មហាវារោ

១. អនុសយវារវណ្ណនា

៣. សត្តន្នំ បន មហាវារានំ បឋមេ អនុសយវារេ យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ ឯត្ថ យទេតំ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនំ ទិន្នំ, តំ ទុទ្ទិន្នំ វិយ ខាយតិ. កស្មា? កាមរាគបដិឃានំ ឯកក្ខណេ អនុប្បត្តិតោ. យថា ហិ ‘‘យស្ស មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ធម្មាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ ‘អាមន្តា’, អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ កាយសង្ខារោ ច ឧប្បជ្ជតិ, វចីសង្ខារោ ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ មនាយតនធម្មាយតនានិ កាយសង្ខារវចីសង្ខារា ច ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន តថា កាមរាគបដិឃា. កាមរាគោ ហិ អដ្ឋសុ លោភសហគតចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតិ. បដិឃោ ទ្វីសុ ទោមនស្សសហគតេសូតិ, នត្ថិ នេសំ ឯកក្ខណេ ឧប្បត្តិ; តស្មា ឯត្ថ ‘នោ’តិ បដិសេធោ កត្តព្ពោ សិយា. តំ អកត្វា បន ‘អាមន្តា’តិ បដិវចនស្ស ទិន្នត្តា ហេដ្ឋាយមកេសុ វិយ ឯត្ថ ខណបច្ចុប្បន្នវសេន វត្តមានវោហារំ អគ្គហេត្វា អញ្ញថា គហេតព្ពោ.

កថំ? អប្បហីនវសេន. អប្បហីនតញ្ហិ សន្ធាយ អយំ ‘‘អនុសេតី’’តិ វត្តមានវោហារោ វុត្តោ, ន ខណបច្ចុប្បន្នតំ. យស្មា ច អប្បហីនតំ សន្ធាយ វុត្តោ, តស្មា ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ បុច្ឆាយ យស្ស កាមរាគានុសយោ អប្បហីនោ, ន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោ, តស្ស បដិឃានុសយោបិ អប្បហីនោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា ច តេសុ យស្សេកោ អប្បហីនោ, តស្ស ឥតរោបិ អប្បហីនោវ ហោតិ, តស្មា ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ, យំ ឧបរិ ឧប្បជ្ជនវារេ ‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតី’តិ បុច្ឆិត្វា ‘អាមន្តា’តិ វុត្តំ; តត្ថ កថំ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ? តត្ថាបិ អប្បហីនវសេនេវ ឧប្បត្តិបច្ចយេ សតិ ឧប្បត្តិយា អនិវារិតវសេន វា. យថា ហិ ចិត្តកម្មាទីនិ អារភិត្វា អបរិនិដ្ឋិតកម្មន្តា ចិត្តការាទយោ តេសំ កម្មន្តានំ អករណក្ខណេបិ មិត្តសុហជ្ជាទីហិ ទិដ្ឋទិដ្ឋដ្ឋានេ ‘‘ឥមេសុ ទិវសេសុ កិំ ករោថា’’តិ វុត្តា, ‘‘ចិត្តកម្មំ ករោម, កដ្ឋកម្មំ ករោមា’’តិ វទន្តិ. តេ កិញ្ចាបិ តស្មិំ ខណេ ន ករោន្តិ អវិច្ឆិន្នកម្មន្តត្តា បន កតខណញ្ច កត្តព្ពខណញ្ច ឧបាទាយ ករោន្តិយេវ នាម ហោន្តិ. ឯវមេវ យម្ហិ សន្តានេ អនុសយា អប្បហីនា, យម្ហិ វា បន នេសំ សន្តានេ ឧប្បត្តិបច្ចយេ សតិ ឧប្បត្តិ អនិវារិតា, តត្ថ អនុប្បជ្ជនក្ខណេបិ ឧប្បន្នបុព្ពញ្ចេវ កាលន្តរេ ឧប្បជ្ជនកញ្ច ឧបាទាយ យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតិយេវ នាមាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥតោ បរេសុបិ ឯវរូបេសុ វិស្សជ្ជនេសុ ឯសេវ នយោ. នោ ច តស្សាតិ ឥទំ អនាគាមិស្ស កាមរាគព្យាបាទានំ អនវសេសតោ បហីនត្តា វុត្តំ. តិណ្ណំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមីនំ. ទ្វិន្នំ បុគ្គលានន្តិ សោតាបន្នសកទាគាមីនំ. បរតោបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ.

១៤. ឱកាសវារស្ស បឋមទុតិយបុច្ឆាសុ យស្មា កាមរាគានុសយោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតិ, បដិឃានុសយោ ទុក្ខវេទនាយ; តស្មា ‘នោ’តិ បដិសេធោ កតោ. តតិយបុច្ឆាយំ ឧភិន្នម្បិ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសយនតោ ‘អាមន្តា’តិ បដិវចនំ ទិន្នំ. រូបធាតុអរូបធាតុយា បន មានានុសយស្ស កាមរាគានុសយេន សទ្ធិំ អសាធារណំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ. តស្មា នោ ច តត្ថ កាមរាគានុសយោតិ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន សព្ពេសំ ឧប្បត្តិដ្ឋានវារំ ឱលោកេត្វា សាធារណាសាធារណំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

២០. ទុកមូលកបុច្ឆាយំ យស្មា កាមរាគបដិឃានុសយា នាបិ ឯកស្មិំ ឋានេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ឯកំ ធម្មំ អារម្មណំ ករោន្តិ, តស្មា នត្ថីតិ បដិក្ខេបោ កតោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. យស្មិំ ឥមេ ទ្វេ អនុសយា អនុសយេយ្យុំ, តំ ឋានមេវ នត្ថិ. តស្មា ‘‘កត្ថ មានានុសយោ អនុសេតី’’តិ អយំ បុច្ឆា អបុច្ឆាយេវាតិ. អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឯសេវ នយោ.

២៧. បុគ្គលោកាសវារេ ចតុន្នន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមីនំ.

៣៦. បដិលោមនយេ យស្ស កាមរាគានុសយោ នានុសេតីតិ អយំ បុច្ឆា អនាគាមិំ គហេត្វា បុច្ឆតិ.

៥៦. ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ សព្ពត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតីតិ អនាគាមិអរហន្តានំ. កាមធាតុយា តីសុ វេទនាសូតិ ច វេទនាគ្គហណេន វេទនាសម្បយុត្តកានម្បិ តេសំ វត្ថារម្មណានម្បីតិ សព្ពេសម្បិ កាមាវចរធម្មានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. អយំ អនុសយវារេ វិនិច្ឆយកថា.

អនុសយវារវណ្ណនា.

២. សានុសយវារវណ្ណនា

៦៦-១៣១. សានុសយវារេ បន យោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោតិ យថា ឯកន្តរិកជរាទិរោគេន អាពាធិកោ យាវ តម្ហា រោគា ន មុច្ចតិ, តាវ តស្ស រោគស្ស អនុប្បត្តិក្ខណេបិ សរោគោយេវ នាម ហោតិ. ឯវំ សសំកិលេសស្ស វដ្ដគាមិសត្តស្ស យាវ អរិយមគ្គេន អនុសយា សមុគ្ឃាតំ ន គច្ឆន្តិ, តាវ តេសំ អនុសយានំ អនុប្បត្តិក្ខណេបិ សានុសយោយេវ នាម ហោតិ. ឯវរូបំ សានុសយតំ សន្ធាយ ‘អាមន្តា’តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ អនុសយវារសទិសមេវ.

ឱកាសវារេ បន ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ មានានុសយេន សានុសយោ’’តិ វុត្តេ តាសុ ធាតូសុ បុគ្គលស្ស សានុសយតា បញ្ញាយេយ្យ, អនុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ ន បញ្ញាយេយ្យ. អនុសយស្ស ច ឧប្បត្តិដ្ឋានទស្សនត្ថំ អយំ វារោ អារទ្ធោ, តស្មា តតោ មានានុសយេន សានុសយោតិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ សតិ តតោ ធាតុទ្វយតោ ឧប្បន្នេន មានានុសយេន សានុសយោតិ អនុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥមស្ស បន បញ្ហស្ស អត្ថេ អវុត្តេ អាទិបញ្ហស្ស អត្ថោ បាកដោ ន ហោតីតិ បឋមំ ន វុត្តោ, តស្មា សោ ឯវំ វេទិតព្ពោ. យតោ កាមរាគានុសយេនាតិ យតោ ឧប្បន្នេន កាមរាគានុសយេន សានុសយោ, កិំ សោ តតោ ឧប្បន្នេន បដិឃានុសយេនបិ សានុសយោតិ? យស្មា បនេតេ ទ្វេ ឯកស្មា ឋានា នុប្បជ្ជន្តិ; តស្មា ‘‘នោ’’តិ បដិសេធោ កតោ. អរហា សព្ពត្ថាតិ អរហា សព្ពធម្មេសុ ឧប្បជ្ជនកេន កេនចិ អនុសយេន និរានុសយោតិ. ឥមិនា អត្ថវសេន និប្បទេសដ្ឋានេសុ ភុម្មវចនមេវ កតន្តិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ.

សានុសយវារវណ្ណនា.

៣. បជហនវារវណ្ណនា

១៣២-១៩៧. បជហនវារេ បជហតីតិ តេន តេន មគ្គេន បហានបរិញ្ញាវសេន បជហតិ, អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេតិ. អាមន្តាតិ អនាគាមីមគ្គដ្ឋំ សន្ធាយ បដិវចនំ. តទេកដ្ឋំ បជហតីតិ បហានេកដ្ឋតំ សន្ធាយ វុត្តំ. នោតិ អរហត្តមគ្គដ្ឋំ សន្ធាយ បដិសេធោ.

យតោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ យតោ ឧប្បជ្ជនកំ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ អត្ថោ. អដ្ឋមកោតិ អរហត្តផលដ្ឋតោ បដ្ឋាយ បច្ចោរោហនគណនាយ គណិយមានោ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋោ អដ្ឋមកោ នាម. ទក្ខិណេយ្យគណនាយ ហិ អរហា អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តា បឋមោ, អរហត្តមគ្គដ្ឋោ ទុតិយោ, អនាគាមី តតិយោ…បេ… សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋោ អដ្ឋមោ. សោ ឥធ ‘‘អដ្ឋមកោ’’តិ វុត្តោ. នាមសញ្ញាយេវ វា ឯសា តស្សាតិ. អនាគាមិមគ្គសមង្គិញ្ច អដ្ឋមកញ្ច ឋបេត្វា អវសេសាតិ សទ្ធិំ បុថុជ្ជនេន សេក្ខាសេក្ខា. តេសុ ហិ បុថុជ្ជនោ បហានបរិញ្ញាយ អភាវេន នប្បជហតិ. សេសា តេសំ អនុសយានំ បហីនត្តា. ទ្វិន្នំ មគ្គសមង្គីនន្តិ ទ្វេ មគ្គសមង្គិនោ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ.

បជហនវារវណ្ណនា.

៤. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

១៩៨-២៦៣. បរិញ្ញាវារេ បរិជានាតីតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានាតិ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. អយម្បិ ហិ វារោ បជហនវារោ វិយ មគ្គដ្ឋានញ្ញេវ វសេន វិស្សជ្ជិតោតិ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា.

៥. បហីនវារវណ្ណនា

២៦៤-២៧៤. បហីនវារេ ផលដ្ឋវសេនេវ ទេសនា អារទ្ធា. អនាគាមិស្ស ហិ ឧភោបេតេ អនុសយា បហីនា, តស្មា ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ.

២៧៥-២៩៦. ឱកាសវារេ យត្ថ កាមរាគានុសយោ បហីនោ តត្ថ បដិឃានុសយោ បហីនោតិ បុច្ឆិត្វា ន វត្តព្ពោ បហីនោតិ វា អប្បហីនោតិ វាតិ វុត្តំ តំ កស្មាតិ? ឧប្បត្តិដ្ឋានស្ស អសាធារណត្តា. អញ្ញំ ហិ កាមរាគានុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, អញ្ញំ បដិឃានុសយស្ស. អភាវិតមគ្គស្ស ច យត្ថ អនុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, មគ្គេ ភាវិតេ តត្ថេវ សោ បហីនោ នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា នេវ កាមរាគានុសយដ្ឋានេ បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, ន បដិឃានុសយដ្ឋានេ កាមរាគានុសយោ, តស្មា តត្ថ សោ បហីនោតិ វា អប្បហីនោតិ វា ន វត្តព្ពោ. សោ ហិ យស្មិំ អត្តនោ ឧប្បត្តិដ្ឋានេ កាមរាគានុសយោ បហីនោ, តស្មិំ អប្បហីនត្តា តត្ថ បហីនោតិ ន វត្តព្ពោ. យំ កាមរាគានុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, តស្មិំ អដ្ឋិតត្តា តត្ថ អប្បហីនោតិ ន វត្តព្ពោ.

យត្ថ កាមរាគានុសយោ បហីនោ, តត្ថ មានានុសយោ បហីនោតិ ឯត្ថ បន សាធារណដ្ឋានំ សន្ធាយ អាមន្តាតិ វុត្តំ. កាមរាគានុសយោ ហិ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតិ. មានានុសយោ តាសុ ចេវ រូបារូបធាតូសុ ច. សោ ឋបេត្វា អសាធារណដ្ឋានំ សាធារណដ្ឋានេ តេន សទ្ធិំ បហីនោ នាម ហោតិ. តស្មា ‘អាមន្តា’តិ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន សព្ពស្មិម្បិ ឱកាសវារេ បហីនតា ច នវត្តព្ពតា ច វេទិតព្ពា. ‘នត្ថី’តិ អាគតដ្ឋានេសុ បន ហេដ្ឋា វុត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោ. បុគ្គលោកាសវារោ, ឱកាសវារគតិកោយេវ.

២៩៧-៣០៧. បដិលោមនយេ យស្ស កាមរាគានុសយោ អប្បហីនោតិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមិវសេន បុច្ឆតិ. កិញ្ចាបិ ហិ ឥមេ ទ្វេ អនុសយា បុថុជ្ជនតោ បដ្ឋាយ យាវ អនាគាមិមគ្គដ្ឋា ឆន្នំ បុគ្គលានំ អប្បហីនា. ឥធ បន បរតោ ‘‘តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិវចនតោ មគ្គដ្ឋា អនធិប្បេតា, តស្មា បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមិនោវ សន្ធាយ ‘អាមន្តា’តិ វុត្តំ. ទ្វិន្នំ បុគ្គលានន្តិ សោតាបន្នសកទាគាមីនំ. ឥមិនា នយេន បុគ្គលវារេ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

៣០៨-៣២៩. ឱកាសវារបុគ្គលោកាសវារា បន ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ.

បហីនវារវណ្ណនា.

៦. ឧប្បជ្ជនវារវណ្ណនា

៣៣០. ឧប្បជ្ជនវារោ អនុសយវារសទិសោយេវ.

៧. ធាតុបុច្ឆាវារវណ្ណនា

៣៣២-៣៤០. ធាតុវារស្ស បុច្ឆាវារេ តាវ កតិ អនុសយា អនុសេន្តីតិ កតិ អនុសយា សន្តានំ អនុគតា ហុត្វា សយន្តិ. កតិ អនុសយា នានុសេន្តីតិ កតិ អនុសយា សន្តានំ ន អនុគតា ហុត្វា សយន្តិ. កតិ អនុសយា ភង្គាតិ កតិ អនុសយា អនុសេន្តិ នានុសេន្តីតិ ឯវំ វិភជិតព្ពាតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ ហេដ្ឋា បាឡិវវត្ថានេ វុត្តមេវ.

៧. ធាតុវិស្សជ្ជនាវារវណ្ណនា

៣៤១-៣៤៩. និទ្ទេសវារេ បនស្ស កស្សចិ សត្ត អនុសយា អនុសេន្តីតិ បុថុជ្ជនវសេន វុត្តំ. កស្សចិ បញ្ចាតិ សោតាបន្នសកទាគាមិវសេន វុត្តំ. តេសញ្ហិ ទិដ្ឋានុសយោ ច វិចិកិច្ឆានុសយោ ច បហីនាតិ បញ្ចេវ អនុសេន្តិ. តត្ថ យថា អនុសយវារេ ‘‘អនុសេន្តី’’តិ បទស្ស ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ គហិតោ, ឯវមិធ ន គហេតព្ពោ. កស្មា? តស្មិំ ខណេ អនុប្បជ្ជនតោ. កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស ហិ វិបាកចិត្តញ្ចេវ កម្មសមុដ្ឋានរូបញ្ច ឧប្បជ្ជតិ, អកុសលចិត្តំ នត្ថិ. អនុសយា ច អកុសលចិត្តក្ខណេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន វិបាកចិត្តក្ខណេតិ តស្មិំ ខណេ អនុប្បជ្ជនតោ តថា អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. កថំ បន គហេតព្ពោតិ? យថា លព្ភតិ តថា គហេតព្ពោ. កថញ្ច លព្ភតិ? អប្បហីនដ្ឋេន. យថា ហិ រាគទោសមោហានំ អប្បហីនត្តា. កុសលាព្យាកតចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ ‘‘សរាគោ សទោសោ សមោហោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ មគ្គភាវនាយ អប្បហីនត្តា បដិសន្ធិក្ខណេបិ តស្ស តស្ស បុគ្គលស្ស តេ តេ អនុសយា អនុសេន្តីតិ វុច្ចន្តិ. ន កេវលញ្ច វុច្ចន្តិ, អប្បហីនត្តា បន តេ អនុសេន្តិយេវ នាមាតិ វេទិតព្ពា.

អនុសយា ភង្គា នត្ថីតិ យស្ស ហិ យោ អនុសេតិ, សោ អនុសេតិយេវ; យោ នានុសេតិ, សោ នានុសេតិយេវ. អយំ អនុសេតិ ច នានុសេតិ ច, អយំ សិយា អនុសេតិ សិយា នានុសេតីតិ, ឯវំ វិភជិតព្ពោ អនុសយោ នាម នត្ថិ. រូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស កស្សចិ តយោតិ អនាគាមិវសេន វុត្តំ. តស្ស ហិ កាមរាគបដិឃទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយា ចត្តារោបិ អនវសេសតោ បហីនា. ឥតរេ តយោវ អប្បហីនា. តេន វុត្តំ – ‘‘កស្សចិ តយោ អនុសយា អនុសេន្តី’’តិ.

ន កាមធាតុន្តិ កាមធាតុយា បដិសិទ្ធត្តា សេសា ទ្វេ ធាតុយោ ឧបបជ្ជន្តស្សាតិ អត្ថោ. សត្តេ វាតិ យស្មា អរិយសាវកស្ស រូបធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុយំ ឧបបត្តិ នាម នត្ថិ, បុថុជ្ជនស្សេវ ហោតិ, តស្មា សត្តេវាតិ និយមេត្វា វុត្តំ. ‘‘អរូបធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស សត្តេវា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. រូបធាតុយា ឧបបត្តិ នត្ថីតិ កស្មា នត្ថិ? ឧបបត្តិនិប្ផាទកស្ស រូបាវចរជ្ឈានស្ស អភាវា. សោ ហិ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា តំ ធាតុំ ឧបបន្នោតិ នាស្ស តត្ថ រូបាវចរជ្ឈានំ អត្ថិ. តទភាវា រូបធាតុយំ ឧបបត្តិ នត្ថីតិ វេទិតព្ពា. អរូបធាតុយា ចុតស្ស ន កាមធាតុន្តិ ឯត្ថ អរូបធាតុយេវ អធិប្បេតា. ឥមិនា នយេន សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

ធាតុវារវណ្ណនា.

អនុសយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.