តំ, មហាថេរានំ បន សុខុមសាដកា វដ្ដន្តីតិ វត្វា មហាថេរានំ ទស្សាមីតិ ឋបេតិ. តស្ស ភិក្ខុសង្ឃេ បដិបាដិយា ឋិតេ ទេន្តស្ស មត្ថកេ ឋបិតាបិ តេ សាដកា ហត្ថំ នារោហន្តិ. អញ្ញេ អារោហន្តិ. ទហរស្ស ទានកាលេ បន ហត្ថំ អារុឡ្ហា. សោ តស្ស ហត្ថេ បាតេត្វា អមច្ចស្ស មុខំ ឱលោកេត្វា ទហរំ និសីទាបេត្វា ទានំ ទត្វា សង្ឃំ វិស្សជ្ជេត្វា ទហរស្ស សន្តិកេ និសីទិត្វា – ‘‘ភន្តេ, ឥមំ ធម្មំ កទា បដិវិជ្ឈិត្ថា’’តិ អាហ. សោ បរិយាយេនាបិ អសន្តំ អវទន្តោ – ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ មហារាជ លោកុត្តរធម្មោ’’តិ អាហ. ននុ, ភន្តេ, បុព្ពេ អវចុត្ថាតិ. អាម, មហារាជ, សារណីយធម្មបូរកោ អហំ, តស្ស មេ ធម្មស្ស បូរិតកាលតោ បដ្ឋាយ ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ បាបុណាតីតិ. ‘‘សាធុ សាធុ, ភន្តេ, អនុច្ឆវិកមិទំ តុយ្ហ’’ន្តិ វន្ទិត្វា បក្កាមិ. ឥទំ – ‘‘ភាជនីយភណ្ឌដ្ឋានេ អគ្គភណ្ឌំ បាបុណាតី’’តិ ឯត្ថ វត្ថុ.

ព្រាហ្មណតិស្សភយេ បន ភាតរគាមវាសិនោ នាគត្ថេរិយា អនារោចេត្វាវ បលាយិំសុ. ថេរី បច្ចូសសមយេ – ‘‘អតិវិយ អប្បនិគ្ឃោសោ គាមោ, ឧបធារេថ តាវា’’តិ ទហរភិក្ខុនិយោ អាហ. តា គន្ត្វា សព្ពេសំ គតភាវំ ញត្វា អាគម្ម ថេរិយា អារោចេសុំ. សា សុត្វា ‘‘មា តុម្ហេ តេសំ គតភាវំ ចិន្តយិត្ថ, អត្តនោ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយោនិសោមនសិការេសុយេវ យោគំ ករោថា’’តិ វត្វា ភិក្ខាចារវេលាយំ បារុបិត្វា អត្តទ្វាទសមា គាមទ្វារេ និគ្រោធមូលេ អដ្ឋាសិ. រុក្ខេ អធិវត្ថាទេវតា ទ្វាទសន្នម្បិ ភិក្ខុនីនំ បិណ្ឌបាតំ ទត្វា ‘‘អយ្យេ, មា អញ្ញត្ថ គច្ឆថ, និច្ចំ ឥធេវ ឯថា’’តិ អាហ. ថេរិយា បន កនិដ្ឋភាតា នាគត្ថេរោ នាម អត្ថិ, សោ – ‘‘មហន្តំ ភយំ, ន សក្កា ឥធ យាបេតុំ, បរតីរំ គមិស្សាមី’’តិ អត្តទ្វាទសមោវ អត្តនោ វសនដ្ឋានា និក្ខន្តោ ថេរិំ ទិស្វា គមិស្សាមីតិ ភាតរគាមំ អាគតោ. ថេរី – ‘‘ថេរា អាគតា’’តិ សុត្វា តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា កិំ អយ្យាតិ បុច្ឆិ. សោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. សា – ‘‘អជ្ជ ឯកទិវសំ វិហារេយេវ វសិត្វា ស្វេ គមិស្សថា’’តិ អាហ. ថេរា វិហារំ អគមំសុ.

ថេរី បុនទិវសេ រុក្ខមូលេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. ថេរោ – ‘‘វដ្ដិស្សតិ ថេរី’’តិ វត្វា តុណ្ហី អដ្ឋាសិ. ធម្មិកោ តាត បិណ្ឌបាតោ, កុក្កុច្ចំ អកត្វា បរិភុញ្ជថាតិ. ‘‘វដ្ដិស្សតិ ថេរី’’តិ. សា បត្តំ គហេត្វា អាកាសេ ខិបិ. បត្តោ អាកាសេ អដ្ឋាសិ. ថេរោ – ‘‘សត្តតាលមត្តេ ឋិតម្បិ ភិក្ខុនិភត្តមេវ ថេរី’’តិ វត្វា – ‘‘ភយំ នាម សព្ពកាលំ ន ហោតិ, ភយេ វូបសន្តេ អរិយវំសំ កថយមានោ, ‘ភោ បិណ្ឌបាតិក, ភិក្ខុនិភត្តំ ភុញ្ជិត្វា វីតិនាមយិត្ថា’តិ ចិត្តេន អនុវទិយមានោ សន្ថម្ភេតុំ ន សក្ខិស្សាមិ, អប្បមត្តា ហោថ ថេរិយោ’’តិ មគ្គំ អារុហិ.

រុក្ខទេវតាបិ – ‘‘សចេ ថេរោ ថេរិយា ហត្ថតោ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិស្សតិ, ន នំ និវត្តេស្សាមិ. សចេ ន បរិភុញ្ជិស្សតិ, និវត្តេស្សាមី’’តិ ចិន្តយមានា ឋត្វា ថេរស្ស គមនំ ទិស្វា រុក្ខា ឱរុយ្ហ បត្តំ, ភន្តេ, ទេថាតិ បត្តំ គហេត្វា ថេរំ រុក្ខមូលំយេវ អានេត្វា អាសនំ បញ្ញបេត្វា បិណ្ឌបាតំ ទត្វា កតភត្តកិច្ចំ បដិញ្ញំ ការេត្វា ទ្វាទស ភិក្ខុនិយោ ទ្វាទស ភិក្ខូ ច សត្តវស្សានិ ឧបដ្ឋហិ. ឥទំ – ‘‘ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តី’’តិ ឯត្ថ វត្ថុ. តត្រ ហិ ថេរី សារណីយធម្មបូរិកា អហោសិ.

អខណ្ឌានីតិអាទីសុ យស្ស សត្តសុ អាបត្តិក្ខន្ធេសុ អាទិម្ហិ វា អន្តេ វា សិក្ខាបទំ ភិន្នំ ហោតិ, តស្ស សីលំ បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយ ខណ្ឌំ នាម. យស្ស បន វេមជ្ឈេ ភិន្នំ, តស្ស មជ្ឈេ ឆិទ្ទសាដកោ វិយ ឆិទ្ទំ នាម ហោតិ. យស្ស បន បដិបាដិយា ទ្វេ តីណិ ភិន្នានិ, តស្ស បិដ្ឋិយំ វា កុច្ឆិយំ វា ឧដ្ឋិតេន វិសភាគវណ្ណេន កាឡរត្តាទីនំ អញ្ញតរវណ្ណា គាវី វិយ សពលំ នាម ហោតិ. យស្ស បន អន្តរន្តរា វិសភាគពិន្ទុចិត្រា គាវី វិយ កម្មាសំ នាម ហោតិ. យស្ស បន សព្ពេនសព្ពំ អភិន្នានិ, តស្ស តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ នាម ហោន្តិ. តានិ បនេតានិ តណ្ហាទាសព្យតោ មោចេត្វា ភុជិស្សភាវករណតោ ភុជិស្សានិ. ពុទ្ធាទីហិ វិញ្ញូហិ បសត្ថត្តា វិញ្ញុបសត្ថានិ, តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋត្តា – ‘‘ឥទំ នាម ត្វំ អាបន្នបុព្ពោ’’តិ កេនចិ បរាមដ្ឋុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ច អបរាមដ្ឋានិ, ឧបចារសមាធិំ វា អប្បនាសមាធិំ វា សំវត្តយន្តីតិ សមាធិសំវត្តនិកានីតិ វុច្ចន្តិ.

សីលសាមញ្ញគតា វិហរិស្សន្តីតិ តេសុ តេសុ ទិសាភាគេសុ វិហរន្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សមានភាវូបគតសីលា វិហរិស្សន្តិ. សោតាបន្នាទីនញ្ហិ សីលំ សមុទ្ទន្តរេបិ ទេវលោកេបិ វសន្តានំ អញ្ញេសំ សោតាបន្នាទីនំ សីលេន សមានមេវ ហោតិ, នត្ថិ មគ្គសីលេ នានត្តំ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

យាយំ ទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្បយុត្តា សម្មាទិដ្ឋិ. អរិយាតិ និទ្ទោសា. និយ្យាតីតិ និយ្យានិកា. តក្ករស្សាតិ យោ តថាការី ហោតិ. សព្ពទុក្ខក្ខយាយាតិ សព្ពទុក្ខក្ខយត្ថំ. ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតាតិ សមានទិដ្ឋិភាវំ ឧបគតា ហុត្វា វិហរិស្សន្តិ. វុទ្ធិយេវាតិ ឯវំ វិហរន្តានំ វុទ្ធិយេវ ភិក្ខូនំ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានីតិ.

១៤២. ឯតទេវ ពហុលន្តិ អាសន្នបរិនិព្ពានត្តា ភិក្ខុ ឱវទន្តោ បុនប្បុនំ ឯតំយេវ ធម្មិំ កថំ ករោតិ. ឥតិ សីលន្តិ ឯវំ សីលំ, ឯត្តកំ សីលំ. ឯត្ថ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ សីលំ ចិត្តេកគ្គតា សមាធិ, វិបស្សនាបញ្ញា បញ្ញាតិ វេទិតព្ពា. សីលបរិភាវិតោតិ អាទីសុ យស្មិំ សីលេ ឋត្វាវ មគ្គសមាធិំ ផលសមាធិំ និព្ពត្តេន្តិ. ឯសោ តេន សីលេន បរិភាវិតោ មហប្ផលោ ហោតិ, មហានិសំសោ. យម្ហិ សមាធិម្ហិ ឋត្វា មគ្គបញ្ញំ ផលបញ្ញំ និព្ពត្តេន្តិ, សា តេន សមាធិនា បរិភាវិតា មហប្ផលា ហោតិ, មហានិសំសា. យាយ បញ្ញាយ ឋត្វា មគ្គចិត្តំ ផលចិត្តំ និព្ពត្តេន្តិ, តំ តាយ បរិភាវិតំ សម្មទេវ អាសវេហិ វិមុច្ចតិ.

យថាភិរន្តន្តិ ពុទ្ធានំ អនភិរតិបរិតស្សិតំ នាម នត្ថិ, យថារុចិ យថាអជ្ឈាសយន្តិ បន វុត្តំ ហោតិ. អាយាមាតិ ឯហិ យាម. ‘‘អយាមា’’តិបិ បាឋោ, គច្ឆាមាតិ អត្ថោ. អានន្ទាតិ ភគវា សន្តិកាវចរត្តា ថេរំ អាលបតិ. ថេរោ បន – ‘‘គណ្ហថាវុសោ បត្តចីវរានិ, ភគវា អសុកដ្ឋានំ គន្តុកាមោ’’តិ ភិក្ខូនំ អារោចេតិ.

១៤៤. អម្ពលដ្ឋិកាគមនំ ឧត្តានមេវ. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោតិអាទិ (ទី. និ. ៣.១៤១) សម្បសាទនីយេ វិត្ថារិតំ.

ទុស្សីលអាទីនវវណ្ណនា

១៤៨. បាដលិគមនេ អាវសថាគារន្តិ អាគន្តុកានំ អាវសថគេហំ. បាដលិគាមេ កិរ និច្ចកាលំ ទ្វិន្នំ រាជូនំ សហាយកា អាគន្ត្វា កុលានិ គេហតោ នីហរិត្វា មាសម្បិ អឌ្ឍមាសម្បិ វសន្តិ. តេ មនុស្សា និច្ចុបទ្ទុតា – ‘‘ឯតេសំ អាគតកាលេ វសនដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ នគរមជ្ឈេ មហតិំ សាលំ ករិត្វា តស្សា ឯកស្មិំ បទេសេ ភណ្ឌបដិសាមនដ្ឋានំ, ឯកស្មិំ បទេសេ និវាសដ្ឋានំ អកំសុ. តេ – ‘‘ភគវា អាគតោ’’តិ សុត្វាវ – ‘‘អម្ហេហិ គន្ត្វាបិ ភគវា អានេតព្ពោ សិយា, សោ សយមេវ អម្ហាកំ វសនដ្ឋានំ សម្បត្តោ, អជ្ជ ភគវន្តំ អាវសថេ មង្គលំ វទាបេស្សាមា’’តិ ឯតទត្ថមេវ ឧបសង្កមន្តា. តស្មា ឯវមាហំសុ. យេន អាវសថាគារន្តិ តេ កិរ – ‘‘ពុទ្ធា នាម អរញ្ញជ្ឈាសយា អរញ្ញារាមា អន្តោគាមេ វសិតុំ ឥច្ឆេយ្យុំ វា នោ វា’’តិ ភគវតោ មនំ អជានន្តា អាវសថាគារំ អប្បដិជគ្គិត្វាវ អាគមំសុ. ឥទានិ ភគវតោ មនំ ញត្វា បុរេតរំ គន្ត្វា បដិជគ្គិស្សាមាតិ យេនាវសថាគារំ, តេនុបសង្កមិំសុ. សព្ពសន្ថរិន្តិ យថា សព្ពំ សន្ថតំ ហោតិ, ឯវំ សន្ថរិំ.

១៤៩. ទុស្សីលោតិ អសីលោ និស្សីលោ. សីលវិបន្នោតិ វិបន្នសីលោ ភិន្នសំវរោ. បមាទាធិករណន្តិ បមាទការណា.

ឥទញ្ច សុត្តំ គហដ្ឋានំ វសេន អាគតំ បព្ពជិតានម្បិ បន លព្ភតេវ. គហដ្ឋោ ហិ យេន យេន សិប្បដ្ឋានេន ជីវិតំ កប្បេតិ – យទិ កសិយា, យទិ វណិជ្ជាយ, បាណាតិបាតាទិវសេន បមត្តោ តំ តំ យថាកាលំ សម្បាទេតុំ ន សក្កោតិ, អថស្ស មូលម្បិ វិនស្សតិ. មាឃាតកាលេ បាណាតិបាតំ បន អទិន្នាទានាទីនិ ច ករោន្តោ ទណ្ឌវសេន មហតិំ ភោគជានិំ និគច្ឆតិ. បព្ពជិតោ ទុស្សីលោ ច បមាទការណា សីលតោ ពុទ្ធវចនតោ ឈានតោ សត្តអរិយធនតោ ច ជានិំ និគច្ឆតិ.

គហដ្ឋស្ស – ‘‘អសុកោ នាម អសុកកុលេ ជាតោ ទុស្សីលោ បាបធម្មោ បរិច្ចត្តឥធលោកបរលោកោ សលាកភត្តមត្តម្បិ ន ទេតី’’តិ ចតុបរិសមជ្ឈេ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ. បព្ពជិតស្ស វា – ‘‘អសុកោ នាម នាសក្ខិ សីលំ រក្ខិតុំ, ន ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេតុំ, វេជ្ជកម្មាទីហិ ជីវតិ, ឆហិ អគារវេហិ សមន្នាគតោ’’តិ ឯវំ អព្ភុគ្គច្ឆតិ.

អវិសារទោតិ គហដ្ឋោ តាវ – ‘‘អវស្សំ ពហូនំ សន្និបាតដ្ឋានេ កេចិ មម កម្មំ ជានិស្សន្តិ, អថ មំ និគ្គណ្ហិស្សន្តី’’តិ វា, ‘‘រាជកុលស្ស វា ទស្សន្តី’’តិ សភយោ ឧបសង្កមតិ, មង្កុភូតោ បត្តក្ខន្ធោ អធោមុខោ អង្គុលិកេន ភូមិំ កសន្តោ និសីទតិ, វិសារទោ ហុត្វា កថេតុំ ន សក្កោតិ. បព្ពជិតោបិ – ‘‘ពហូ ភិក្ខូ សន្និបតិតា, អវស្សំ កោចិ មម កម្មំ ជានិស្សតិ, អថ មេ ឧបោសថម្បិ បវារណម្បិ ឋបេត្វា សាមញ្ញតោ ចាវេត្វា និក្កឌ្ឍិស្សន្តី’’តិ សភយោ ឧបសង្កមតិ, វិសារទោ ហុត្វា កថេតុំ ន សក្កោតិ. ឯកច្ចោ បន ទុស្សីលោបិ ទប្បិតោ វិយ វិចរតិ, សោបិ អជ្ឈាសយេន មង្កុ ហោតិយេវ.

សម្មូឡ្ហោ កាលង្ករោតីតិ តស្ស ហិ មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស ទុស្សីលកម្មេ សមាទាយ បវត្តិតដ្ឋានំ អាបាថមាគច្ឆតិ, សោ ឧម្មីលេត្វា ឥធលោកំ បស្សតិ, និមីលេត្វា បរលោកំ បស្សតិ, តស្ស ចត្តារោ អបាយា ឧបដ្ឋហន្តិ, សត្តិសតេន សីសេ បហរិយមានោ វិយ ហោតិ. សោ – ‘‘វារេថ, វារេថា’’តិ វិរវន្តោ មរតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតី’’តិ. បញ្ចមបទំ ឧត្តានមេវ.

១៥០. អានិសំសកថា វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពា.

១៥១. ពហុទេវ រត្តិំ ធម្មិយា កថាយាតិ អញ្ញាយ បាឡិមុត្តកាយ ធម្មិកថាយ ចេវ អាវសថានុមោទនាយ ច អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយ យោជនប្បមាណំ មហាមធុំ បីឡេត្វា មធុបានំ បាយេន្តោ វិយ ពហុទេវ រត្តិំ សន្ទស្សេត្វា សម្បហំសេត្វា ឧយ្យោជេសិ. អភិក្កន្តាតិ អតិក្កន្តា ខីណា ខយវយំ ឧបេតា. សុញ្ញាគារន្តិ បាដិយេក្កំ សុញ្ញាគារំ នាម នត្ថិ, តត្ថេវ បន ឯកបស្សេ សាណិបាការេន បរិក្ខិបិត្វា – ‘‘ឥធ សត្ថា វិស្សមិស្សតី’’តិ មញ្ចកំ បញ្ញបេសុំ. ភគវា – ‘‘ចតូហិបិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុត្តំ ឯតេសំ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ តត្ថ សីហសេយ្យំ កប្បេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សុញ្ញាគារំ បាវិសី’’តិ.

បាដលិបុត្តនគរមាបនវណ្ណនា

១៥២. សុនិធវស្សការាតិ សុនិធោ ច វស្សការោ ច ទ្វេ ព្រាហ្មណា. មគធមហាមត្តាតិ មគធរញ្ញោ មហាមត្តា មហាអមច្ចា, មគធរដ្ឋេ វា មហាមត្តា មហតិយា ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតាតិ មគធមហាមត្តា. បាដលិគាមេ នគរន្តិ បាដលិគាមំ នគរំ កត្វា មាបេន្តិ. វជ្ជីនំ បដិពាហាយាតិ វជ្ជិរាជកុលានំ អាយមុខបច្ឆិន្ទនត្ថំ. សហស្សេវាតិ ឯកេកវគ្គវសេន សហស្សំ សហស្សំ ហុត្វា. វត្ថូនីតិ ឃរវត្ថូនិ. ចិត្តានិ នមន្តិ និវេសនានិ មាបេតុន្តិ រញ្ញញ្ច រាជមហាមត្តានញ្ច និវេសនានិ មាបេតុំ វត្ថុវិជ្ជាបាឋកានំ ចិត្តានិ នមន្តិ. តេ កិរ អត្តនោ សិប្បានុភាវេន ហេដ្ឋា បថវិយំ តិំសហត្ថមត្តេ ឋានេ – ‘‘ឥធ នាគគ្គាហោ, ឥធ យក្ខគ្គាហោ, ឥធ ភូតគ្គាហោ, បាសាណោ វា ខាណុកោ វា អត្ថី’’តិ បស្សន្តិ. តេ តទា សិប្បំ ជប្បិត្វា ទេវតាហិ សទ្ធិំ មន្តយមានា វិយ មាបេន្តិ. អថវា នេសំ សរីរេ ទេវតា អធិមុច្ចិត្វា តត្ថ តត្ថ និវេសនានិ មាបេតុំ ចិត្តំ នាមេន្តិ. តា ចតូសុ កោណេសុ ខាណុកេ កោដ្ដេត្វា វត្ថុម្ហិ គហិតមត្តេ បដិវិគច្ឆន្តិ. សទ្ធានំ កុលានំ សទ្ធា ទេវតា តថា ករោន្តិ, អស្សទ្ធានំ កុលានំ អស្សទ្ធា ទេវតាវ. កិំ ការណា? សទ្ធានញ្ហិ ឯវំ ហោតិ – ‘‘ឥធ មនុស្សា និវេសនំ មាបេត្វា បឋមំ ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេត្វា មង្គលំ វឌ្ឍាបេស្សន្តិ. អថ មយំ សីលវន្តានំ ទស្សនំ, ធម្មកថំ, បញ្ហាវិស្សជ្ជនំ, អនុមោទនញ្ច សោតុំ លភិស្សាម, មនុស្សា ទានំ ទត្វា អម្ហាកំ បត្តិំ ទស្សន្តី’’តិ.

តាវតិំសេហីតិ យថា ហិ ឯកស្មិំ កុលេ ឯកំ បណ្ឌិតមនុស្សំ, ឯកស្មិំ វា វិហារេ ឯកំ ពហុស្សុតភិក្ខុំ ឧបាទាយ – ‘‘អសុកកុលេ មនុស្សា បណ្ឌិតា, អសុកវិហារេ ភិក្ខូ ពហុស្សុតា’’តិ សទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, ឯវមេវ សក្កំ ទេវរាជានំ វិស្សកម្មញ្ច ទេវបុត្តំ ឧបាទាយ – ‘‘តាវតិំសា បណ្ឌិតា’’តិ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ. តេនាហ – ‘‘តាវតិំសេហី’’តិ. តាវតិំសេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វាបិ វិយ មាបេន្តីតិ អត្ថោ.

យាវតា អរិយំ អាយតនន្តិ យត្តកំ អរិយកមនុស្សានំ ឱសរណដ្ឋានំ នាម អត្ថិ. យាវតា វណិប្បថោតិ យត្តកំ វាណិជានំ អាភតភណ្ឌស្ស រាសិវសេនេវ កយវិក្កយដ្ឋានំ នាម, វាណិជានំ វសនដ្ឋានំ វា អត្ថិ. ឥទំ អគ្គនគរន្តិ តេសំ អរិយាយតនវណិប្បថានំ ឥទំ អគ្គនគរំ ជេដ្ឋកំ បាមោក្ខំ ភវិស្សតីតិ. បុដភេទនន្តិ ភណ្ឌបុដភេទនដ្ឋានំ, ភណ្ឌភណ្ឌិកានំ មោចនដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សកលជម្ពុទីបេ អលទ្ធភណ្ឌម្បិ ហិ ឥធេវ លភិស្សន្តិ, អញ្ញត្ថ វិក្កយេន អគច្ឆន្តម្បិ ច ឥធេវ គមិស្សតិ. តស្មា ឥធេវ បុដំ ភិន្ទិស្សន្តីតិ អត្ថោ. ចតូសុ ហិ ទ្វារេសុ ចត្តារិ សភាយំ ឯកន្តិ ឯវំ ទិវសេ ទិវសេ បញ្ចសតសហស្សានិ ឧដ្ឋហិស្សន្តីតិ ទស្សេតិ.

អគ្គិតោ វាតិអាទីសុ ចការត្ថោ វា-សទ្ទោ. អគ្គិនា ច ឧទកេន ច មិថុភេទេន ច នស្សិស្សតីតិ អត្ថោ. ឯកកោដ្ឋាសោ អគ្គិនា នស្សិស្សតិ, និព្ពាបេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ឯកំ គង្គា គហេត្វា គមិស្សតិ. ឯកោ – ‘‘ឥមិនា អកថិតំ អមុស្ស, អមុនា អកថិតំ ឥមស្សា’’តិ វទន្តានំ បិសុណវាចានំ វសេន ភិន្នានំ មនុស្សានំ អញ្ញមញ្ញភេទេនេវ នស្សិស្សតីតិ អត្ថោ. ឥតិ វត្វា ភគវា បច្ចូសកាលេ គង្គាយ តីរំ គន្ត្វា កតមុខធោវនោ ភិក្ខាចារវេលំ អាគមយមានោ និសីទិ.

១៥៣. សុនិធវស្សការាបិ – ‘‘អម្ហាកំ រាជា សមណស្ស គោតមស្ស ឧបដ្ឋាកោ, សោ អម្ហេ បុច្ឆិស្សតិ, ‘សត្ថា កិរ បាដលិគាមំ អគមាសិ, តស្ស សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្ថ, ន ឧបសង្កមិត្ថា’តិ. ឧបសង្កមិម្ហាតិ ច វុត្តេ – ‘និមន្តយិត្ថ, ន និមន្តយិត្ថា’តិ ច បុច្ឆិស្សតិ. ន និមន្តយិម្ហាតិ ច វុត្តេ អម្ហាកំ ទោសំ អារោបេត្វា និគ្គណ្ហិស្សតិ. ឥទំ ចាបិ មយំ អាគតដ្ឋានេ នគរំ មាបេម, សមណស្ស ខោ បន គោតមស្ស គតគតដ្ឋានេ កាឡកណ្ណិសត្តា បដិក្កមន្តិ, តំ មយំ នគរមង្គលំ វទាបេស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា និមន្តយិំសុ. តស្មា – ‘‘អថ ខោ សុនិធវស្សការា’’តិអាទិ វុត្តំ.

បុព្ពណ្ហសមយន្តិ បុព្ពណ្ហកាលេ. និវាសេត្វាតិ គាមប្បវេសននីហារេន និវាសនំ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា. បត្តចីវរមាទាយាតិ បត្តញ្ច ចីវរញ្ច អាទិយិត្វា កាយប្បដិពទ្ធំ កត្វា.

សីលវន្តេត្ថាតិ សីលវន្តេ ឯត្ថ. សញ្ញតេតិ កាយវាចាមនេហិ សញ្ញតេ.

តាសំ ទក្ខិណមាទិយេតិ សង្ឃស្ស ទិន្នេ ចត្តារោ បច្ចយេ តាសំ ឃរទេវតានំ អាទិសេយ្យ, បត្តិំ ទទេយ្យ. បូជិតា បូជយន្តីតិ – ‘‘ឥមេ មនុស្សា អម្ហាកំ ញាតកាបិ ន ហោន្តិ, ឯវម្បិ នោ បត្តិំ ទេន្តី’’តិ អារក្ខំ សុសំវិហិតំ ករោថាតិ សុដ្ឋុ អារក្ខំ ករោន្តិ. មានិតា មានយន្តីតិ កាលានុកាលំ ពលិកម្មករណេន មានិតា ‘‘ឯតេ មនុស្សា អម្ហាកំ ញាតកាបិ ន ហោន្តិ, ចតុមាសឆមាសន្តរេ នោ ពលិកម្មំ ករោន្តី’’តិ មានេន្តិ, មានេន្តិយោ ឧប្បន្នំ បរិស្សយំ ហរន្តិ.

តតោ នន្តិ តតោ នំ បណ្ឌិតជាតិកំ មនុស្សំ. ឱរសន្តិ ឧរេ ឋបេត្វា សំវឌ្ឍិតំ, យថា មាតា ឱរសំ បុត្តំ អនុកម្បតិ, ឧប្បន្នបរិស្សយហរណត្ថមេវ តស្ស វាយមតិ, ឯវំ អនុកម្បន្តីតិ អត្ថោ. ភទ្រានិ បស្សតីតិ សុន្ទរានិ បស្សតិ.

១៥៤. ឧឡុម្បន្តិ បារគមនត្ថាយ អាណិយោ កោដ្ដេត្វា កតំ. កុល្លន្តិ វល្លិអាទីហិ ពន្ធិត្វា កតំ.

‘‘យេ តរន្តិ អណ្ណវ’’ន្តិ គាថាយ អណ្ណវន្តិ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន យោជនមត្តំ គម្ភីរស្ស ច បុថុលស្ស ច ឧទកដ្ឋានស្សេតំ អធិវចនំ. សរន្តិ ឥធ នទី អធិប្បេតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, យេ គម្ភីរវិត្ថតំ តណ្ហាសរំ តរន្តិ, តេ អរិយមគ្គសង្ខាតំ សេតុំ កត្វាន. វិសជ្ជ បល្លលានិ អនាមសិត្វា ឧទកភរិតានិ និន្នដ្ឋានានិ. អយំ បន ឥទំ អប្បមត្តកំ តរិតុកាមោបិ កុល្លញ្ហិ ជនោ បពន្ធតិ. ពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច វិនាយេវ កុល្លេន តិណ្ណា មេធាវិនោ ជនាតិ.

បឋមភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អរិយសច្ចកថាវណ្ណនា

១៥៥. កោដិគាមោតិ មហាបនាទស្ស បាសាទកោដិយំ កតគាមោ. អរិយសច្ចានន្តិ អរិយភាវករានំ សច្ចានំ. អននុពោធាតិ អពុជ្ឈនេន អជាននេន. អប្បដិវេធាតិ អប្បដិវិជ្ឈនេន. សន្ធាវិតន្តិ ភវតោ ភវំ គមនវសេន សន្ធាវិតំ. សំសរិតន្តិ បុនប្បុនំ គមនាគមនវសេន សំសរិតំ. មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ចាតិ មយា ច តុម្ហេហិ ច. អថ វា សន្ធាវិតំ សំសរិតន្តិ សន្ធាវនំ សំសរណំ មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច អហោសីតិ ឯមមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ភវនេត្តិ សមូហតាតិ ភវតោ ភវំ នយនសមត្ថា តណ្ហារជ្ជុ សុដ្ឋុ ហតា ឆិន្នា អប្បវត្តិកតា.

អនាវត្តិធម្មសម្ពោធិបរាយណវណ្ណនា

១៥៦. នាតិកាតិ ឯកំ តឡាកំ និស្សាយ ទ្វិន្នំ ចូឡបិតុមហាបិតុបុត្តានំ ទ្វេ គាមា. នាតិកេតិ ឯកស្មិំ ញាតិគាមកេ. គិញ្ជកាវសថេតិ ឥដ្ឋកាមយេ អាវសថេ.

១៥៧. ឱរម្ភាគិយានន្តិ ហេដ្ឋាភាគិយានំ, កាមភវេយេវ បដិសន្ធិគ្គាហាបកានន្តិ អត្ថោ. ឱរន្តិ លទ្ធនាមេហិ វា តីហិ មគ្គេហិ បហាតព្ពានីតិបិ ឱរម្ភាគិយានិ. តត្ថ កាមច្ឆន្ទោ, ព្យាបាទោតិ ឥមានិ ទ្វេ សមាបត្តិយា វា អវិក្ខម្ភិតានិ, មគ្គេន វា អសមុច្ឆិន្នានិ និព្ពត្តវសេន ឧទ្ធំ ភាគំ រូបភវញ្ច អរូបភវញ្ច គន្តុំ ន ទេន្តិ. សក្កាយទិដ្ឋិអាទីនិ តីណិ តត្ថ និព្ពត្តម្បិ អានេត្វា បុន ឥធេវ និព្ពត្តាបេន្តីតិ សព្ពានិបិ ឱរម្ភាគិយានេវ. អនាវត្តិធម្មាតិ បដិសន្ធិវសេន អនាគមនសភាវា.

រាគទោសមោហានំ តនុត្តាតិ ឯត្ថ កទាចិ ករហចិ ឧប្បត្តិយា ច, បរិយុដ្ឋានមន្ទតាយ ចាតិ ទ្វេធាបិ តនុភាវោ វេទិតព្ពោ. សកទាគាមិស្ស ហិ បុថុជ្ជនានំ វិយ អភិណ្ហំ រាគាទយោ នុប្បជ្ជន្តិ, កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឧប្បជ្ជមានា ច បុថុជ្ជនានំ វិយ ពហលពហលា នុប្បជ្ជន្តិ, មក្ខិកាបត្តំ វិយ តនុកតនុកា ឧប្បជ្ជន្តិ. ទីឃភាណកតិបិដកមហាសីវត្ថេរោ បនាហ – ‘‘យស្មា សកទាគាមិស្ស បុត្តធីតរោ ហោន្តិ, ឱរោធា ច ហោន្តិ, តស្មា ពហលា កិលេសា. ឥទំ បន ភវតនុកវសេន កថិត’’ន្តិ. តំ អដ្ឋកថាយំ – ‘‘សោតាបន្នស្ស សត្តភវេ ឋបេត្វា អដ្ឋមេ ភវេ ភវតនុកំ នត្ថិ. សកទាគាមិស្ស ទ្វេ ភវេ ឋបេត្វា បញ្ចសុ ភវេសុ ភវតនុកំ នត្ថិ. អនាគាមិស្ស រូបារូបភវេ ឋបេត្វា កាមភវេ ភវតនុកំ នត្ថិ. ខីណាសវស្ស កិស្មិញ្ចិ ភវេ ភវតនុកំ នត្ថី’’តិ វុត្តត្តា បដិក្ខិត្តំ ហោតិ.

ឥមំ លោកន្តិ ឥមំ កាមាវចរលោកំ សន្ធាយ វុត្តំ. អយញ្ចេត្ថ អធិប្បាយោ, សចេ ហិ មនុស្សេសុ សកទាគាមិផលំ បត្តោ ទេវេសុ និព្ពត្តិត្វា អរហត្តំ សច្ឆិករោតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. អសក្កោន្តោ បន អវស្សំ មនុស្សលោកំ អាគន្ត្វា សច្ឆិករោតិ. ទេវេសុ សកទាគាមិផលំ បត្តោបិ សចេ មនុស្សេសុ និព្ពត្តិត្វា អរហត្តំ សច្ឆិករោតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. អសក្កោន្តោ បន អវស្សំ ទេវលោកំ គន្ត្វា សច្ឆិករោតីតិ.

អវិនិបាតធម្មោតិ ឯត្ថ វិនិបតនំ វិនិបាតោ, នាស្ស វិនិបាតោ ធម្មោតិ អវិនិបាតធម្មោ. ចតូសុ អបាយេសុ អវិនិបាតធម្មោ ចតូសុ អបាយេសុ អវិនិបាតសភាវោតិ អត្ថោ. និយតោតិ ធម្មនិយាមេន និយតោ. សម្ពោធិបរាយណោតិ ឧបរិមគ្គត្តយសង្ខាតា សម្ពោធិ បរំ អយនំ អស្ស គតិ បដិសរណំ អវស្សំ បត្តព្ពាតិ សម្ពោធិបរាយណោ.

ធម្មាទាសធម្មបរិយាយវណ្ណនា

១៥៨. វិហេសាតិ តេសំ តេសំ ញាណគតិំ ញាណូបបត្តិំ ញាណាភិសម្បរាយំ ឱលោកេន្តស្ស កាយកិលមថោវ ឯស, អានន្ទ, តថាគតស្សាតិ ទីបេតិ, ចិត្តវិហេសា បន ពុទ្ធានំ នត្ថិ. ធម្មាទាសន្តិ ធម្មមយំ អាទាសំ. យេនាតិ យេន ធម្មាទាសេន សមន្នាគតោ. ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោតិ ឥទំ និរយាទីនំយេវ វេវចនវសេន វុត្តំ. និរយាទយោ ហិ វឌ្ឍិសង្ខាតតោ អយតោ អបេតត្តា អបាយា. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ. យេ ទុក្កដការិនោ, តេ ឯត្ថ វិវសា និបតន្តីតិ វិនិបាតា.

អវេច្ចប្បសាទេនាតិ ពុទ្ធគុណានំ យថាភូតតោ ញាតត្តា អចលេន អច្ចុតេន បសាទេន. ឧបរិ បទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិបិ សោ ភគវាតិអាទីនំ បន វិត្ថារោ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តោ.

អរិយកន្តេហីតិ អរិយានំ កន្តេហិ បិយេហិ មនាបេហិ. បញ្ច សីលានិ ហិ អរិយសាវកានំ កន្តានិ ហោន្តិ, ភវន្តរេបិ អវិជហិតព្ពតោ. តានិ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. សព្ពោបិ បនេត្ថ សំវរោ លព្ភតិយេវ.

សោតាបន្នោហមស្មីតិ ឥទំ ទេសនាសីសមេវ. សកទាគាមិអាទយោបិ បន សកទាគាមីហមស្មីតិអាទិនា នយេន ព្យាករោន្តិ យេវាតិ. សព្ពេសម្បិ ហិ សិក្ខាបទាវិរោធេន យុត្តដ្ឋានេ ព្យាករណំ អនុញ្ញាតមេវ ហោតិ.

អម្ពបាលីគណិកាវត្ថុវណ្ណនា

១៦១. វេសាលិយំ វិហរតីតិ ឯត្ថ តេន ខោ បន សមយេន វេសាលី ឥទ្ធា ចេវ ហោតិ ផីតាចាតិអាទិនា ខន្ធកេ វុត្តនយេន វេសាលិយា សម្បន្នភាវោ វេទិតព្ពោ. អម្ពបាលិវនេតិ អម្ពបាលិយា គណិកាយ ឧយ្យានភូតេ អម្ពវនេ. សតោ ភិក្ខវេតិ ភគវា អម្ពបាលិទស្សនេ សតិបច្ចុបដ្ឋានត្ថំ វិសេសតោ ឥធ សតិបដ្ឋានទេសនំ អារភិ. តត្ថ សរតីតិ សតោ. សម្បជានាតីតិ សម្បជានោ. សតិយា ច សម្បជញ្ញេន ច សមន្នាគតោ ហុត្វា វិហរេយ្យាតិ អត្ថោ. កាយេ កាយានុបស្សីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ មហាសតិបដ្ឋានេ វក្ខាម.

នីលាតិ ឥទំ សព្ពសង្គាហកំ. នីលវណ្ណាតិអាទិ តស្សេវ វិភាគទស្សនំ. តត្ថ ន តេសំ បកតិវណ្ណោ នីលោ, នីលវិលេបនវិលិត្តត្តា បនេតំ វុត្តំ. នីលវត្ថាតិ បដទុកូលកោសេយ្យាទីនិបិ តេសំ នីលានេវ ហោន្តិ. នីលាលង្ការាតិ នីលមណីហិ នីលបុប្ផេហិ អលង្កតា, រថាបិ តេសំ នីលមណិខចិតា នីលវត្ថបរិក្ខិត្តា នីលទ្ធជា នីលវម្មិកេហិ នីលាភរណេហិ នីលអស្សេហិ យុត្តា, បតោទលដ្ឋិយោបិ នីលា យេវាតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បរិវដ្ដេសីតិ បហរិ. កិំ ជេ អម្ពបាលីតិ ជេតិ អាលបនវចនំ, ភោតិ អម្ពបាលិ, កិំ ការណាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘កិញ្ចា’’តិបិ បាឋោ, អយមេវេត្ថ អត្ថោ. សាហារន្តិ សជនបទំ. អង្គុលិំ ផោដេសុន្តិ អង្គុលិំ ចាលេសុំ. អម្ពកាយាតិ ឥត្ថិកាយ.

យេសន្តិ ករណត្ថេ សាមិវចនំ, យេហិ អទិដ្ឋាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱលោកេថាតិ បស្សថ. អវលោកេថាតិ បុនប្បុនំ បស្សថ. ឧបសំហរថាតិ ឧបនេថ. ឥមំ លិច្ឆវិបរិសំ តុម្ហាកំ ចិត្តេន តាវតិំសសទិសំ ឧបសំហរថ ឧបនេថ អល្លីយាបេថ. យថេវ តាវតិំសា អភិរូបា បាសាទិកា នីលាទិនានាវណ្ណា, ឯវមិមេ លិច្ឆវិរាជានោបីតិ តាវតិំសេហិ សមកេ កត្វា បស្សថាតិ អត្ថោ.

កស្មា បន ភគវា អនេកសតេហិ សុត្តេហិ ចក្ខាទីនំ រូបាទីសុ និមិត្តគ្គាហំ បដិសេធេត្វា ឥធ មហន្តេន ឧស្សាហេន និមិត្តគ្គាហេ ឧយ្យោជេតីតិ? ហិតកាមតាយ. តត្រ កិរ ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឱសន្នវីរិយា, តេសំ សម្បត្តិយា បលោភេន្តោ – ‘‘អប្បមាទេន សមណធម្មំ ករោន្តានំ ឯវរូបា ឥស្សរិយសម្បត្តិ សុលភា’’តិ សមណធម្មេ ឧស្សាហជននត្ថំ អាហ. អនិច្ចលក្ខណវិភាវនត្ថញ្ចាបិ ឯវមាហ. នចិរស្សេវ ហិ សព្ពេបិមេ អជាតសត្តុស្ស វសេន វិនាសំ បាបុណិស្សន្តិ. អថ នេសំ រជ្ជសិរិសម្បត្តិំ ទិស្វា ឋិតភិក្ខូ – ‘‘តថារូបាយបិ នាម សិរិសម្បត្តិយា វិនាសោ បញ្ញាយិស្សតី’’តិ អនិច្ចលក្ខណំ ភាវេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តីតិ អនិច្ចលក្ខណវិភាវនត្ថំ អាហ.

អធិវាសេតូតិ អម្ពបាលិយា និមន្តិតភាវំ ញត្វាបិ កស្មា និមន្តេន្តីតិ? អសទ្ទហនតាយ ចេវ វត្តសីសេន ច. សា ហិ ធុត្តា ឥត្ថី អនិមន្តេត្វាបិ និមន្តេមីតិ វទេយ្យាតិ តេសំ ចិត្តំ អហោសិ, ធម្មំ សុត្វា គមនកាលេ ច និមន្តេត្វា គមនំ នាម មនុស្សានំ វត្តមេវ.

វេឡុវគាមវស្សូបគមនវណ្ណនា

១៦៣. វេឡុវគាមកោតិ វេសាលិយា សមីបេ វេឡុវគាមោ. យថាមិត្តន្តិអាទីសុ មិត្តា មិត្តាវ. សន្ទិដ្ឋាតិ តត្ថ តត្ថ សង្គម្ម ទិដ្ឋមត្តា នាតិទឡ្ហមិត្តា. សម្ភត្តាតិ សុដ្ឋុ ភត្តា សិនេហវន្តោ ទឡ្ហមិត្តា. យេសំ យេសំ យត្ថ យត្ថ ឯវរូបា ភិក្ខូ អត្ថិ, តេ តេ តត្ថ តត្ថ វស្សំ ឧបេថាតិ អត្ថោ. កស្មា ឯវមាហ? តេសំ ផាសុវិហារត្ថាយ. តេសញ្ហិ វេឡុវគាមកេ សេនាសនំ នប្បហោតិ, ភិក្ខាបិ មន្ទា. សមន្តា វេសាលិយា បន ពហូនិ សេនាសនានិ, ភិក្ខាបិ សុលភា, តស្មា ឯវមាហ. អថ កស្មា – ‘‘យថាសុខំ គច្ឆថា’’តិ ន វិស្សជ្ជេសិ? តេសំ អនុកម្បាយ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘អហំ ទសមាសមត្តំ ឋត្វា បរិនិព្ពាយិស្សាមិ, សចេ ឥមេ ទូរំ គច្ឆិស្សន្តិ, មម បរិនិព្ពានកាលេ ទដ្ឋុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. អថ នេសំ – ‘‘សត្ថា បរិនិព្ពាយន្តោ អម្ហាកំ សតិមត្តម្បិ ន អទាសិ, សចេ ជានេយ្យាម, ឯវំ ន ទូរេ វសេយ្យាមា’’តិ វិប្បដិសារោ ភវេយ្យ. វេសាលិយា សមន្តា បន វសន្តា មាសស្ស អដ្ឋ វារេ អាគន្ត្វា ធម្មំ សុណិស្សន្តិ, សុគតោវាទំ លភិស្សន្តី’’តិ ន វិស្សជ្ជេសិ.

១៦៤. ខរោតិ ផរុសោ. អាពាធោតិ វិសភាគរោគោ. ពាឡ្ហាតិ ពលវតិយោ. មារណន្តិកាតិ មរណន្តំ មរណសន្តិកំ បាបនសមត្ថា. សតោ សម្បជានោ អធិវាសេសីតិ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អធិវាសេសិ. អវិហញ្ញមានោតិ វេទនានុវត្តនវសេន អបរាបរំ បរិវត្តនំ អករោន្តោ អបីឡិយមានោ អទុក្ខិយមានោវ អធិវាសេសិ. អនាមន្តេត្វាតិ អជានាបេត្វា. អនបលោកេត្វាតិ ន អបលោកេត្វា ឱវាទានុសាសនិំ អទត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. វីរិយេនាតិ បុព្ពភាគវីរិយេន ចេវ ផលសមាបត្តិវីរិយេន ច. បដិបណាមេត្វាតិ វិក្ខម្ភេត្វា. ជីវិតសង្ខារន្តិ ឯត្ថ ជីវិតម្បិ ជីវិតសង្ខារោ. យេន ជីវិតំ សង្ខរិយតិ ឆិជ្ជមានំ ឃដេត្វា ឋបិយតិ, សោ ផលសមាបត្តិធម្មោបិ ជីវិតសង្ខារោ. សោ ឥធ អធិប្បេតោ. អធិដ្ឋាយាតិ អធិដ្ឋហិត្វា បវត្តេត្វា, ជីវិតដ្ឋបនសមត្ថំ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជេយ្យន្តិ អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ.

កិំ បន ភគវា ឥតោ បុព្ពេ ផលសមាបត្តិំ ន សមាបជ្ជតីតិ? សមាបជ្ជតិ. សា បន ខណិកសមាបត្តិ. ខណិកសមាបត្តិ ច អន្តោសមាបត្តិយំយេវ វេទនំ វិក្ខម្ភេតិ, សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតមត្តស្ស កដ្ឋបាតេន វា កឋលបាតេន វា ឆិន្នសេវាលោ វិយ ឧទកំ បុន សរីរំ វេទនា អជ្ឈោត្ថរតិ. យា បន រូបសត្តកំ អរូបសត្តកញ្ច និគ្គុម្ពំ និជ្ជដំ កត្វា មហាវិបស្សនាវសេន សមាបន្នា សមាបត្តិ, សា សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភេតិ. យថា នាម បុរិសេន បោក្ខរណិំ ឱគាហេត្វា ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច សុដ្ឋុ អបព្យូឡ្ហោ សេវាលោ ចិរេន ឧទកំ ឱត្ថរតិ; ឯវមេវ តតោ វុដ្ឋិតស្ស ចិរេន វេទនា ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ ភគវា តំ ទិវសំ មហាពោធិបល្លង្កេ អភិនវវិបស្សនំ បដ្ឋបេន្តោ វិយ រូបសត្តកំ អរូបសត្តកំ និគ្គុម្ពំ និជ្ជដំ កត្វា ចុទ្ទសហាការេហិ សន្នេត្វា មហាវិបស្សនាយ វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វា – ‘‘ទសមាសេ មា ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ. សមាបត្តិវិក្ខម្ភិតា វេទនា ទសមាសេ ន ឧប្បជ្ជិ យេវ.

គិលានា វុដ្ឋិតោតិ គិលានោ ហុត្វា បុន វុដ្ឋិតោ. មធុរកជាតោ វិយាតិ សញ្ជាតគរុភាវោ សញ្ជាតថទ្ធភាវោ សូលេ ឧត្តាសិតបុរិសោ វិយ. ន បក្ខាយន្តីតិ នប្បកាសន្តិ, នានាការតោ ន ឧបដ្ឋហន្តិ. ធម្មាបិ មំ ន បដិភន្តីតិ សតិបដ្ឋានាទិធម្មា មយ្ហំ បាកដា ន ហោន្តីតិ ទីបេតិ. តន្តិធម្មា បន ថេរស្ស សុបគុណា. ន ឧទាហរតីតិ បច្ឆិមំ ឱវាទំ ន ទេតិ. តំ សន្ធាយ វទតិ.

១៦៥. អនន្តរំ អពាហិរន្តិ ធម្មវសេន វា បុគ្គលវសេន វា ឧភយំ អកត្វា. ‘‘ឯត្តកំ ធម្មំ បរស្ស ន ទេសេស្សាមី’’តិ ហិ ចិន្តេន្តោ ធម្មំ អព្ភន្តរំ ករោតិ នាម. ‘‘ឯត្តកំ បរស្ស ទេសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ ធម្មំ ពាហិរំ ករោតិ នាម. ‘‘ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ទេសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ បន បុគ្គលំ អព្ភន្តរំ ករោតិ នាម. ‘‘ឥមស្ស ន ទេសេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ បុគ្គលំ ពាហិរំ ករោតិ នាម. ឯវំ អកត្វា ទេសិតោតិ អត្ថោ. អាចរិយមុដ្ឋីតិ យថា ពាហិរកានំ អាចរិយមុដ្ឋិ នាម ហោតិ. ទហរកាលេ កស្សចិ អកថេត្វា បច្ឆិមកាលេ មរណមញ្ចេ និបន្នា បិយមនាបស្ស អន្តេវាសិកស្ស កថេន្តិ, ឯវំ តថាគតស្ស – ‘‘ឥទំ មហល្លកកាលេ បច្ឆិមដ្ឋានេ កថេស្សាមី’’តិ មុដ្ឋិំ កត្វា ‘‘បរិហរិស្សាមី’’តិ ឋបិតំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.

អហំ ភិក្ខុសង្ឃន្តិ អហមេវ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាមីតិ វា មមុទ្ទេសិកោតិ អហំ ឧទ្ទិសិតព្ពដ្ឋេន ឧទ្ទេសោ អស្សាតិ មមុទ្ទេសិកោ. មំយេវ ឧទ្ទិសិត្វា មម បច្ចាសីសមានោ ភិក្ខុសង្ឃោ ហោតុ, មម អច្ចយេន វា មា អហេសុំ, យំ វា តំ វា ហោតូតិ ឥតិ វា យស្ស អស្សាតិ អត្ថោ. ន ឯវំ ហោតីតិ ពោធិបល្លង្កេយេវ ឥស្សាមច្ឆរិយានំ វិហតត្តា ឯវំ ន ហោតិ. ស កិន្តិ សោ កិំ. អាសីតិកោតិ អសីតិសំវច្ឆរិកោ. ឥទំ បច្ឆិមវយអនុប្បត្តភាវទីបនត្ថំ វុត្តំ. វេឋមិស្សកេនាតិ ពាហពន្ធចក្កពន្ធាទិនា បដិសង្ខរណេន វេឋមិស្សកេន. មញ្ញេតិ ជិណ្ណសកដំ វិយ វេឋមិស្សកេន មញ្ញេ យាបេតិ. អរហត្តផលវេឋនេន ចតុឥរិយាបថកប្បនំ តថាគតស្ស ហោតីតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ តមត្ថំ បកាសេន្តោ យស្មិំ, អានន្ទ, សមយេតិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបនិមិត្តាទីនំ. ឯកច្ចានំ វេទនានន្តិ លោកិយានំ វេទនានំ. តស្មាតិហានន្ទាតិ យស្មា ឥមិនា ផលសមាបត្តិវិហារេន ផាសុ ហោតិ, តស្មា តុម្ហេបិ តទត្ថាយ ឯវំ វិហរថាតិ ទស្សេតិ. អត្តទីបាតិ មហាសមុទ្ទគតទីបំ វិយ អត្តានំ ទីបំ បតិដ្ឋំ កត្វា វិហរថ. អត្តសរណាតិ អត្តគតិកាវ ហោថ, មា អញ្ញគតិកា. ធម្មទីបធម្មសរណបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តមតគ្គេតិ តមអគ្គេ. មជ្ឈេ តការោ បទសន្ធិវសេន វុត្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ឥមេ អគ្គតមាតិ តមតគ្គា’’តិ. ឯវំ សព្ពំ តមយោគំ ឆិន្ទិត្វា អតិវិយ អគ្គេ ឧត្តមភាវេ ឯតេ, អានន្ទ, មម ភិក្ខូ ភវិស្សន្តិ. តេសំ អតិអគ្គេ ភវិស្សន្តិ, យេ កេចិ សិក្ខាកាមា, សព្ពេបិ តេ ចតុសតិបដ្ឋានគោចរាវ ភិក្ខូ អគ្គេ ភវិស្សន្តីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ សង្គណ្ហាតិ.

ទុតិយភាណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និមិត្តោភាសកថាវណ្ណនា

១៦៦. វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ កទា បាវិសិ? ឧក្កចេលតោ និក្ខមិត្វា វេសាលិំ គតកាលេ. ភគវា កិរ វុដ្ឋវស្សោ វេឡុវគាមកា និក្ខមិត្វា សាវត្ថិំ គមិស្សាមីតិ អាគតមគ្គេនេវ បដិនិវត្តន្តោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនំ បាវិសិ. ធម្មសេនាបតិ ភគវតោ វត្តំ ទស្សេត្វា ទិវាដ្ឋានំ គតោ. សោ តត្ថ អន្តេវាសិកេសុ វត្តំ ទស្សេត្វា បដិក្កន្តេសុ ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា ចម្មក្ខណ្ឌំ បញ្ញបេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ផលសមាបត្តិំ បាវិសិ. អថស្ស យថាបរិច្ឆេទេន តតោ វុដ្ឋិតស្ស អយំ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘ពុទ្ធា នុ ខោ បឋមំ បរិនិព្ពាយន្តិ, អគសាវកា នុ ខោ’’តិ? តតោ – ‘‘អគ្គសាវកា បឋម’’ន្តិ ញត្វា អត្តនោ អាយុសង្ខារំ ឱលោកេសិ. សោ – ‘‘សត្តាហមេវ មេ អាយុសង្ខារោ បវត្តតី’’តិ ញត្វា – ‘‘កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. តតោ – ‘‘រាហុលោ តាវតិំសេសុ បរិនិព្ពុតោ, អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ ឆទ្ទន្តទហេ, អហំ កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ បុន ចិន្តេន្តោ មាតរំ អារព្ភ សតិំ ឧប្បាទេសិ – ‘‘មយ្ហំ មាតា សត្តន្នំ អរហន្តានំ មាតា ហុត្វាបិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃេសុ អប្បសន្នា, អត្ថិ នុ ខោ តស្សា ឧបនិស្សយោ, នត្ថិ នុ ខោ’’តិ អាវជ្ជេត្វា សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា – ‘‘កស្ស ទេសនាយ អភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ ឱលោកេន្តោ – ‘‘មមេវ ធម្មទេសនាយ ភវិស្សតិ, ន អញ្ញស្ស. សចេ ខោ បនាហំ អប្បោស្សុក្កោ ភវេយ្យំ, ភវិស្សន្តិ មេ វត្តារោ – ‘សារិបុត្តត្ថេរោ អវសេសជនានម្បិ អវស្សយោ ហោតិ. តថា ហិស្ស សមចិត្តសុត្តទេសនាទិវសេ (អ. និ. ១.៣៧) កោដិសតសហស្សទេវតា អរហត្តំ បត្តា. តយោ មគ្គេ បដិវិទ្ធទេវតានំ គណនា នត្ថិ. អញ្ញេសុ ច ឋានេសុ អនេកា អភិសមយា ទិស្សន្តិ. ថេរេវ ចិត្តំ បសាទេត្វា សគ្គេ និព្ពត្តានេវ អសីតិកុលសហស្សានិ. សោ ទានិ សកមាតុមិច្ឆាទស្សនមត្តម្បិ ហរិតុំ នាសក្ខី’តិ. តស្មា មាតរំ មិច្ឆាទស្សនា មោចេត្វា ជាតោវរកេយេវ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា – ‘‘អជ្ជេវ ភគវន្តំ អនុជានាបេត្វា និក្ខមិស្សាមី’’តិ ចុន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ. ‘‘អាវុសោ, ចុន្ទ, អម្ហាកំ បញ្ចសតាយ ភិក្ខុបរិសាយ សញ្ញំ ទេហិ – ‘គណ្ហថាវុសោ បត្តចីវរានិ, ធម្មសេនាបតិ នាឡកគាមំ គន្តុកាមោ’តិ’’. ថេរោ តថា អកាសិ. ភិក្ខូ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ថេរស្ស សន្តិកំ អាគមំសុ. ថេរោ សេនាសនំ សំសាមេត្វា ទិវាដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា ទិវាដ្ឋានទ្វារេ ឋត្វា ទិវាដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ – ‘‘ឥទំ ទានិ បច្ឆិមទស្សនំ, បុន អាគមនំ នត្ថី’’តិ បញ្ចសតភិក្ខុបរិវុតោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯតទវោច –

‘‘ឆិន្នោ ទានិ ភវិស្សាមិ, លោកនាថ មហាមុនិ;

គមនាគមនំ នត្ថិ, បច្ឆិមា វន្ទនា អយំ.

ជីវិតំ អប្បកំ មយ្ហំ, ឥតោ សត្តាហមច្ចយេ;

និក្ខិបេយ្យាមហំ ទេហំ, ភារវោរោបនំ យថា.

អនុជានាតុ មេ ភន្តេ, ភគវា, អនុជានាតុ សុគតោ;

បរិនិព្ពានកាលោ មេ, ឱស្សដ្ឋោ អាយុសង្ខារោ’’តិ.

ពុទ្ធា បន យស្មា ‘‘បរិនិព្ពាហី’’តិ វុត្តេ មរណសំវណ្ណនំ សំវណ្ណេន្តិ នាម, ‘‘មា បរិនិព្ពាហី’’តិ វុត្តេ វដ្ដស្ស គុណំ កថេន្តីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកា ទោសំ អារោបេស្សន្តិ, តស្មា តទុភយម្បិ ន វទន្តិ. តេន នំ ភគវា អាហ – ‘‘កត្ថ បរិនិព្ពាយិស្សសិ សារិបុត្តា’’តិ? ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ, មគធេសុ នាឡកគាមេ ជាតោវរកោ, តត្ថាហំ បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘យស្ស ទានិ ត្វំ, សារិបុត្ត, កាលំ មញ្ញសិ, ឥទានិ បន តេ ជេដ្ឋកនិដ្ឋភាតិកានំ តាទិសស្ស ភិក្ខុនោ ទស្សនំ ទុល្លភំ ភវិស្សតីតិ ទេសេហិ តេសំ ធម្ម’’ន្តិ អាហ.

ថេរោ – ‘‘សត្ថា មយ្ហំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនបុព្ពង្គមំ ធម្មទេសនំ បច្ចាសីសតី’’តិ ញត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា តាលប្បមាណំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បុន ឱរុយ្ហ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា សត្តតាលប្បមាណេ អន្តលិក្ខេ ឋិតោ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ ទស្សេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. សកលនគរំ សន្និបតិ. ថេរោ ឱរុយ្ហ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘គមនកាលោ មេ, ភន្តេ’’តិ អាហ. ភគវា ‘‘ធម្មសេនាបតិំ បដិបាទេស្សាមី’’តិ ធម្មាសនា ឧដ្ឋាយ គន្ធកុដិអភិមុខោ គន្ត្វា មណិផលកេ អដ្ឋាសិ. ថេរោ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ចតូសុ ឋានេសុ វន្ទិត្វា – ‘‘ភគវា ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកស្ស អសង្ខ្យេយ្យស្ស ឧបរិ អនោមទស្សិសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាទមូលេ និបតិត្វា តុម្ហាកំ ទស្សនំ បត្ថេសិំ. សា មេ បត្ថនា សមិទ្ធា, ទិដ្ឋា តុម្ហេ, តំ បឋមទស្សនំ, ឥទំ បច្ឆិមទស្សនំ. បុន តុម្ហាកំ ទស្សនំ នត្ថី’’តិ – វត្វា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ យាវ ទស្សនវិសយោ, តាវ អភិមុខោវ បដិក្កមិត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ចុតិបដិសន្ធិវសេន កិស្មិញ្ចិ ឋានេ គមនាគមនំ នាម នត្ថី’’តិ វន្ទិត្វា បក្កាមិ. ឧទកបរិយន្តំ កត្វា មហាភូមិចាលោ អហោសិ. ភគវា បរិវារេត្វា ឋិតេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘អនុគច្ឆថ, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ជេដ្ឋភាតិក’’ន្តិ. ភិក្ខូ យាវ ទ្វារកោដ្ឋកា អគមំសុ. ថេរោ – ‘‘តិដ្ឋថ, តុម្ហេ អាវុសោ, អប្បមត្តា ហោថា’’តិ និវត្តាបេត្វា អត្តនោ បរិសាយេវ សទ្ធិំ បក្កាមិ. មនុស្សា – ‘‘បុព្ពេ អយ្យោ បច្ចាគមនចារិកំ ចរតិ, ឥទំ ទានិ គមនំ ន បុន បច្ចាគមនាយា’’តិ បរិទេវន្តា អនុពន្ធិំសុ. តេបិ ‘‘អប្បមត្តា ហោថ អាវុសោ, ឯវំភាវិនោ នាម សង្ខារា’’តិ និវត្តាបេសិ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អន្តរាមគ្គេ សត្តាហំ មនុស្សានំ អនុគ្គហំ ករោន្តោ សាយំ នាឡកគាមំ បត្វា គាមទ្វារេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ អដ្ឋាសិ. អថ ឧបរេវតោ នាម ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោ ពហិគាមំ គច្ឆន្តោ ថេរំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. ថេរោ តំ អាហ – ‘‘អត្ថិ គេហេ តេ អយ្យិកា’’តិ? អាម, ភន្តេតិ. គច្ឆ អម្ហាកំ ឥធាគតភាវំ អារោចេហិ. ‘‘កស្មា អាគតោ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘អជ្ជ កិរ ឯកទិវសំ អន្តោគាមេ ភវិស្សតិ, ជាតោវរកំ បដិជគ្គថ, បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ និវាសនដ្ឋានំ ជានាថា’’តិ. សោ គន្ត្វា ‘‘អយ្យិកេ, មយ្ហំ មាតុលោ អាគតោ’’តិ អាហ. ឥទានិ កុហិន្តិ? គាមទ្វារេតិ. ឯកកោវ, អញ្ញោបិ កោចិ អត្ថីតិ? អត្ថិ បញ្ចសតា ភិក្ខូតិ. កិំ ការណា អាគតោតិ? សោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. ព្រាហ្មណី – ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត្តកានំ វសនដ្ឋានំ បដិជគ្គាបេតិ, ទហរកាលេ បព្ពជិត្វា មហល្លកកាលេ គិហី ហោតុកាមោ’’តិ ចិន្តេន្តី ជាតោវរកំ បដិជគ្គាបេត្វា បញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ វសនដ្ឋានំ ការេត្វា ទណ្ឌទីបិកាយោ ជាលេត្វា ថេរស្ស បាហេសិ.

ថេរោ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បាសាទំ អភិរុហិ. អភិរុហិត្វា ច ជាតោវរកំ បវិសិត្វា និសីទិ. និសជ្ជេវ – ‘‘តុម្ហាកំ វសនដ្ឋានំ គច្ឆថា’’តិ ភិក្ខូ ឧយ្យោជេសិ. តេសុ គតមត្តេសុយេវ ថេរស្ស ខរោ អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, លោហិតបក្ខន្ទិកា មារណន្តិកា វេទនា វត្តន្តិ, ឯកំ ភាជនំ បវិសតិ, ឯកំ និក្ខមតិ. ព្រាហ្មណី – ‘‘មម បុត្តស្ស បវត្តិ មយ្ហំ ន រុច្ចតី’’តិ អត្តនោ វសនគព្ភទ្វារំ និស្សាយ អដ្ឋាសិ. ចត្តារោ មហារាជានោ ‘‘ធម្មសេនាបតិ កុហិំ វិហរតី’’តិ ឱលោកេន្តា ‘‘នាឡកគាមេ ជាតោវរកេ បរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នោ, បច្ឆិមទស្សនំ គមិស្សាមា’’តិ អាគម្ម វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. ថេរោ – កេ តុម្ហេតិ? មហារាជានោ, ភន្តេតិ. កស្មា អាគតត្ថាតិ? គិលានុបដ្ឋាកា ភវិស្សាមាតិ. ហោតុ, អត្ថិ គិលានុបដ្ឋាកោ, គច្ឆថ តុម្ហេតិ ឧយ្យោជេសិ. តេសំ គតាវសានេ តេនេវ នយេន សក្កោ ទេវានមិន្ទោ, តស្មិំ គតេ សុយាមាទយោ មហាព្រហ្មា ច អាគមិំសុ. តេបិ តថេវ ថេរោ ឧយ្យោជេសិ.

ព្រាហ្មណី ទេវតានំ អាគមនញ្ច គមនញ្ច ទិស្វា – ‘‘កេ នុ ខោ ឯតេ មម បុត្តំ វន្ទិត្វា គច្ឆន្តី’’តិ ថេរស្ស គព្ភទ្វារំ គន្ត្វា – ‘‘តាត, ចុន្ទ, កា បវត្តី’’តិ បុច្ឆិ. សោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា – ‘‘មហាឧបាសិកា, ភន្តេ អាគតា’’តិ អាហ. ថេរោ កស្មា អវេលាយ អាគតត្ថាតិ បុច្ឆិ. សា តុយ្ហំ តាត ទស្សនត្ថាយាតិ វត្វា ‘‘តាត កេ បឋមំ អាគតា’’តិ បុច្ឆិ. ចត្តារោ មហារាជានោ, ឧបាសិកេតិ. តាត, ត្វំ ចតូហិ មហារាជេហិ មហន្តតរោតិ? អារាមិកសទិសា ឯតេ ឧបាសិកេ, អម្ហាកំ សត្ថុ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ ខគ្គហត្ថា ហុត្វា អារក្ខំ អកំសូតិ. តេសំ តាត, គតាវសានេ កោ អាគតោតិ? សក្កោ ទេវានមិន្ទោតិ. ទេវរាជតោបិ ត្វំ តាត, មហន្តតរោតិ? ភណ្ឌគាហកសាមណេរសទិសោ ឯស ឧបាសិកេ, អម្ហាកំ សត្ថុ តាវតិំសតោ ឱតរណកាលេ បត្តចីវរំ គហេត្វា ឱតិណ្ណោតិ. តស្ស តាត គតាវសានេ ជោតមានោ វិយ កោ អាគតោតិ? ឧបាសិកេ តុយ្ហំ ភគវា ច សត្ថា ច មហាព្រហ្មា នាម ឯសោតិ. មយ្ហំ ភគវតោ មហាព្រហ្មតោបិ ត្វំ តាត មហន្តតរោតិ? អាម ឧបាសិកេ, ឯតេ នាម កិរ អម្ហាកំ សត្ថុ ជាតទិវសេ ចត្តារោ មហាព្រហ្មានោ មហាបុរិសំ សុវណ្ណជាលេន បដិគ្គណ្ហិំសូតិ.

អថ ព្រាហ្មណិយា – ‘‘បុត្តស្ស តាវ មេ អយំ អានុភាវោ, កីទិសោ វត មយ្ហំ បុត្តស្ស ភគវតោ សត្ថុ អានុភាវោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តយន្តិយា សហសា បញ្ចវណ្ណា បីតិ ឧប្បជ្ជិត្វា សកលសរីរេ ផរិ. ថេរោ – ‘‘ឧប្បន្នំ មេ មាតុ បីតិសោមនស្សំ, អយំ ទានិ កាលោ ធម្មទេសនាយា’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘កិំ ចិន្តេសិ មហាឧបាសិកេ’’តិ អាហ. សា – ‘‘បុត្តស្ស តាវ មេ អយំ គុណោ, សត្ថុ បនស្ស កីទិសោ គុណោ ភវិស្សតីតិ ឥទំ, តាត, ចិន្តេមី’’តិ អាហ. មហាឧបាសិកេ, មយ្ហំ សត្ថុ ជាតក្ខណេ, មហាភិនិក្ខមនេ, សម្ពោធិយំ, ធម្មចក្កប្បវត្តនេ ច ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិត្ថ, សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ វិមុត្តិយា វិមុត្តិញាណទស្សនេន សមោ នាម នត្ថិ, ឥតិបិ សោ ភគវាតិ វិត្ថារេត្វា ពុទ្ធគុណប្បដិសំយុត្តំ ធម្មទេសនំ កថេសិ.

ព្រាហ្មណី បិយបុត្តស្ស ធម្មទេសនាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ បុត្តំ អាហ – ‘‘តាត, ឧបតិស្ស, កស្មា ឯវមកាសិ, ឯវរូបំ នាម អមតំ មយ្ហំ ឯត្តកំ កាលំ ន អទាសី’’តិ. ថេរោ – ‘‘ទិន្នំ ទានិ មេ មាតុ រូបសារិយា ព្រាហ្មណិយា បោសាវនិកមូលំ, ឯត្តកេន វដ្ដិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘គច្ឆ មហាឧបាសិកេ’’តិ ព្រាហ្មណិំ ឧយ្យោជេត្វា ‘‘ចុន្ទ កា វេលា’’តិ អាហ. ពលវបច្ចូសកាលោ, ភន្តេតិ. តេន ហិ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេហីតិ. សន្និបតិតោ, ភន្តេ, សង្ឃោតិ. មំ ឧក្ខិបិត្វា និសីទាបេហិ ចុន្ទាតិ ឧក្ខិបិត្វា និសីទាបេសិ. ថេរោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ចតុចត្តាលីសំ វោ វស្សានិ មយា សទ្ធិំ វិចរន្តានំ យំ មេ កាយិកំ វា វាចសិកំ វា ន រោចេថ, ខមថ តំ អាវុសោតិ. ឯត្តកំ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ឆាយា វិយ តុម្ហេ អមុញ្ចិត្វា វិចរន្តានំ អរុច្ចនកំ នាម នត្ថិ, តុម្ហេ បន អម្ហាកំ ខមថាតិ. អថ ថេរោ អរុណសិខាយ បញ្ញាយមានាយ មហាបថវិំ ឧន្នាទយន្តោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. ពហូ ទេវមនុស្សា ថេរស្ស បរិនិព្ពានេ សក្ការំ ករិំសុ.

អាយស្មា ចុន្ទោ ថេរស្ស បត្តចីវរញ្ច ធាតុបរិស្សាវនញ្ច គហេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា អានន្ទត្ថេរំ គហេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ. ភគវា ធាតុបរិស្សាវនំ គហេត្វា បញ្ចហិ គាថាសតេហិ ថេរស្ស គុណំ កថេត្វា ធាតុចេតិយំ ការាបេត្វា រាជគហគមនត្ថាយ អានន្ទត្ថេរស្ស សញ្ញំ អទាសិ. ថេរោ ភិក្ខូនំ អារោចេសិ. ភគវា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហំ អគមាសិ. តត្ថ គតកាលេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ បរិនិព្ពាយិ. ភគវា តស្ស ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ ការាបេត្វា រាជគហតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន គង្គាភិមុខោ គន្ត្វា ឧក្កចេលំ អគមាសិ. តត្ថ គង្គាតីរេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ និសីទិត្វា តត្ថ សារិបុត្តមោគ្គល្លានានំ បរិនិព្ពានប្បដិសំយុត្តំ សុត្តំ ទេសេត្វា ឧក្កចេលតោ និក្ខមិត្វា វេសាលិំ អគមាសិ. ឯវំ គតេ អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ អយមេត្ថ អនុបុព្ពី កថា.

និសីទនន្តិ ឯត្ថ ចម្មក្ខណ្ឌំ អធិប្បេតំ. ឧទេនចេតិយន្តិ ឧទេនយក្ខស្ស ចេតិយដ្ឋានេ កតវិហារោ វុច្ចតិ. គោតមកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ភាវិតាតិ វឌ្ឍិតា. ពហុលីកតាតិ បុនប្បុនំ កតា. យានីកតាតិ យុត្តយានំ វិយ កតា. វត្ថុកតាតិ បតិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ វិយ កតា. អនុដ្ឋិតាតិ អធិដ្ឋិតា. បរិចិតាតិ សមន្តតោ ចិតា សុវឌ្ឍិតា. សុសមារទ្ធាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធា.

ឥតិ អនិយមេន កថេត្វា បុន និយមេត្វា ទស្សេន្តោ តថាគតស្ស ខោតិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច កប្បន្តិ អាយុកប្បំ. តស្មិំ តស្មិំ កាលេ យំ មនុស្សានំ អាយុប្បមាណំ ហោតិ, តំ បរិបុណ្ណំ ករោន្តោ តិដ្ឋេយ្យ. កប្បាវសេសំ វាតិ – ‘‘អប្បំ វា ភិយ្យោ’’តិ (ទី. និ. ២.៧; អ. និ. ៦.៧៤) វុត្តវស្សសតតោ អតិរេកំ វា. មហាសីវត្ថេរោ បនាហ – ‘‘ពុទ្ធានំ អដ្ឋានេ គជ្ជិតំ នាម នត្ថិ. យថេវ ហិ វេឡុវគាមកេ ឧប្បន្នំ មារណន្តិកំ វេទនំ ទស មាសេ វិក្ខម្ភេតិ, ឯវំ បុនប្បុនំ តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា ទស ទស មាសេ វិក្ខម្ភេន្តោ ឥមំ ភទ្ទកប្បមេវ តិដ្ឋេយ្យ, កស្មា បន ន ឋិតោតិ? ឧបាទិន្នកសរីរំ នាម ខណ្ឌិច្ចាទីហិ អភិភុយ្យតិ, ពុទ្ធា ច ខណ្ឌិច្ចាទិភាវំ អបត្វា បញ្ចមេ អាយុកោដ្ឋាសេ ពហុជនស្ស បិយមនាបកាលេយេវ បរិនិព្ពាយន្តិ. ពុទ្ធានុពុទ្ធេសុ ច មហាសាវកេសុ បរិនិព្ពុតេសុ ឯកកេនេវ ខាណុកេន វិយ ឋាតព្ពំ ហោតិ, ទហរសាមណេរបរិវារិតេន វា. តតោ – ‘អហោ ពុទ្ធានំ បរិសា’តិ ហីឡេតព្ពតំ អាបជ្ជេយ្យ. តស្មា ន ឋិតោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេបិ សោ ន រុច្ចតិ, ‘‘អាយុកប្បោ’’តិ ឥទមេវ អដ្ឋកថាយំ និយមិតំ.

១៦៧. យថា តំ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោតិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ. យថា មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ អជ្ឈោត្ថដចិត្តោ អញ្ញោបិ កោចិ បុថុជ្ជនោ បដិវិជ្ឈិតុំ ន សក្កុណេយ្យ, ឯវមេវ នាសក្ខិ បដិវិជ្ឈិតុន្តិ អត្ថោ. កិំ ការណា? មារោ ហិ យស្ស សព្ពេន សព្ពំ ទ្វាទស វិបល្លាសា អប្បហីនា, តស្ស ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ. ថេរស្ស ចត្តារោ វិបល្លាសា អប្បហីនា, តេនស្ស មារោ ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ. សោ បន ចិត្តបរិយុដ្ឋានំ ករោន្តោ កិំ ករោតីតិ? ភេរវំ រូបារម្មណំ វា ទស្សេតិ, សទ្ទារម្មណំ វា សាវេតិ, តតោ សត្តា តំ ទិស្វា វា សុត្វា វា សតិំ វិស្សជ្ជេត្វា វិវដមុខា ហោន្តិ. តេសំ មុខេន ហត្ថំ បវេសេត្វា ហទយំ មទ្ទតិ. តតោ វិសញ្ញាវ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. ថេរស្ស បនេស មុខេន ហត្ថំ បវេសេតុំ កិំ សក្ខិស្សតិ? ភេរវារម្មណំ បន ទស្សេតិ. តំ ទិស្វា ថេរោ និមិត្តោភាសំ ន បដិវិជ្ឈិ. ភគវា ជានន្តោយេវ – ‘‘កិមត្ថំ យាវតតិយំ អាមន្តេសី’’តិ? បរតោ ‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ, ភគវា’’តិ យាចិតេ ‘‘តុយ្ហេវេតំ ទុក្កដំ, តុយ្ហេវេតំ អបរទ្ធ’’ន្តិ ទោសារោបនេន សោកតនុករណត្ថំ.

មារយាចនកថាវណ្ណនា

១៦៨. មារោ បាបិមាតិ ឯត្ថ មារោតិ សត្តេ អនត្ថេ និយោជេន្តោ មារេតីតិ មារោ. បាបិមាតិ តស្សេវ វេវចនំ. សោ ហិ បាបធម្មសមន្នាគតត្តា ‘‘បាបិមា’’តិ វុច្ចតិ. កណ្ហោ, អន្តកោ, នមុចិ, បមត្តពន្ធូតិបិ តស្សេវ នាមានិ. ភាសិតា ខោ បនេសាតិ អយញ្ហិ ភគវតោ សម្ពោធិបត្តិយា អដ្ឋមេ សត្តាហេ ពោធិមណ្ឌេយេវ អាគន្ត្វា – ‘‘ភគវា យទត្ថំ តុម្ហេហិ បារមិយោ បូរិតា, សោ វោ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, បដិវិទ្ធំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, កិំ តេ លោកវិចារណេនា’’តិ វត្វា, យថា អជ្ជ, ឯវមេវ ‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា’’តិ យាចិ. ភគវា ចស្ស – ‘‘ន តាវាហ’’ន្តិអាទីនិ វត្វា បដិក្ខិបិ. តំ សន្ធាយ ‘‘ភាសិតា ខោ បនេសា ភន្តេ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ វិយត្តាតិ មគ្គវសេន វិយត្តា. តថេវ វិនីតា តថា វិសារទា. ពហុស្សុតាតិ តេបិដកវសេន ពហុ សុតមេតេសន្តិ ពហុស្សុតា. តមេវ ធម្មំ ធារេន្តីតិ ធម្មធរា. អថវា បរិយត្តិពហុស្សុតា ចេវ បដិវេធពហុស្សុតា ច. បរិយត្តិបដិវេធធម្មានំយេវ ធារណតោ ធម្មធរាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មានុធម្មបដិបន្នាតិ អរិយធម្មស្ស អនុធម្មភូតំ វិបស្សនាធម្មំ បដិបន្នា. សាមីចិប្បដិបន្នាតិ អនុច្ឆវិកបដិបទំ បដិបន្នា. អនុធម្មចារិនោតិ អនុធម្មចរណសីលា. សកំ អាចរិយកន្តិ អត្តនោ អាចរិយវាទំ. អាចិក្ខិស្សន្តីតិអាទីនិ សព្ពានិ អញ្ញមញ្ញស្ស វេវចនានិ. សហធម្មេនាតិ សហេតុកេន សការណេន វចនេន. សប្បាដិហារិយន្តិ យាវ ន និយ្យានិកំ កត្វា ធម្មំ ទេសេស្សន្តិ.

ព្រហ្មចរិយន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ សកលំ សាសនព្រហ្មចរិយំ. ឥទ្ធន្តិ សមិទ្ធំ ឈានស្សាទវសេន. ផីតន្តិ វុទ្ធិប្បត្តំ សព្ពផាលិផុល្លំ វិយ អភិញ្ញាយ សម្បត្តិវសេន. វិត្ថារិកន្តិ វិត្ថតំ តស្មិំ តស្មិំ ទិសាភាគេ បតិដ្ឋិតវសេន. ពាហុជញ្ញន្តិ ពហុជនេហិ ញាតំ បដិវិទ្ធំ មហាជនាភិសមយវសេន. បុថុភូតន្តិ សព្ពាការវសេន បុថុលភាវប្បត្តំ. កថំ? យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិតន្តិ យត្តកា វិញ្ញុជាតិកា ទេវា ចេវ មនុស្សា ច អត្ថិ សព្ពេហិ សុដ្ឋុ បកាសិតន្តិ អត្ថោ.

អប្បោស្សុក្កោតិ និរាលយោ. ត្វញ្ហិ បាបិម, អដ្ឋមសត្តាហតោ បដ្ឋាយ – ‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា បរិនិព្ពាតុ, សុគតោ’’តិ វិរវន្តោ អាហិណ្ឌិត្ថ. អជ្ជ ទានិ បដ្ឋាយ វិគតុស្សាហោ ហោហិ; មា មយ្ហំ បរិនិព្ពានត្ថំ វាយាមំ ករោហីតិ វទតិ.

អាយុសង្ខារឱស្សជ្ជនវណ្ណនា

១៦៩. សតោ សម្បជានោ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជីតិ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាយុសង្ខារំ វិស្សជ្ជិ, បជហិ. តត្ថ ន ភគវា ហត្ថេន លេឌ្ឌុំ វិយ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ, តេមាសមត្តមេវ បន សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ បរំ ន សមាបជ្ជិស្សាមីតិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឱស្សជី’’តិ. ‘‘ឧស្សជ្ជី’’តិ បិ បាឋោ. មហាភូមិចាលោតិ មហន្តោ បថវីកម្បោ. តទា កិរ ទសសហស្សី លោកធាតុ កម្បិត្ថ. ភិំសនកោតិ ភយជនកោ. ទេវទុន្ទុភិយោ ច ផលិំសូតិ ទេវភេរិយោ ផលិំសុ, ទេវោ សុក្ខគជ្ជិតំ គជ្ជិ, អកាលវិជ្ជុលតា និច្ឆរិំសុ, ខណិកវស្សំ វស្សីតិ វុត្តំ ហោតិ.