៣. បច្ចយវារវណ្ណនា
២៤៣. បច្ចយវារេ កុសលំ ធម្មំ បច្ចយាតិ កុសលធម្មេ បតិដ្ឋិតោ ហុត្វា កុសលំ ធម្មំ និស្សយដ្ឋេន បច្ចយំ កត្វាតិ អត្ថោ. កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ បច្ចយាតិ កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ និស្សយបច្ចយំ កត្វា តយោ ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ ហេតុបច្ចយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនាវុបាយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វត្ថុំ បច្ចយា វិបាកាព្យាកតា កិរិយាព្យាកតា ខន្ធាតិ ឥទំ បញ្ចវោការេ បវត្តិវសេន វុត្តំ. បញ្ចវោការេ បវត្តិយញ្ហិ ខន្ធានំ បុរេជាតំ វត្ថុ និស្សយបច្ចយោ ហោតិ. បដិច្ចដ្ឋស្ស បន សហជាតដ្ឋត្តា បដិច្ចវារេ ឯស នយោ ន លព្ភតីតិ បដិសន្ធិយំ សហជាតមេវ វត្ថុំ សន្ធាយ ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ វុត្តំ. កុសលំ ឯកំ ខន្ធញ្ច វត្ថុញ្ច បច្ចយា តយោ ខន្ធាតិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.
អព្យាកតំ ធម្មំ បច្ចយា កុសលោ ច អព្យាកតោ ចាតិ កុសលាព្យាកតានំ ហេតុបច្ចយវសេន ឯកតោ ឧប្បត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. កុសលុប្បត្តិក្ខណស្មិញ្ហិ វត្ថុំ និស្សាយ កុសលា ខន្ធា, ចិត្តសមុដ្ឋានេ ច មហាភូតេ និស្សាយ ចិត្តសមុដ្ឋានំ ឧបាទារូបំ ហេតុបច្ចយវសេន ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ បច្ចយភូតស្ស អព្យាកតស្ស នានត្តេបិ បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុបច្ចយវសេន ឯកតោ ឧប្បត្តិំ សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ. ឯវំ ឥមស្មិំ ហេតុបច្ចយេ សហជាតញ្ច បុរេជាតញ្ច និស្សយដ្ឋេន បច្ចយំ កត្វា សត្តរស បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា. តត្ថ ខន្ធា ចេវ ភូតា ច សហជាតវសេន, វត្ថុ សហជាតបុរេជាតវសេន គហិតំ. បដិច្ចវារេ បន សហជាតវសេន បច្ចយោ លព្ភតិ, តស្មា តត្ថ នវេវ បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា. យេ បនេតេ ឯត្ថ សត្តរស បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា, តេសុ ឯកាទិកេ ឯកាវសានេ វិស្សជ្ជនេ កុសលាទីសុ ឯកបច្ចយតោ ឯកោ បច្ចយុប្បន្នោ. ឯកាទិកេ ទុកាវសានេ ឯកបច្ចយតោ នានាបច្ចយុប្បន្នោ. ទុកាទិកេ ឯកាវសានេ នានាបច្ចយតោ ឯកោ បច្ចយុប្បន្នោ. ទុកាទិកេ ទុកាវសានេ នានាបច្ចយតោ នានាបច្ចយុប្បន្នោ.
២៤៨-២៥២. អារម្មណបច្ចយាទីសុបិ ឥមិនាវុបាយេន បញ្ហាវិស្សជ្ជនប្បភេទោ វេទិតព្ពោ. យំ បនេតំ អារម្មណបច្ចយេ វត្ថុំ បច្ចយា ខន្ធាតិ វុត្តំ, តំ បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកក្ខន្ធេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ អព្យាកតំ និស្សាយ អារម្មណបច្ចយេន ឧប្បជ្ជន្តានំ បភេទទស្សនត្ថំ វុត្តានិ. បុន វត្ថុំ បច្ចយាតិ បវត្តេ វិបាកកិរិយាព្យាកតានំ ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯវំ ឥមស្មិំ អារម្មណបច្ចយេ សហជាតញ្ច បុរេជាតញ្ច បច្ចយំ កត្វា សត្ត បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា. តត្ថ ខន្ធា សហជាតវសេន, វត្ថុ សហជាតបុរេជាតវសេន, ចក្ខាយតនាទីនិ បុរេជាតវសេនេវ គហិតានិ. បដិច្ចវារេ បន សហជាតវសេនេវ បច្ចយោ លព្ភតិ. តស្មា តត្ថ តយោវ បញ្ហា វិស្សជ្ជិតា.
២៥៣-២៥៤. អធិបតិបច្ចយេ វិបាកាព្យាកតំ លោកុត្តរមេវ វេទិតព្ពំ. អនន្តរសមនន្តរា រូបាភាវេន អារម្មណសទិសា. បរតោ អាសេវននត្ថិវិគតេសុបិ ឯសេវ នយោ.
២៥៥. សហជាតបច្ចយេ កដត្តារូបំ ឧបាទារូបន្តិ ឧបាទារូបសង្ខាតំ កដត្តារូបំ. ឥទំ អសញ្ញសត្តានញ្ញេវ រូបំ សន្ធាយ វុត្តំ. ចក្ខាយតនាទីនិ បញ្ចវោការវសេន វុត្តានិ.
២៥៦-២៥៧. អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ ច យថា អារម្មណបច្ចយា ឯវន្តិ វិស្សជ្ជនសមតំ សន្ធាយ វុត្តំ. បច្ចយុប្បន្នេសុ បន នានត្តំ អត្ថិ.
២៥៨. ឧបនិស្សយបច្ចយេ អារម្មណបច្ចយសទិសន្តិ រូបាភាវតោបិ វិស្សជ្ជនសមតាយបិ វុត្តំ.
២៥៩-២៦០. វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយាតិអាទីនំ បដិច្ចវារេ វុត្តនយេនេវត្ថោ គហេតព្ពោ.
២៦១-២៦៦. កម្មបច្ចយេ តីណីតិ កុសលំ បច្ចយា កុសលោ អព្យាកតោ កុសលាព្យាកតោ ចាតិ ឯវំ តីណិ វេទិតព្ពានិ. អកុសលេបិ ឯសេវ នយោ.
២៦៧-២៦៨. វិប្បយុត្តបច្ចយេ ខន្ធេ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិ ខន្ធេ និស្សាយ វិប្បយុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ខន្ធា វត្ថុំ វិប្បយុត្តបច្ចយាតិ ខន្ធា វត្ថុំ និស្សាយ វិប្បយុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.
២៦៩-២៧៦. ឥទានិ យថាលទ្ធានិ វិស្សជ្ជនានិ គណនវសេន ទស្សេតុំ ហេតុយា សត្តរសាតិអាទិមាហ. តត្ថ ហេតុយា សត្តរសាតិ កុសលេន កុសលំ, កុសលេន អព្យាកតំ, កុសលេន កុសលាព្យាកតន្តិ ឯវំ កុសលវសេន ឯកាទិកានិ ឯកាវសានានិ ទ្វេ, ទុកាវសានំ ឯកន្តិ តីណិ វុត្តានិ ហោន្តិ, តថា អកុសលវសេន. អព្យាកតេន អព្យាកតំ, តេនេវ កុសលំ, អកុសលំ, កុសលាព្យាកតំ អកុសលាព្យាកតញ្ច; កុសលាព្យាកតេហិ កុសលំ, អព្យាកតំ, កុសលាព្យាកតំ; អកុសលាព្យាកតេហិ អកុសលំ, អព្យាកតំ, អកុសលាព្យាកតន្តិ ឯវំ សត្តរស វេទិតព្ពានិ.
អារម្មណេ សត្តាតិ កុសលេន កុសលំ; អកុសលេន អកុសលំ, អព្យាកតេន អព្យាកតំ, កុសលំ, អកុសលំ; កុសលាព្យាកតេន កុសលំ; អកុសលាព្យាកតេន អកុសលន្តិ ឯវំ សត្ត.
វិបាកេ ឯកន្តិ អព្យាកតេន អព្យាកតមេវ. ឯវមេត្ថ សត្តរស, សត្ត, ឯកន្តិ តយោ វារបរិច្ឆេទា ហោន្តិ. តេសុ ទ្វាទស សត្តរសកា, ទស សត្តកា, ឯកំ ឯកកន្តិ តេ សព្ពេ សាធុកំ សល្លក្ខេត្វា បរតោ ទុកតិកាទិវសេន បច្ចយសំសន្ទនេ ឩនតរគណនស្ស វសេន គណនា វេទិតព្ពា. សក្កា ហិ ឥមាយ គណនាយ ទុកមូលាទីសុ វារបរិច្ឆេទេ ជានិតុន្តិ បុន ‘‘កុសលំ ធម្មំ បច្ចយា កុសលោ ធម្មោ’’តិ អនាមសិត្វា គណនវសេនេវ វារបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ ហេតុបច្ចយា អារម្មណេ សត្តាតិអាទិ អារទ្ធំ.
តត្ថ កុសលំ ធម្មំ បច្ចយា កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា. កុសលំ ឯកំ ខន្ធំ បច្ចយា តយោ ខន្ធាតិ ឥមិនា នយេន អារម្មណេ លទ្ធវិស្សជ្ជនានិ វិត្ថារេតព្ពានិ. អយំ តាវ អនុលោមេ នយោ.
២៧៧-២៨៥. បច្ចនីយេ បន កុសលំ ន លព្ភតីតិ អកុសលំ ធម្មំ បច្ចយាតិ អកុសលមេវ អាទិំ កត្វា វិស្សជ្ជនំ អារទ្ធំ. តំ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតិ. យញ្ហេត្ថ វត្តព្ពំ សិយា, តំ បដិច្ចវារស្ស បច្ចនីយេ វុត្តមេវ.
២៨៦-២៨៧. យំ បនេតំ បច្ចនីយេ លទ្ធវិស្សជ្ជនបរិច្ឆេទំ គណនតោ ទស្សេតុំ នហេតុយា ចត្តារីតិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ ចត្តារិ, សត្តរស, សត្ត, បញ្ច, តីណិ, ឯកន្តិ ឆ បរិច្ឆេទា. តេសំ វសេន ទុកតិកាទីសុ បច្ចយសំសន្ទនេ គណនា វេទិតព្ពា. យោ ហិ បច្ចយោ សត្តរស វិស្សជ្ជនានិ លភតិ, តេន សទ្ធិំ សទិសសំសន្ទនេ សត្តរស, ឩនតរសំសន្ទនេ សេសា ឆបិ បរិច្ឆេទា លព្ភន្តិ. ឯវំ សេសេសុបិ អធិកបរិច្ឆេទំ ឋបេត្វា សមសមា ឩនតរា ច លព្ភន្តីតិ.
ឯត្ថ ច អធិកតរា ន លព្ភន្តីតិ អយមេត្ថ និយមោ. សមសមា បន ឩនតរា ច អត្ថា វិរោធេ សតិ លព្ភន្តិ. តេនេត្ថ ‘‘នហេតុបច្ចយា នារម្មណេ ឯក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ហិ នហេតុយា ចតុន្នំ, នារម្មណេ បញ្ចន្នំ អាគតត្តា នហេតុវសេន ចត្តារីតិ វត្តព្ពំ សិយា, នារម្មណេន សទ្ធិំ ឃដិតត្តា បន អារម្មណធម្មោ វិរុជ្ឈតីតិ អកុសលំ ធម្មំ បច្ចយា អកុសលោ ធម្មោ, អព្យាកតំ ធម្មំ បច្ចយា អកុសលោ, អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បច្ចយា អកុសលោតិ តីណិ វិស្សជ្ជនានិ បរិហីនានិ. អព្យាកតំ ធម្មំ បច្ចយា អព្យាកតោតិ រូបវសេន ឯកមេវ វុត្តំ. ឯវំ សព្ពត្ថ វិរុទ្ធាវិរុទ្ធំ ញត្វា លព្ភមានបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. អបិចេត្ថ ឥទំ នយមត្តទស្សនំ. នាធិបតិយា ចត្តារីតិ នហេតុយា លទ្ធានេវ. សេសចតុក្កេសុបិ ឯសេវ នយោ.
នានន្តរេ ឯកន្តិ អហេតុកចិត្តសមុដ្ឋានស្ស ចេវ សេសរូបស្ស ច វសេន អព្យាកតេន អព្យាកតំ. ឯវំ សព្ពេសុ ឯកកេសុ យុជ្ជមានករូបំ ជានិតព្ពំ. នបុរេជាតេ ទ្វេតិ ឥធាបិ នហេតុវសេន ចត្តារីតិ វត្តព្ពំ សិយា, នបុរេជាតេន សទ្ធិំ ឃដិតត្តា បន អព្យាកតំ ធម្មំ បច្ចយា អកុសលោ, អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច ធម្មំ បច្ចយា អកុសលោតិ វត្ថុបុរេជាតវសេន ទ្វេ វិស្សជ្ជនានិ បរិហីនានិ. អារុប្បេ បន អហេតុកមោហស្ស អហេតុកកិរិយស្ស ច វសេន ទ្វេ វុត្តានិ. នវិប្បយុត្តេ ទ្វេតិ អារុប្បេ អហេតុកាកុសលកិរិយវសេន ទ្វេ. នោនត្ថិ នោវិគតេសុ ឯកន្តិ សព្ពស្ស រូបស្ស វសេន អព្យាកតេន អព្យាកតំ ទដ្ឋព្ពំ. តិកាទីសុ អបុព្ពំ នត្ថិ.
២៨៨. នារម្មណមូលកេ បន នអធិបតិយា បញ្ចាតិ នារម្មណេ លទ្ធានេវ. នកម្មេ ឯកន្តិ ឯត្ថ ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច កដត្តារូបញ្ច អគ្គហេត្វា សេសរូបវសេន អព្យាកតេន អព្យាកតំ វេទិតព្ពំ.
២៨៩-២៩៦. នាធិបតិមូលកេ នបុរេជាតេ សត្តាតិ នបុរេជាតេ លទ្ធានេវ. នបច្ឆាជាតេ សត្តរសាតិ ឥមានិបិ តត្ថ លទ្ធានិ សត្តរសេវ. នានន្តរនសមនន្តរនអញ្ញមញ្ញនឧបនិស្សយនសម្បយុត្តនោនត្ថិនោវិគតមូលកានិ នារម្មណមូលកសទិសានេវ. ឥមិនាវ នយមត្តទស្សនេន សព្ពត្ថ អាគតានាគតំ លព្ភមានាលព្ភមានញ្ច វេទិតព្ពន្តិ.
បច្ចនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២៩៧-៣២៨. ឥមិនាយេវ បន លក្ខណេន អនុលោមំ បុរតោ កត្វា អនុលោមបច្ចនីយេ បច្ចនីយំ បុរតោ កត្វា បច្ចនីយានុលោមេ ច គណនបរិច្ឆេទោ អាគតានាគតំ លព្ភមានាលព្ភមានញ្ច វេទិតព្ពន្តិ.