(២.) សង្ខ្យាវារោ

៧៣. ឥទានិ យេ ឯត្ថ ហេតុបច្ចយាទីសុ ឯកេកស្មិំ បច្ចយេ វិស្សជ្ជនវារា លទ្ធា, តេ គណនវសេន ទស្សេតុំ ហេតុយា នវាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ហេតុយា នវាតិ ហេតុបច្ចយេ នវ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវារា ហោន្តិ. សេយ្យថិទំ – កុសលេន កុសលំ, កុសលេន អព្យាកតំ, កុសលេន កុសលាព្យាកតំ; អកុសលេន អកុសលំ, អកុសលេន អព្យាកតំ, អកុសលេន អកុសលាព្យាកតំ, អព្យាកតេន អព្យាកតំ, កុសលាព្យាកតេន អព្យាកតំ, អកុសលាព្យាកតេន អព្យាកតន្តិ.

អារម្មណេ តីណីតិ កុសលេន កុសលំ, អកុសលេន អកុសលំ, អព្យាកតេន អព្យាកតំ. អធិបតិយា នវាតិ ហេតុយា វុត្តសទិសាវ. ទ្វាទសសុ ហិ បច្ចយេសុ នវ នវាតិ វុត្តំ. សព្ពេសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ ហេតុបច្ចយសទិសានេវ. វិភង្គេ បន អត្ថិ វិសេសោ. ទសសុ បច្ចយេសុ តីណិ តីណីតិ វុត្តំ. សព្ពេសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ អារម្មណសទិសានេវ. វិភង្គេ បន អត្ថិ វិសេសោ. អញ្ញមញ្ញបច្ចយស្មិញ្ហិ អព្យាកតបទស្ស វិស្សជ្ជនេ រូបម្បិ លព្ភតិ, តថា បុរេជាតបច្ចយេ. អាសេវនបច្ចយេ វិបាកានិ ចេវ វីថិចិត្តានិ ច ន លព្ភន្តិ. វិបាកេ ឯកន្តិ អព្យាកតមេវ. ឯវមេត្ថ សង្ខេបតោ នវ តីណិ ឯកន្តិ, តិវិធោវ វារបរិច្ឆេទោ. វិត្ថារតោ ទ្វាទស នវកា, ទស តិកា, ឯកំ ឯកកន្តិ សព្ពេសុបិ តេវីសតិយា បច្ចយេសុ ឯកូនចត្តាលីសាធិកំ វារសតំ ហោតិ, ឯកូនចត្តាលីសាធិកញ្ច បុច្ឆាសតំ. ឯកូនចត្តាលីសាធិកំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនសតន្តិបិ តស្សេវ នាមំ.

៧៤. ឯវំ ហេតុបច្ចយាទិកេ ឯកមូលកេ គណនំ ទស្សេត្វា ឥតោ បរេសុ ទុមូលកាទីសុ វិត្ថារទេសនំ សង្ខិបិត្វា ឯកមូលកេ ទស្សិតាយ ទេសនាយ លព្ភមានគណនញ្ញេវ អាទាយ វារបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ ទុមូលកេ តាវ ហេតុបច្ចយា អារម្មណេ តីណីតិអាទិមាហ. តត្រិទំ លក្ខណំ – ពហុគណនោបិ បច្ចយោ អពហុគណនេន សទ្ធិំ យុត្តោ តេន សមានគណនោវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ហេតុបច្ចយា អារម្មណេ តីណី’’តិ. ហេតុអារម្មណទុកេ អារម្មណេ វុត្តានិ តីណេវ វិស្សជ្ជនានិ លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. សមានគណនោ បន សមានគណនេន សទ្ធិំ យុត្តោ អបរិហីនគណនោវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ហេតុបច្ចយា អធិបតិយា នវា’’តិ. ហេតាធិបតិទុកេ នវេវ វិស្សជ្ជនានិ លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. វិបាកេ ឯកន្តិ ហេតុវិបាកទុកេ វិបាកេ វុត្តំ ឯកមេវ វិស្សជ្ជនំ លព្ភតីតិ ឯវំ តាវ ទុមូលកេ វារបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

៧៥. តិមូលកាទីសុបិ ឥទមេវ លក្ខណំ. តេនេវាហ – ហេតុបច្ចយា អារម្មណបច្ចយា អធិបតិយា តីណីតិ. ហេតារម្មណាធិបតិ តិកេ អារម្មណេ វុត្តានិ តីណេវ វិស្សជ្ជនានិ លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពត្ថ នយោ នេតព្ពោ.

៧៦-៧៩. ទ្វាទសមូលកេ បន វិបាកបច្ចយោ ន លព្ភតិ, តស្មា អាសេវនបច្ចយា កម្មេ តីណីតិ វត្វា វិបាកំ អបរាមសិត្វា អាហារេ តីណីតិ វុត្តំ. តេរសមូលកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេ បន សង្ខិបិត្វា តេវីសតិមូលកោវេត្ថ ទស្សិតោ. សោ ទុវិធោ ហោតិ – សាសេវនោ វា សវិបាកោ វា. តត្ថ បឋមំ សាសេវនោ ទស្សិតោ, សោ តីណេវ វិស្សជ្ជនានិ លភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាសេវនបច្ចយា អវិគតេ តីណី’’តិ. សវិបាកោ បន អាសេវនំ ន លភតិ, តស្មា តំ បហាយ វិបាកវសេន គណនាយ ទស្សនត្ថំ អនន្តរាយេវ ‘‘ហេតុបច្ចយា…បេ… វិបាកបច្ចយា អាហារេ ឯក’’ន្តិ ឯកំ នយំ ទស្សេត្វា បច្ឆា តេវីសតិមូលកោវ ទស្សិតោ. ឯតេសុ បន ទ្វីសុ តេវីសតិមូលកេសុ កិញ្ចាបិ ឯកស្មិំ វិបាកបច្ចយោ នត្ថិ, ឯកស្មិំ អាសេវនបច្ចយោ, បច្ឆាជាតបច្ចយោ បន ឧភយត្ថាបិ. រុឡ្ហីសទ្ទេន បនេតេ តេវីសតិមូលកាត្វេវ វេទិតព្ពា. តេសុ សាសេវនេ អាសេវនស្ស វសេន សព្ពត្ថ តីណេវ វិស្សជ្ជនានិ, សវិបាកេ វិបាកបច្ចយស្ស វសេន ឯកមេវាតិ អយំ ហេតុបច្ចយំ អាទិំ កត្វា ឯកមូលកាទីសុ គណនា.

យំ បនេតំ ហេតុមូលកានន្តរំ ‘‘អារម្មណេ ឋិតេន សព្ពត្ថ តីណេវ បញ្ហា’’តិ វុត្តំ, តំ អារម្មណបច្ចយំ អាទិំ កត្វា ឯកមូលកេបិ ទុមូលកាទីសុបិ សព្ពត្ថ អារម្មណបទេ ចេវ អារម្មណេន សទ្ធិំ សេសបច្ចយយោជនាសុ ច យត្ថ នវហិ ភវិតព្ពំ, តត្ថ តយោវ បញ្ហា ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. វិបាកបទេ បន វិបាកបទេន សទ្ធិំ សេសបច្ចយយោជនាសុ ច ឯកោវ បញ្ហោ ហោតីតិ. ឥតិ យំ ហេដ្ឋា អវោចុម្ហ ‘‘ពហុគណនោបិ បច្ចយោ អពហុគណនេន សទ្ធិំ យុត្តោ តេន សមានគណនោ ហោតី’’តិ, តំ សុវុត្តមេវ.

៨០-៨៥. ឥទានិ យេ អារម្មណាទីនំ បច្ចយានំ វសេន ឯកមូលកាទយោ ទស្សេតព្ពា, តេសុ ឯកមូលកោ តាវ ហេតុឯកមូលកេនេវ សទិសោតិ ឯកស្មិម្បិ បច្ចយេ ន ទស្សិតោ. អារម្មណបច្ចយវសេន បន ទុមូលកេ គណនំ ទស្សេតុំ អារម្មណបច្ចយា ហេតុយា តីណិ, អធិបតិយា តីណិ…បេ… អវិគតេ តីណីតិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘អារម្មណបច្ចយា អធិបតិយា តីណិ…បេ… អវិគតេ តីណី’’តិ វត្តព្ពេ យេ ហេតុបច្ចយាទយោ បច្ចយា ពហុគណនា, តេសំ ឩនតរគណនេហិ ច សមានគណនេហិ ច សទ្ធិំ សំសន្ទនេ យា គណនា លព្ភតិ, តំ ទស្សេតុំ អារម្មណបច្ចយស្ស បុរិមភាគេ ឋិតម្បិ ហេតុបច្ចយំ បច្ឆិមភាគេវ ឋបេត្វា ‘‘អារម្មណបច្ចយា ហេតុយា តីណី’’តិ វុត្តំ. តេនេតំ អាវិ ករោតិ – អារម្មណបច្ចយោ យេន យេន ពហុតរគណនេន វា សមានគណនេន វា បច្ចយេន សទ្ធិំ ទុកតិកាទិភេទំ គច្ឆតិ, សព្ពត្ថ តីណេវ បញ្ហាវិស្សជ្ជនានិ វេទិតព្ពានិ. វិបាកបច្ចយេន បន សទ្ធិំ សំសន្ទនេ ឯកមេវ លព្ភតិ, តំ វិបាកបច្ចយាទិកាយ គណនាយ អាវិ ភវិស្សតីតិ ឥធ ន ទស្សិតំ. យា ចេសា ទុមូលកេ គណនា ទស្សិតា, តិមូលកាទីសុបិ ឯសាវ គណនាតិ អារម្មណបច្ចយវសេន តិមូលកាទយោ ន វិត្ថារិតា.

ឥទានិ អធិបតិបច្ចយាទិវសេន ទុមូលកាទីសុ គណនំ ទស្សេតុំ អធិបតិបច្ចយា ហេតុយា នវាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាបិ វុត្តនយេនេវ បច្ចយសន្និវេសោ វេទិតព្ពោ. យថា ច អធិបតិបច្ចយា ហេតុយា នវ, ឯវំ សេសេសុបិ ហេតុនា សមានគណនាសុ នវេវ. ឥតិ យោ យោ បច្ចយោ អាទិម្ហិ តិដ្ឋតិ, តេន តេន សទ្ធិំ សមានគណនានំ សំសន្ទនេ អាទិម្ហិ ឋិតស្ស វសេន គណនា ហោតិ. តេន បន សទ្ធិំ ឩនតរគណនានំ សំសន្ទនេ ឩនតរគណនានំយេវ វសេន គណនា ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. យថា ច អារម្មណបច្ចយវសេន ឯវំ អធិបតិបច្ចយវសេនាបិ តតោ បរេសំ អនន្តរាទីនំ វសេនាបិ តិមូលកាទយោ ន វិត្ថារិតា. តស្មា ទុមូលកេ ទស្សិតគណនាវសេនេវ សព្ពត្ថ សាធេតព្ពា. តេនេវ វុត្តំ ‘‘ឯកេកំ បច្ចយំ មូលកំ កាតុន សជ្ឈាយមគ្គេន គណេតព្ពា’’តិ.

បច្ចយានុលោមវណ្ណនា.