២. កាលសំសន្ទនវណ្ណនា

២៨៣-២៨៤. ឥទានិ អតីតំ អត្ថីតិ កាលសំសន្ទនំ ហោតិ. តត្ថ អតីតំ អត្ថីតិអាទិកំ សុទ្ធិកសំសន្ទនំ. អតីតំ រូបំ អត្ថីតិអាទិកំ ខន្ធវសេន កាលសំសន្ទនំ.

២៨៥. បច្ចុប្បន្នំ រូបំ អប្បិយំ ករិត្វាតិ អតីតានាគតំ បហាយ បច្ចុប្បន្នរូបមេវ អប្បិយំ អវិភជិតព្ពំ ករិត្វា. រូបភាវំ ជហតីតិបញ្ហេ និរុទ្ធស្សាបិ រូបស្ស រូបក្ខន្ធសង្គហិតត្តា បដិក្ខិបតិ. រូបភាវំ ន ជហតីតិ បដិលោមបញ្ហេបិ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតត្តាវ បដិជានាតិ. ឱទាតំ វត្ថំ អប្បិយំ ករិត្វាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ន សព្ពំ វត្ថំ ឱទាតំ, ឥមិនា បន វត្ថន្តិ អវត្វា ‘‘ឱទាតំ វត្ថំ អប្បិយំ ករិត្វា’’តិ វុត្តេ សកវាទិនា ឯកត្ថតា អនុញ្ញាតា. ឱទាតភាវំ ជហតីតិ បញ្ហេ វណ្ណវិគមំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. វត្ថភាវំ ជហតីតិ ឯត្ថ បន បញ្ញត្តិយា អវិគតត្តា បដិក្ខេបោ តស្សេវ. បដិលោមេបិ ឯសេវ នយោ.

២៨៦. អតីតំ អតីតភាវំ ន ជហតីតិ បុដ្ឋោ ‘‘យទិ ជហេយ្យ, អនាគតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វា សិយា’’តិ មញ្ញមានោ បដិជានាតិ. អនាគតំ អនាគតភាវំ ន ជហតីតិ បុដ្ឋោ បន ‘‘យទិ ន ជហេយ្យ, អនាគតមេវស្ស, បច្ចុប្បន្នភាវំ ន បាបុណេយ្យា’’តិ មញ្ញមានោ បដិក្ខិបតិ. បច្ចុប្បន្នបញ្ហេបិ អតីតភាវំ អនាបជ្ជនទោសោ សិយាតិ បដិក្ខិបតិ. អនុលោមបញ្ហេសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

២៨៧. ឯវំ សុទ្ធិកនយំ វត្វា បុន ខន្ធវសេន ទស្សេតុំ អតីតំ រូបន្តិអាទិ វុត្តំ. តំ សព្ពំ បាឡិអនុសារេនេវ សក្កា ជានិតុំ.

វចនសោធនវណ្ណនា

២៨៨. ឥទានិ ‘‘អតីតំ ន្វត្ថី’’តិអាទិ វចនសោធនា ហោតិ. តត្ថ ហញ្ចិ អតីតំ ន្វត្ថីតិ យទិ អតីតំ នោ អត្ថីតិ អត្ថោ. អតីតំ អត្ថីតិ មិច្ឆាតិ អតីតញ្ច តំ អត្ថិ ចាតិ មិច្ឆា ឯវ. តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្នន្តិ បុដ្ឋោ អនាគតក្ខណេយេវស្ស បច្ចុប្បន្នតាយ អភាវំ សន្ធាយ កាលនានត្តេន បដិក្ខិបតិ.

ទុតិយំ បុដ្ឋោ យំ ឧប្បាទតោ បុព្ពេ អនាគតំ អហោសិ, តស្ស ឧប្បន្នកាលេ បច្ចុប្បន្នត្តា បដិជានាតិ. ហុត្វា ហោតិ ហុត្វា ហោតីតិ យទេតំ តយា ‘‘អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នំ ហោតី’’តិ វទតា តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្នន្តិ លទ្ធិវសេន ‘‘អនាគតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វា ហុត្វា ហោតី’’តិ វុត្តំ. កិំ តេ តម្បិ ហុត្វា ហោតីតិ? ឥតរោ ហុត្វា ភូតស្ស បុន ហុត្វា អភាវតោ ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ.

ទុតិយំ បុដ្ឋោ យស្មា តំ អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នំ ហោន្តំ ‘‘ហុត្វា ហោតី’’តិ សង្ខំ គតំ, តស្មា បដិជានាតិ. អថ នំ សកវាទី ‘‘យទិ តេ តំ អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នំ ហោន្តំ ‘ហុត្វា ហោតី’តិ សង្ខំ គតំ, បុន ហុត្វា ហោតិ, យំ អនាគតំ ន ហុត្វា បច្ចុប្បន្នំ ន ហោន្តំ ‘ន ហុត្វា ន ហោតី’តិ សង្ខំ គតំ សសវិសាណំ, កិំ តេ តម្បិ បុន ន ហុត្វា ន ហោតី’’តិអធិប្បាយេន ន ហុត្វា ន ហោតិ ន ហុត្វា ន ហោតីតិ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. ឥតរោ ‘‘យំ នត្ថិ, តំ នត្ថិតាយ, ឯវ អនាគតំ ន ហុត្វា បច្ចុប្បន្នំ ន ហោតីតិ នហុត្វានហោតិ នាម តាវ ហោតុ, បុន នហុត្វានហោតិភាវោ បនស្ស កុតោ’’តិ មញ្ញមានោ បដិក្ខិបតិ. តញ្ញេវ បច្ចុប្បន្នំ តំ អតីតន្តិ បញ្ហេបិ បច្ចុប្បន្នក្ខណេយេវស្ស អតីតតាយ អភាវំ សន្ធាយ កាលនានត្តា បដិក្ខិបតិ.

ទុតិយបញ្ហេ បុដ្ឋោ យំ អតីតភាវតោ បុព្ពេ បច្ចុប្បន្នំ អហោសិ, តស្សេវ អតីតត្តា បដិជានាតិ. ហុត្វា ហោតិ ហុត្វា ហោតីតិ យទេតំ តយា ‘‘បច្ចុប្បន្នំ ហុត្វា អតីតំ ហោតី’’តិ វទតា ‘‘តញ្ញេវ បច្ចុប្បន្នំ តំ អតីត’’ន្តិ លទ្ធិវសេន ‘‘បច្ចុប្បន្នំ វា អតីតំ វា ហុត្វា ហោតី’’តិ វុត្តំ, កិំ តេ តម្បិ ហុត្វា ហោតីតិ? ឥតរោ ហុត្វា ភូតស្ស បុន ហុត្វា អភាវតោ ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ.

ទុតិយបញ្ហេ យស្មា តំ បច្ចុប្បន្នំ ហុត្វា អតីតំ ហោន្តំ ‘‘ហុត្វា ហោតី’’តិ សង្ខំ គតំ, តស្មា បដិជានាតិ. អថ នំ សកវាទី ‘‘យទិ តេ តញ្ញេវ បច្ចុប្បន្នំ ហុត្វា អតីតំ ហោន្តំ ‘ហុត្វា ហោតី’តិ សង្ខំ គតំ, បុន ហុត្វា ហោតិ, យំ បច្ចុប្បន្នំ ន ហុត្វា អតីតំ ន ហោន្តំ ‘ន ហុត្វា ន ហោតី’តិ សង្ខំ គតំ សសវិសាណំ, កិំ តេ តម្បិ បុន ន ហុត្វា ន ហោតី’’តិ អធិប្បាយេន ន ហុត្វា ន ហោតិ ន ហុត្វា ន ហោតីតិ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. ឥតរោ ‘‘យំ នត្ថិ, តំ នត្ថិតាយ ឯវ បច្ចុប្បន្នំ ន ហុត្វា អតីតំ ន ហោតីតិ នហុត្វានហោតិ នាម តាវ ហោតុ. បុន នហុត្វានហោតិភាវោ បនស្ស កុតោ’’តិ មញ្ញមានោ បដិក្ខិបតិ. ឧភយំ ឯកតោ កត្វា អាគតេ តតិយបញ្ហេបិ ឥមិនាវុបាយេន យោជនា កាតព្ពា.

អបរោ នយោ – យទិ តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្នំ, អនាគតស្ស បច្ចុប្បន្នេ វុត្តោ ហោតិភាវោ, បច្ចុប្បន្នស្ស ច អនាគតេ វុត្តោ ហុត្វាភាវោ អាបជ្ជតិ. ឯវំ សន្តេ អនាគតម្បិ ហុត្វាហោតិ នាម. បច្ចុប្បន្នម្បិ ហុត្វាហោតិយេវ នាម. តេន តំ បុច្ឆាម – ‘‘កិំ តេ ឯតេសុ ឯកេកំ ហុត្វា ហោតិ ហុត្វា ហោតី’’តិ? ឥតរោ – ‘‘តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ បញ្ហេ បដិក្ខិត្តនយេនេវ បដិក្ខិបិត្វា បុន បុដ្ឋោ ទុតិយេ បញ្ហេ បដិញ្ញាតនយេនេវ បដិជានាតិ. អថ នំ សកវាទី ‘‘តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ បញ្ហាវសេន តេសុ ឯកេកំ ហុត្វា ហោតិ ហុត្វា ហោតីតិ បដិជានន្តំ បុរិមំ បដិក្ខិត្តបញ្ហំ បរិវត្តិត្វា បុច្ឆន្តោ ន ហុត្វា ន ហោតិ ន ហុត្វា ន ហោតីតិ បុច្ឆតិ. តស្សត្ថោ – ននុ ‘‘តយា តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ វុត្តេ បឋមបញ្ហំ បដិក្ខិបន្តេន អនាគតស្ស ហោតិភាវោ បច្ចុប្បន្នស្ស ច ហុត្វាភាវោ បដិក្ខិត្តោតិ. តេន អនាគតំ ន ហោតិ នាម, បច្ចុប្បន្នំ ន ហុត្វា នាម.

ទុតិយបញ្ហេ ច តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្នន្តិ បដិញ្ញាតំ. ឯវំ សន្តេ អនាគតម្បិ ន ហុត្វា ន ហោតិ នាម. បច្ចុប្បន្នម្បិ ន ហុត្វា ន ហោតិយេវ នាម. តេន តំ បុច្ឆាម – ‘‘កិំ តេ ឯតេសុ ឯកេកំ ន ហុត្វា ន ហោតិ ន ហុត្វា ន ហោតី’’តិ? បរវាទី សព្ពតោ អន្ធការេន បរិយោនទ្ធោ វិយ តេសំ នហុត្វានហោតិភាវំ អបស្សន្តោ ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ.

ទុតិយវារេបិ យទិ តញ្ញេវ បច្ចុប្បន្នំ តំ អតីតំ, បច្ចុប្បន្នស្ស អតីតេ វុត្តោ ហោតិភាវោ, អតីតស្ស ច បច្ចុប្បន្នេ វុត្តោ ហុត្វាភាវោ អាបជ្ជតិ, ឯវំ សន្តេ បច្ចុប្បន្នម្បិ ហុត្វាហោតិ នាម, អតីតម្បិ ហុត្វាហោតិយេវ នាម. តេន តំ បុច្ឆាម – ‘‘កិំ តេ ឯតេសុ ឯកេកំ ហុត្វា ហោតិ ហុត្វា ហោតី’’តិ? ឥតរោ តញ្ញេវ បច្ចុប្បន្នំ តំ អតីតន្តិបញ្ហេ បដិក្ខិត្តនយេនេវ បដិក្ខិបិត្វា បុន បុដ្ឋោ ទុតិយបញ្ហេ បដិញ្ញាតនយេនេវ បដិជានាតិ. អថ នំ សកវាទី ‘‘តញ្ញេវ បច្ចុប្បន្នំ តំ អតីត’’ន្តិ បញ្ហាវសេន តេសុ ឯកេកំ ហុត្វា ហោតិ ហុត្វា ហោតីតិ បដិជានន្តំ បុរិមំ បដិក្ខិត្តបញ្ហំ បរិវត្តិត្វា បុច្ឆន្តោ ន ហុត្វា ន ហោតិ ន ហុត្វា ន ហោតីតិ បុច្ឆតិ. តស្សត្ថោ – ននុ តយា តញ្ញេវ បច្ចុប្បន្នំ តំ អតីតន្តិ វុត្តេ បឋមបញ្ហំ បដិក្ខិបន្តេន បច្ចុប្បន្នស្ស ហោតិភាវោ, អតីតស្ស ច ហុត្វាភាវោ បដិក្ខិត្តោតិ. តេន បច្ចុប្បន្នំ នហោតិ នាម. អតីតំ នហុត្វា នាម.

ទុតិយបញ្ហេ ច តេ ‘‘តញ្ញេវ បច្ចុប្បន្នំ តំ អតីត’’ន្តិ បដិញ្ញាតំ. ឯវំ សន្តេ បច្ចុប្បន្នម្បិ ន ហុត្វា ន ហោតិ នាម, អតីតម្បិ ន ហុត្វា ន ហោតិយេវ នាម. តេន តំ បុច្ឆាម – ‘‘កិំ តេ ឯតេសុ ឯកេកំ ន ហុត្វា ន ហោតិ, ន ហុត្វា ន ហោតី’’តិ. បរវាទី សព្ពតោ អន្ធការេន បរិយោនទ្ធោ វិយ តេសំ នហុត្វានហោតិភាវំ អបស្សន្តោ ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ.

តតិយវារេបិ យទិ តញ្ញេវ អនាគតំ តំ បច្ចុប្បន្នំ តំ អតីតំ; អនាគតបច្ចុប្បន្នានំ បច្ចុប្បន្នាតីតេសុ វុត្តោ ហោតិភាវោ, បច្ចុប្បន្នាតីតានញ្ច អនាគតបច្ចុប្បន្នេសុ វុត្តោ ហុត្វាភាវោ អាបជ្ជតិ. ឯវំ សន្តេ អនាគតម្បិ ហុត្វាហោតិ នាម. បច្ចុប្បន្នម្បិ អតីតម្បិ ហុត្វា ហោតិយេវ នាម. តេន តំ បុច្ឆាម – ‘‘កិំ តេ តីសុបិ ឯតេសុ ឯកេកំ ហុត្វា ហោតិ ហុត្វា ហោតី’’តិ? ឥតរោ ‘‘តញ្ញេវ អនាគតំ, តំ បច្ចុប្បន្នំ, តំ អតីត’’ន្តិបញ្ហេ បដិក្ខិត្តនយេនេវ បដិក្ខិបិត្វា បុន បុដ្ឋោ ទុតិយបញ្ហេ បដិញ្ញាតនយេនេវ បដិជានាតិ. អថ នំ សកវាទី ‘‘តញ្ញេវ អនាគតំ, តំ បច្ចុប្បន្នំ, តំ អតីត’’ន្តិ បញ្ហាវសេន តេសុ ឯកេកំ ហុត្វា ហោតិ, ហុត្វា ហោតីតិ បដិជានន្តំ បុរិមំ បដិក្ខិត្តបញ្ហំ បរិវត្តិត្វា បុច្ឆន្តោ ន ហុត្វា ន ហោតិ ន ហុត្វា ន ហោតីតិ បុច្ឆតិ. តស្សត្ថោ – ននុ តយា តញ្ញេវ អនាគតំ, តំ បច្ចុប្បន្នំ, តំ អតីតន្តិ វុត្តេ បឋមបញ្ហំ បដិក្ខិបន្តេន អនាគតបច្ចុប្បន្នានំ ហោតិភាវោ; បច្ចុប្បន្នាតីតានញ្ច ហុត្វាភាវោ បដិក្ខិត្តោតិ? តេន អនាគតំ បច្ចុប្បន្នញ្ច ន ហោតិ នាម. បច្ចុប្បន្នញ្ច អតីតញ្ច ន ហុត្វា នាម.

ទុតិយបញ្ហេ ច តេ ‘‘តញ្ញេវ អនាគតំ, តំ បច្ចុប្បន្នំ, តំ អតីត’’ន្តិ បដិញ្ញាតំ. ឯវំ សន្តេ អនាគតម្បិ ន ហុត្វា ន ហោតិ នាម, បច្ចុប្បន្នម្បិ អតីតម្បិ ន ហុត្វា ន ហោតិយេវ នាម. តេន តំ បុច្ឆាម – ‘‘កិំ តេ ឯតេសុ ឯកេកំ ន ហុត្វា ន ហោតិ ន ហុត្វា ន ហោតី’’តិ? បរវាទី សព្ពតោ អន្ធការេន បរិយោនទ្ធោ វិយ តេសំ ន ហុត្វា ន ហោតិភាវំ អបស្សន្តោ ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតីតិ. និគ្គហាទីនិ បនេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពានិ.

វចនសោធនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អតីតចក្ខុរូបាទិកថាវណ្ណនា

២៨៩. អតីតំ ចក្ខុ អត្ថីតិអាទីសុបិ ចក្ខាទិភាវាវិជហនេនេវ អត្ថិតំ បដិជានាតិ. បស្សតីតិអាទីនិ បុដ្ឋោ បន តេសំ វិញ្ញាណានំ កិច្ចាភាវវសេន បដិក្ខិបតិ.

អតីតញាណាទិកថាវណ្ណនា

២៩០. តេន ញាណេន ញាណករណីយំ ករោតីតិ បញ្ហេ តស្ស ញាណស្ស និរុទ្ធត្តា កិច្ចភាវមស្ស អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. បុន បុដ្ឋោ អតីតារម្មណំ បច្ចុប្បន្នំ ញាណំ អតីតានំ ធម្មានំ ជាននតោ អតីតំ ញាណន្តិ លេសេន បច្ចុប្បន្នមេវ ‘‘អតីតំ ញាណ’’ន្តិ កត្វា តេន ញាណេន ញាណករណីយស្ស អត្ថិតាយ បដិជានាតិ. អថស្ស សកវាទី លេសោកាសំ អទត្វា តេន ញាណេន ទុក្ខំ បរិជានាតីតិអាទិមាហ. ឥតរោ អតីតារម្មណេនេវ ញាណេន ឥមេសំ ចតុន្នំ កិច្ចានំ អភាវា បដិក្ខិបតិ. អនាគតបញ្ហេបិ ឯសេវ នយោ. បច្ចុប្បន្នបញ្ហោ ចេវ សំសន្ទនបញ្ហោ ច ឧត្តានត្ថាយេវ.

អរហន្តាទិកថាវណ្ណនា

២៩១. អរហតោ អតីតោ រាគោ អត្ថីតិអាទីសុបិ រាគាទិភាវាវិជហន្តោ ឯវំ បដិជានាតិ. សរាគោតិអាទីសុ សុត្តវិរោធភយេន ចេវ យុត្តិវិរោធភយេន ច បដិក្ខិបតិ.

បទសោធនកថាវណ្ណនា

២៩៥. ឯវំ សព្ពម្បិ បាឡិអនុសារេនេវ វិទិត្វា បរតោ អត្ថិ សិយា អតីតំ, សិយា ន្វាតីតន្តិ ឯត្ថ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. យំ អតីតមេវ អត្ថិ, តំ អតីតំ. យំ បច្ចុប្បន្នានាគតំ អត្ថិ, តំ នោ អត្ថិ, តំ នោ អតីតំ. តេនាតីតំ ន្វាតីតំ, ន្វាតីតំ អតីតន្តិ តេន ការណេន អតីតំ នោ អតីតំ, នោ អតីតំ អតីតន្តិ. អនាគតបច្ចុប្បន្នបុច្ឆាសុបិ ឯសេវ នយោ.

សុត្តសាធនវណ្ណនា

២៩៦. ន វត្តព្ពំ ‘‘អតីតំ អត្ថិ អនាគតំ អត្ថី’’តិ សុត្តសាធនាយ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. បុន អត្តនោ លទ្ធិំ និស្សាយ យំកិញ្ចិ, ភិក្ខវេ, រូបន្តិ អនុយោគោ បរវាទិស្សេវ. ទុតិយនយេ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. ឯវំ សព្ពត្ថ បុច្ឆា ច បដិញ្ញា ច វេទិតព្ពា. យំ បនេតំ បរវាទិនា អនាគតស្ស អត្ថិភាវសាធនត្ថំ ‘‘ននុ វុត្តំ ភគវតា កពឡីការេ, ចេ, ភិក្ខវេ’’តិ សុត្តស្ស បរិយោសានេ អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិអាទិ ទស្សិតំ ន តំ អនាគតស្ស អត្ថិភាវសាធកំ. តញ្ហិ ហេតូនំ បរិនិដ្ឋិតត្តា អវស្សំ ភាវិតំ សន្ធាយ តត្ថ វុត្តំ. អយំ សុត្តាធិប្បាយោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សព្ពមត្ថីតិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.