ចតុមហាបទេសវណ្ណនា

១៨៧. មហាបទេសេតិ មហាឱកាសេ, មហាអបទេសេ វា, ពុទ្ធាទយោ មហន្តេ មហន្តេ អបទិសិត្វា វុត្តានិ មហាការណានីតិ អត្ថោ.

១៨៨. នេវ អភិនន្ទិតព្ពន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋេហិ សាធុការំ ទត្វា បុព្ពេវ ន សោតព្ពំ, ឯវំ កតេ ហិ បច្ឆា ‘‘ឥទំ ន សមេតី’’តិ វុច្ចមានោ – ‘‘កិំ បុព្ពេវ អយំ ធម្មោ, ឥទានិ ន ធម្មោ’’តិ វត្វា លទ្ធិំ ន វិស្សជ្ជេតិ. នប្បដិក្កោសិតព្ពន្តិ – ‘‘កិំ ឯស ពាលោ វទតី’’តិ ឯវំ បុព្ពេវ ន វត្តព្ពំ, ឯវំ វុត្តេ ហិ វត្តុំ យុត្តម្បិ ន វក្ខតិ. តេនាហ – ‘‘អនភិនន្ទិត្វា អប្បដិក្កោសិត្វា’’តិ. បទព្យញ្ជនានីតិ បទសង្ខាតានិ ព្យញ្ជនានិ. សាធុកំ ឧគ្គហេត្វាតិ ឥមស្មិំ ឋានេ បាឡិ វុត្តា, ឥមស្មិំ ឋានេ អត្ថោ វុត្តោ, ឥមស្មិំ ឋានេ អនុសន្ធិ កថិតោ, ឥមស្មិំ ឋានេ បុព្ពាបរំ កថិតន្តិ សុដ្ឋុ គហេត្វា. សុត្តេ ឱសារេតព្ពានីតិ សុត្តេ ឱតារេតព្ពានិ. វិនយេ សន្ទស្សេតព្ពានីតិ វិនយេ សំសន្ទេតព្ពានិ.

ឯត្ថ ច សុត្តន្តិ វិនយោ. យថាហ – ‘‘កត្ថ បដិក្ខិត្តំ? សាវត្ថិយំ សុត្តវិភង្គេ’’តិ (ចុឡវ. ៤៥៧). វិនយោតិ ខន្ធកោ. យថាហ – ‘‘វិនយាតិសារេ’’តិ. ឯវំ វិនយបិដកម្បិ ន បរិយាទិយតិ. ឧភតោវិភង្គា បន សុត្តំ, ខន្ធកបរិវារា វិនយោតិ ឯវំ វិនយបិដកំ បរិយាទិយតិ. អថវា សុត្តន្តបិដកំ សុត្តំ, វិនយបិដកំ វិនយោតិ ឯវំ ទ្វេយេវ បិដកានិ បរិយាទិយន្តិ. សុត្តន្តាភិធម្មបិដកានិ វា សុត្តំ, វិនយបិដកំ វិនយោតិ ឯវម្បិ តីណិ បិដកានិ ន តាវ បរិយាទិយន្តិ. អសុត្តនាមកញ្ហិ ពុទ្ធវចនំ នាម អត្ថិ. សេយ្យថិទំ – ជាតកំ, បដិសម្ភិទា, និទ្ទេសោ, សុត្តនិបាតោ, ធម្មបទំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, វិមានវត្ថុ, បេតវត្ថុ, ថេរគាថា, ថេរីគាថា, អបទានន្តិ.

សុទិន្នត្ថេរោ បន – ‘‘អសុត្តនាមកំ ពុទ្ធវចនំ ន អត្ថី’’តិ តំ សព្ពំ បដិបក្ខិបិត្វា – ‘‘តីណិ បិដកានិ សុត្តំ, វិនយោ បន ការណ’’ន្តិ អាហ. តតោ តំ ការណំ ទស្សេន្តោ ឥទំ សុត្តមាហរិ –

‘‘យេ ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ, ឥមេ ធម្មា សរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិរាគាយ, សញ្ញោគាយ សំវត្តន្តិ នោ វិសញ្ញោគាយ, អាចយាយ សំវត្តន្តិ នោ អបចយាយ, មហិច្ឆតាយ សំវត្តន្តិ នោ អប្បិច្ឆតាយ, អសន្តុដ្ឋិយា សំវត្តន្តិ នោ សន្តុដ្ឋិយា, សង្គណិកាយ សំវត្តន្តិ នោ បវិវេកាយ, កោសជ្ជាយ សំវត្តន្តិ នោ វីរិយារម្ភាយ, ទុព្ភរតាយ សំវត្តន្តិ នោ សុភរតាយ. ឯកំសេន, គោតមិ, ធារេយ្យាសិ – ‘នេសោ ធម្មោ, នេសោ វិនយោ, នេតំ សត្ថុសាសន’ន្តិ. យេ ច ខោ ត្វំ, គោតមិ, ធម្មេ ជានេយ្យាសិ, ឥមេ ធម្មា វិរាគាយ សំវត្តន្តិ នោ សរាគាយ, វិសញ្ញោគាយ សំវត្តន្តិ នោ សញ្ញោគាយ, អបចយាយ សំវត្តន្តិ នោ អាចយាយ, អប្បិច្ឆតាយ សំវត្តន្តិ នោ មហិច្ឆតាយ, សន្តុដ្ឋិយា សំវត្តន្តិ នោ អសន្តុដ្ឋិយា, បវិវេកាយ សំវត្តន្តិ នោ សង្គណិកាយ, វីរិយារម្ភាយ សំវត្តន្តិ នោ កោសជ្ជាយ, សុភរតាយ សំវត្តន្តិ នោ ទុព្ភរតាយ. ឯកំសេន, គោតមិ, ធារេយ្យាសិ – ‘ឯសោ ធម្មោ, ឯសោ វិនយោ, ឯតំ សត្ថុសាសន’ន្តិ’’ (អ. និ. ៨.៥៣).

តស្មា សុត្តេតិ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ឱតារេតព្ពានិ. វិនយេតិ ឯតស្មិំ រាគាទិវិនយការណេ សំសន្ទេតព្ពានីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ន ចេវ សុត្តេ ឱសរន្តីតិ សុត្តបដិបាដិយា កត្ថចិ អនាគន្ត្វា ឆល្លិំ ឧដ្ឋបេត្វា គុឡ្ហវេស្សន្តរ-គុឡ្ហឧម្មគ្គ-គុឡ្ហវិនយ-វេទល្លបិដកានំ អញ្ញតរតោ អាគតានិ បញ្ញាយន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ អាគតានិ ហិ រាគាទិវិនយេ ច ន បញ្ញាយមានានិ ឆឌ្ឌេតព្ពានិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥតិ ហេតំ, ភិក្ខវេ, ឆឌ្ឌេយ្យាថា’’តិ. ឯតេនុបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥទំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថំ មហាបទេសំ ធារេយ្យាថាតិ ឥទំ ចតុត្ថំ ធម្មស្ស បតិដ្ឋានោកាសំ ធារេយ្យាថ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឥមំ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ. សុត្តេ ចត្តារោ មហាបទេសា, ខន្ធកេ ចត្តារោ មហាបទេសា, ចត្តារិ បញ្ហព្យាករណានិ, សុត្តំ, សុត្តានុលោមំ, អាចរិយវាទោ, អត្តនោមតិ, តិស្សោ សង្គីតិយោតិ.

តត្ថ – ‘‘អយំ ធម្មោ, អយំ វិនយោ’’តិ ធម្មវិនិច្ឆយេ បត្តេ ឥមេ ចត្តារោ មហាបទេសា បមាណំ. យំ ឯត្ថ សមេតិ តទេវ គហេតព្ពំ, ឥតរំ វិរវន្តស្សបិ ន គហេតព្ពំ.

‘‘ឥទំ កប្បតិ, ឥទំ ន កប្បតី’’តិ កប្បិយាកប្បិយវិនិច្ឆយេ បត្តេ – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, មយា ឥទំ ន កប្បតីតិ អប្បដិក្ខិត្តំ, តំ ចេ អកប្បិយំ អនុលោមេតិ, កប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ ន កប្បតី’’តិអាទិនា (មហាវ. ៣០៥) នយេន ខន្ធកេ វុត្តា ចត្តារោ មហាបទេសា បមាណំ. តេសំ វិនិច្ឆយកថា សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តា. តត្ថ វុត្តនយេន យំ កប្បិយំ អនុលោមេតិ, តទេវ កប្បិយំ, ឥតរំ អកប្បិយន្តិ ឯវំ សន្និដ្ឋានំ កាតព្ពំ.

ឯកំសព្យាករណីយោ បញ្ហោ, វិភជ្ជព្យាករណីយោ បញ្ហោ, បដិបុច្ឆាព្យាករណីយោ បញ្ហោ, ឋបនីយោ បញ្ហោតិ ឥមានិ ចត្តារិ បញ្ហព្យាករណានិ នាម. តត្ថ ‘‘ចក្ខុំ អនិច្ច’’ន្តិ បុដ្ឋេន – ‘‘អាម អនិច្ច’’ន្តិ ឯកំសេនេវ ព្យាកាតព្ពំ. ឯស នយោ សោតាទីសុ. អយំ ឯកំសព្យាករណីយោ បញ្ហោ. ‘‘អនិច្ចំ នាម ចក្ខុ’’ន្តិ បុដ្ឋេន – ‘‘ន ចក្ខុមេវ, សោតម្បិ អនិច្ចំ ឃានម្បិ អនិច្ច’’ន្តិ ឯវំ វិភជិត្វា ព្យាកាតព្ពំ. អយំ វិភជ្ជព្យាករណីយោ បញ្ហោ. ‘‘យថា ចក្ខុ តថា សោតំ, យថា សោតំ តថា ចក្ខុ’’ន្តិ បុដ្ឋេន ‘‘កេនដ្ឋេន បុច្ឆសី’’តិ បដិបុច្ឆិត្វា ‘‘ទស្សនដ្ឋេន បុច្ឆាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ហី’’តិ ព្យាកាតព្ពំ, ‘‘អនិច្ចដ្ឋេន បុច្ឆាមី’’តិ វុត្តេ អាមាតិ ព្យាកាតព្ពំ. អយំ បដិបុច្ឆាព្យាករណីយោ បញ្ហោ. ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិអាទីនិ បុដ្ឋេន បន ‘‘អព្យាកតមេតំ ភគវតា’’តិ ឋបេតព្ពោ, ឯស បញ្ហោ ន ព្យាកាតព្ពោ. អយំ ឋបនីយោ បញ្ហោ. ឥតិ តេនាការេន បញ្ហេ សម្បត្តេ ឥមានិ ចត្តារិ បញ្ហព្យាករណានិ បមាណំ. ឥមេសំ វសេន សោ បញ្ហោ ព្យាកាតព្ពោ.

សុត្តាទីសុ បន សុត្តំ នាម តិស្សោ សង្គីតិយោ អារូឡ្ហានិ តីណិ បិដកានិ. សុត្តានុលោមំ នាម អនុលោមកប្បិយំ. អាចរិយវាទោ នាម អដ្ឋកថា. អត្តនោមតិ នាម នយគ្គាហេន អនុពុទ្ធិយា អត្តនោ បដិភានំ. តត្ថ សុត្តំ អប្បដិពាហិយំ, តំ បដិពាហន្តេន ពុទ្ធោវ បដិពាហិតោ ហោតិ. អនុលោមកប្បិយំ បន សុត្តេន សមេន្តមេវ គហេតព្ពំ, ន ឥតរំ. អាចរិយវាទោបិ សុត្តេន សមេន្តោយេវ គហេតព្ពោ, ន ឥតរោ. អត្តនោមតិ បន សព្ពទុព្ពលា, សាបិ សុត្តេន សមេន្តាយេវ គហេតព្ពា, ន ឥតរា. បញ្ចសតិកា, សត្តសតិកា, សហស្សិកាតិ ឥមា បន តិស្សោ សង្គីតិយោ. សុត្តម្បិ តាសុ អាគតមេវ បមាណំ, ឥតរំ គារយ្ហសុត្តំ ន គហេតព្ពំ. តត្ថ ឱតរន្តានិបិ ហិ បទព្យញ្ជនានិ ន ចេវ សុត្តេ ឱតរន្តិ, ន ច វិនយេ សន្ទិស្សន្តីតិ វេទិតព្ពានិ.