៧. អនុសយយមកំ

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. ឥទានិ តេសញ្ញេវ មូលយមកេ ទេសិតានំ កុសលាទិធម្មានំ លព្ភមានវសេន ឯកទេសំ សង្គណ្ហិត្វា សង្ខារយមកានន្តរំ ទេសិតស្ស អនុសយយមកស្ស អត្ថវណ្ណនា ហោតិ. តត្ថ បាឡិវវត្ថានំ តាវ វេទិតព្ពំ – ឥមស្មិញ្ហិ អនុសយយមកេ ខន្ធយមកាទីសុ វិយ ទេសនំ អកត្វា អញ្ញេន នយេន បាឡិទេសនា កតា. កថំ? បឋមំ តាវ បរិច្ឆេទតោ, ឧទ្ទេសតោ, ឧប្បត្តិដ្ឋានតោតិ តីហាការេហិ អនុសយេ គហាបេតុំ បរិច្ឆេទវារោ, បរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារោ, ឧប្បត្តិដ្ឋានវារោតិ, តយោ វារា ទេសិតា. តតោ សត្តន្នំ មហាវារានំ វសេន អនុសយេ យោជេត្វា យមកទេសនា កតា. តត្ថ សត្តានុសយាតិ អយំ ‘‘សត្តេវ, ន តតោ ឧទ្ធំ, ន ហេដ្ឋា’’តិ គណនបរិច្ឆេទេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនុសយានំ ទេសិតត្តា បរិច្ឆេទវារោ នាម. កាមរាគានុសយោ…បេ… អវិជ្ជានុសយោតិ អយំ បរិច្ឆេទវារេន បរិច្ឆិន្នានំ នាមមត្តំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘ឥមេ នាម តេ’’តិ ទេសិតត្តា បរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារោ នាម. កត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ…បេ… ឯត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតីតិ អយំ ‘‘ឥមេសុ នាម ឋានេសុ ឥមេ អនុសយា អនុសេន្តិ’’តិ ឯវំ តេសំយេវ ឧប្បត្តិដ្ឋានស្ស ទេសិតត្តា ឧប្បត្តិដ្ឋានវារោ នាម.

យេសំ បន សត្តន្នំ មហាវារានំ វសេន អនុសយេ យោជេត្វា យមកទេសនា កតា, តេសំ ឥមានិ នាមានិ – អនុសយវារោ, សានុសយវារោ, បជហនវារោ, បរិញ្ញាវារោ, បហីនវារោ, ឧប្បជ្ជនវារោ ធាតុវារោតិ. តេសុ បឋមោ អនុសយវារោ. សោ អនុលោមបដិលោមនយវសេន ទុវិធោ ហោតិ.

តត្ថ អនុលោមនយេ ‘‘យស្ស អនុសេតិ, យត្ថ អនុសេតិ, យស្ស យត្ថ អនុសេតី’’តិ បុគ្គលោកាសតទុភយវសេន តយោ អន្តរវារា ហោន្តិ. តេសុ បឋមេ បុគ្គលវារេ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតិ; យស្ស វា បន បដិឃានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ; យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស មានានុសយោ, ទិដ្ឋានុសយោ, វិចិកិច្ឆានុសយោ, ភវរាគានុសយោ, អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតិ. យស្ស វា បន អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ កាមរាគានុសយមូលកានិ ឆ យមកានិ. បុន អគហិតគ្គហណវសេន បដិឃានុសយមូលកានិ បញ្ច, មានានុសយមូលកានិ ចត្តារិ, ទិដ្ឋានុសយមូលកានិ តីណិ, វិចិកិច្ឆានុសយមូលកានិ ទ្វេ, ភវរាគានុសយមូលកំ ឯកន្តិ ឯវំ សព្ពានិបិ ឯកមូលកានិ ឯកវីសតិ. បុន ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ច បដិឃានុសយោ ច អនុសេន្តី’’តិ ឯវំ អាគតានិ ទុកមូលកានិ បញ្ច, តិកមូលកានិ ចត្តារិ, ចតុក្កមូលកានិ តីណិ, បញ្ចកមូលកានិ ទ្វេ, ឆក្កមូលកំ ឯកន្តិ អបរានិបិ បន្នរស ហោន្តិ. តានិ បុរិមេហិ ឯកវីសតិយា សទ្ធិំ ឆត្តិំសាតិ បុគ្គលវារេ ឆត្តិំស យមកានិ. តថា ឱកាសវារេ, តថា បុគ្គលោកាសវារេតិ សព្ពានិបិ អនុលោមនយេ អដ្ឋសតំ យមកានិ. តថា បដិលោមនយេតិ អនុសយវារេ សោឡសាធិកានិ ទ្វេ យមកសតានិ, តតោ ទិគុណា បុច្ឆា, តតោ ទិគុណា អត្ថា ច វេទិតព្ពា. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សានុសយវារោ, បជហនវារោ, បរិញ្ញាវារោ, បហីនវារោ, ឧប្បជ្ជនវារោតិ ឥមេសម្បិ បញ្ចន្នំ វារានំ, ឯកេកស្មិំ យមកគណនា; យមកទិគុណា បុច្ឆា, បុច្ឆាទិគុណា ច អត្ថា វេទិតព្ពា. អយំ បនេត្ថ បុរិមេសុ តីសុ វារេសុ វិសេសោ. ឱកាសវារេ ‘‘យត្ថ តត្ថា’’តិ អវត្វា យតោ តតោតិ និស្សក្កវចនេន ទេសនា កតា. សេសំ តាទិសមេវ.

យោ បនាយំ សព្ពបច្ឆិមោ ធាតុវារោ នាម, សោ បុច្ឆាវារោ, វិស្សជ្ជនាវារោតិ ទ្វិធា ឋិតោ. តស្ស បុច្ឆាវារេ កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សាតិ វត្វា ‘‘កាមធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្ស កាមធាតុយា ចុតស្សា’’តិ ន វុត្តំ. កិំ ការណា? អត្ថវិសេសាភាវតោ. ទ្វេបិ ហិ ឯតា បុច្ឆា ឯកត្ថាយេវ, តស្មា ឯកេកស្មា យមកា ឯកេកមេវ បុច្ឆំ បុច្ឆិត្វា សព្ពបុច្ឆាវសានេ បុច្ឆានុក្កមេនេវ ‘‘កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស កស្សចិ សត្ត អនុសយា អនុសេន្តី’’តិអាទិនា នយេន វិស្សជ្ជនំ កតំ.

តត្ថ ‘‘កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស, រូបធាតុំ, អរូបធាតុំ, នកាមធាតុំ, នរូបធាតុំ នអរូបធាតុំ, ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិ ឆ សុទ្ធិកបុច្ឆា; ‘‘នកាមធាតុំ, នអរូបធាតុំ, នរូបធាតុំ; នអរូបធាតុំ, នកាមធាតុំ, នរូបធាតុំ, ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិ តិស្សោ មិស្សកា បុច្ឆា ចាតិ កាមធាតុមូលកា នវ អនុលោមបុច្ឆា ហោន្តិ. តថា រូបធាតុមូលកា នវ, អរូបធាតុមូលកា នវាតិ សត្តវីសតិ អនុលោមបុច្ឆា ហោន្តិ. តថា នកាមធាតុនរូបធាតុនអរូបធាតុមូលកា សត្តវីសតិ បដិលោមបុច្ឆា. បុន ‘‘នកាមធាតុយា, នអរូបធាតុយា, នរូបធាតុយា, នអរូបធាតុយា, នកាមធាតុយា, នអរូបធាតុយា’’តិ សត្តវីសតិ ទុកមូលកា បុច្ឆាតិ សព្ពាបិ សម្បិណ្ឌិតា ឯកាសីតិ បុច្ឆា ហោន្តិ. តាសំ វសេនេត្ថ វិស្សជ្ជនំ កតន្តិ ឥទំ ធាតុវារេ បាឡិវវត្ថានំ. ឯវំ តាវ សកលេបិ អនុសយយមកេ បាឡិវវត្ថានមេតំ វេទិតព្ពំ.

អាទិតោ បដ្ឋាយ បនេត្ថ យំ យំ អនុត្តានំ, តត្ថ តត្ថ អយំ វិនិច្ឆយកថា – អនុសយាតិ កេនដ្ឋេន អនុសយា? អនុសយនដ្ឋេន. កោ ឯស អនុសយនដ្ឋោ នាមាតិ? អប្បហីនដ្ឋោ. ឯតេ ហិ អប្បហីនដ្ឋេន តស្ស តស្ស សន្តានេ អនុសេន្តិ នាម, តស្មា អនុសយាតិ វុច្ចន្តិ. អនុសេន្តីតិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. អថាបិ សិយា – អនុសយនដ្ឋោ នាម អប្បហីនាការោ. អប្បហីនាការោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ ន យុជ្ជតិ, តស្មា ន អនុសយា ឧប្បជ្ជន្តីតិ. តត្រិទំ បដិវចនំ – អប្បហីនាការោ អនុសយោ, អនុសយោតិ បន អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតកិលេសោ វុច្ចតិ. សោ ចិត្តសម្បយុត្តោ សារម្មណោ សប្បច្ចយដ្ឋេន សហេតុកោ ឯកន្តាកុសលោ អតីតោបិ ហោតិ អនាគតោបិ បច្ចុប្បន្នោបិ, តស្មា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ.

តត្រិទំ បមាណំ – អភិធម្មេ តាវ កថាវត្ថុស្មិំ (កថា. ៥៥៤ អាទយោ) ‘‘អនុសយា អព្យាកតា, អនុសយា អហេតុកា, អនុសយា ចិត្តវិប្បយុត្តា’’តិ សព្ពេ វាទា បដិសេធិតា. បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ៣.២១) ‘‘បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតី’’តិ បុច្ឆំ កត្វា អនុសយានំ បច្ចុប្បន្នភាវស្ស អត្ថិតាយ ‘‘ថាមគតានុសយំ បជហតី’’តិ វុត្តំ. ធម្មសង្គហេ បន មោហស្ស បទភាជនេ ‘‘អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ, អយំ តស្មិំ សមយេ មោហោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ៣៩០) អកុសលចិត្តេន សទ្ធិំ អវិជ្ជានុសយស្ស ឧប្បន្នភាវោ វុត្តោ. ឥមស្មិំយេវ អនុសយយមកេ សត្តន្នំ មហាវារានំ អញ្ញតរស្មិំ ឧប្បជ្ជនវារេ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្មា ‘‘អនុសេន្តីតិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ យំ វុត្តំ, តំ ឥមិនា តន្តិប្បមាណេន សុវុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យម្បិ ‘‘ចិត្តសម្បយុត្តោ សារម្មណោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តមេវ. អនុសយោ ហិ នាមេស បរិនិប្ផន្នោ ចិត្តសម្បយុត្តោ អកុសលធម្មោតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. កាមរាគានុសយោតិអាទីសុ កាមរាគោ ច សោ អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយោ ចាតិ កាមរាគានុសយោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា

២. ឥទានិ តេសំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ បកាសេតុំ កត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតីតិអាទិមាហ. តត្ថ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសូតិ កាមាវចរភូមិយំ សុខាយ ច ឧបេក្ខាយ ចាតិ ទ្វីសុ វេទនាសុ. ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតីតិ ឥមាសុ ទ្វីសុ វេទនាសុ ឧប្បជ្ជតិ. សោ បនេស អកុសលវេទនាសុ សហជាតវសេន អារម្មណវសេន ចាតិ ទ្វីហាការេហិ អនុសេតិ. អកុសលាយ សុខាយ វេទនាយ ចេវ ឧបេក្ខាយ វេទនាយ ច សហជាតោបិ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ. តា វេទនា អារម្មណំ កត្វាបិ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. អវសេសា បន កាមាវចរកុសលវិបាកកិរិយវេទនា អារម្មណមេវ កត្វា ឧប្បជ្ជតិ. កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសយមានោ ចេស តាហិ វេទនាហិ សម្បយុត្តេសុ សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណេសុបិ អនុសេតិយេវ. ន ហិ សក្កា វេទនាសុ អនុសយមានេន តំសម្បយុត្តេហិ សញ្ញាទីហិ សទ្ធិំ អសហជាតេន វា ភវិតុំ, តំសម្បយុត្តេ វា សញ្ញាទយោ អារម្មណំ អកត្វា ឧប្បជ្ជិតុំ. ឯវំ សន្តេបិ បន យស្មា ឥមា ទ្វេ វេទនាវ សាតសន្តសុខត្តា អស្សាទដ្ឋេន កាមរាគានុសយស្ស ឧប្បត្តិយា សេសសម្បយុត្តធម្មេសុ បធានា, តស្មា ‘‘ទ្វីសុ វេទនាសុ ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ វុត្តំ, ឱឡារិកវសេន ហិ ពោធនេយ្យេ សុខំ ពោធេតុន្តិ.

ននុ ចេស អារម្មណវសេន អនុសយមានោ ន កេវលំ ឥមាសុ ទ្វីសុ វេទនាសុ ចេវ វេទនាសម្បយុត្តធម្មេសុ ច អនុសេតិ, ឥដ្ឋេសុ បន រូបាទីសុបិ អនុសេតិយេវ. វុត្តម្បិ ចេតំ វិភង្គប្បករណេ (វិភ. ៨១៦) ‘‘យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថ សត្តានំ កាមរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឥមស្មិម្បិ បករណេ អនុសយវារស្ស បដិលោមនយេ វុត្តំ. ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ នានុសេតីតិ ទុក្ខាយ វេទនាយ រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, នោ ច តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ នានុសេតិ. អបរិយាបន្នេ ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ ច នានុសេតិ, ទិដ្ឋានុសយោ ច នានុសេតី’’តិ. ឯត្ថ ហិ ទុក្ខវេទនាយ ចេវ រូបធាតុអាទីសុ ច នានុសេតីតិ វុត្តត្តា សសម្បយុត្តធម្មំ ទុក្ខវេទនំ សឱកាសេ រូបារូបាវចរធម្មេ នវ ច, លោកុត្តរធម្មេ ឋបេត្វា អវសេសេសុ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពេសុ អនុសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ ឥធ កស្មា ន វុត្តន្តិ? អនោឡារិកត្តា. ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ហិ វេទនានញ្ញេវ ឱឡារិកត្តា ឥមេសំ បន អនោឡារិកត្តា ឯតេសុ រូបាទីសុ អនុសេតីតិ ន វុត្តំ, អត្ថតោ បន លព្ភតិ. តស្មា ឯតេសុបិ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិយេវាតិ វេទិតព្ពោ. ន ហិ សត្ថា សព្ពំ សព្ពត្ថ កថេតិ. ពោធនេយ្យសត្តានំ បន វសេន កត្ថចិ យំ លព្ភតិ, តំ សព្ពំ កថេតិ, កត្ថចិ ន កថេតិ. តថា ហិ អនេន កត្ថចិ ទិដ្ឋានុសយោ អនុសេតីតិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ ឯត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ អនុសេតី’’តិ យំ លព្ភតិ តំ សព្ពំ កថិតំ. អបរស្មិំ ឋានេ វិស្សជ្ជន្តេន ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ វិចិកិច្ឆានុសយោ ច មានានុសយោ ច ទិដ្ឋានុសយោ ច អនុសេន្តិ, កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ ឯត្ថ វិចិកិច្ឆានុសយោ ច កាមរាគានុសយោ ច មានានុសយោ ច ទិដ្ឋានុសយោ ច អនុសេន្តិ, ទុក្ខាយ វេទនាយ ឯត្ថ វិចិកិច្ឆានុសយោ ច បដិឃានុសយោ ច ទិដ្ឋានុសយោ ច អវិជ្ជានុសយោ ច អនុសេន្តី’’តិ យំ លព្ភតិ តំ សព្ពំ អកថេត្វា រូបធាតុអរូបធាតូហិ សទ្ធិំ តិស្សោ វេទនាវ កថិតា. វេទនាសម្បយុត្តា បន អរូបធម្មា, សព្ពញ្ច រូបំ ន កថិតំ. កិញ្ចាបិ ន កថិតំ, ទិដ្ឋានុសយោ បនេត្ថ អនុសេតិយេវ. ឯវមេវ កិញ្ចាបិ ឥធ រូបាទិឥដ្ឋារម្មណំ ន កថិតំ, កាមរាគានុសយោ បនេត្ថ អនុសេតិយេវាតិ. ឯវំ តាវ កាមរាគានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

បដិឃានុសយស្ស បន ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយា’’តិ វចនតោ ទ្វេ ទោមនស្សវេទនា កាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តា ទុក្ខវេទនាតិ តិស្សោ វេទនា អនុសយនដ្ឋានំ. សោ បនេស ទោមនស្សវេទនាសុ សហជាតវសេន អារម្មណវសេន ចាតិ ទ្វីហាការេហិ អនុសេតិ. អវសេសទុក្ខវេទនាយ បន អារម្មណវសេនេវ អនុសេតិ. តាសុ វេទនាសុ អនុសយមានោ ចេស តាហិ សម្បយុត្តេសុ សញ្ញាក្ខន្ធាទីសុបិ អនុសេតិយេវ. យាយ ហិ វេទនាយ ឯស សហជាតោ, តំសម្បយុត្តេហិ សញ្ញាទីហិបិ សហជាតោវ. យា ច វេទនា អារម្មណំ ករោតិ, តាហិ សម្បយុត្តេ សញ្ញាទយោបិ ករោតិយេវ. ឯវំ សន្តេបិ បន យស្មា ទុក្ខវេទនាវ អសាតទុក្ខវេទយិតត្តា និរស្សាទដ្ឋេន បដិឃានុសយស្ស ឧប្បត្តិយា សេសសម្បយុត្តធម្មេសុ អធិកា; តស្មា ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ ឯត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ វុត្តំ, ឱឡារិកវសេន ហិ ពោធនេយ្យេ សុខំ ពោធេតុន្តិ.

ននុ ចេស អារម្មណវសេន អនុសយមានោ ន កេវលំ ទុក្ខវេទនាយ ចេវ តំសម្បយុត្តធម្មេសុ ច អនុសេតិ, អនិដ្ឋេសុ បន រូបាទីសុបិ អនុសេតិយេវ? វុត្តម្បិ ចេតំ វិភង្គប្បករណេ (វិភ. ៨១៦) ‘‘យំ លោកេ អប្បិយរូបំ អសាតរូបំ, ឯត្ថ សត្តានំ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឥមស្មិម្បិ បករណេ អនុសយវារស្ស បដិលោមនយេ វុត្តំ – ‘‘កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ ឯត្ថ បដិឃានុសយោ នានុសេតិ, នោ ច តត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ. រូបធាតុយា អរូបធាតុយា អបរិយាបន្នេ ឯត្ថ បដិឃានុសយោ ច នានុសេតិ, កាមរាគានុសយោ ច នានុសេតី’’តិ. ឯត្ថ ហិ ទ្វីសុ កាមាវចរវេទនាសុ ចេវ រូបធាតុអាទីសុ ច នានុសេតីតិ វុត្តត្តា សសម្បយុត្តធម្មា ទ្វេ វេទនា សឱកាសេ រូបារូបាវចរធម្មេ នវ ច, លោកុត្តរធម្មេ ឋបេត្វា អវសេសេសុ រូបាទីសុ អនុសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ ឥធ កស្មា ន វុត្តន្តិ? អនោឡារិកត្តា. ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ហិ ទុក្ខវេទនាយ ឯវ ឱឡារិកត្តា ឥមេសំ បន អនោឡារិកត្តា ឯតេសុ រូបាទីសុ អនុសេតីតិ ន វុត្តំ. អត្ថតោ បន លព្ភតិ, តស្មា ឯតេសុបិ បដិឃានុសយោ អនុសេតិយេវាតិ វេទិតព្ពោ.

កិំ បន ឥតរា ទ្វេ វេទនា ឥដ្ឋារម្មណំ វា បដិឃស្ស អារម្មណំ ន ហោន្តីតិ? នោ ន ហោន្តិ. បរិហីនជ្ឈានស្ស វិប្បដិសារវសេន សសម្បយុត្តធម្មា តា វេទនា អារព្ភ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥដ្ឋារម្មណស្ស ច បដិលទ្ធស្ស វិបរិណាមំ វា អប្បដិលទ្ធស្ស អប្បដិលាភំ វា សមនុស្សរតោបិ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. ទោមនស្សមត្តមេវ បន តំ ហោតិ, ន បដិឃានុសយោ. បដិឃានុសយោ ហិ អនិដ្ឋារម្មណេ បដិហញ្ញនវសេន ឧប្បន្នោ ថាមគតោ កិលេសោ, តស្មា ឯត្ថ ទោមនស្សេន សទ្ធិំ បដិឃោ ឧប្បន្នោបិ អត្តនោ បដិឃកិច្ចំ អករណភាវេន ឯវ បដិឃានុសយោ ន ហោតិ អព្ពោហារិកត្តំ គច្ឆតិ. យថា ហិ បាណាតិបាតចេតនាយ សទ្ធិំ ឧប្បន្នោបិ ព្យាបាទោ មនោកម្មំ នាម ន ហោតិ អព្ពោហារិកត្តំ គច្ឆតិ, ឯវំ បដិឃានុសយោ ន ហោតិ, អព្ពោហារិកត្តំ គច្ឆតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ឯកច្ចំ ឥដ្ឋារម្មណំ នេក្ខម្មសិតម្បិ វា ទោមនស្សំ សន្ធាយ ‘‘យំ ឯវរូបំ ទោមនស្សំ បដិឃំ តេន បជហតិ ន តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥). ឯវំ បដិឃានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

មានានុសយស្ស បន ‘‘កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសូ’’តិអាទិវចនតោ ទ្វេ កាមាវចរវេទនា រូបារូបធាតុយោ ចាតិ ឥទំ តិវិធំ អនុសយនដ្ឋានំ. តស្ស អកុសលាសុ វេទនាសុ កាមរាគានុសយស្ស វិយ សហជាតានុសយតា វេទិតព្ពា. សសម្បយុត្តធម្មាសុ បន សព្ពាសុបិ កាមាវចរាសុ សុខអទុក្ខមសុខវេទនាសុ រូបារូបធាតូសុ ច អារម្មណវសេនេវ អនុសេតិ. អនុសយវារស្ស បន បដិលោមនយេ ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ អបរិយាបន្នេ ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ ច នានុសេតិ, មានានុសយោ ច នានុសេតី’’តិ វុត្តត្តា ឋបេត្វា ទុក្ខវេទនញ្ចេវ នវវិធំ លោកុត្តរធម្មញ្ច សេសរូបារូបធម្មេសុបិ អយំ អនុសេតិយេវាតិ. ឯវំ មានានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

ទិដ្ឋានុសយវិចិកិច្ឆានុសយា បន កេវលំ លោកុត្តរធម្មេស្វេវ នានុសេន្តិ. តេភូមកេសុ បន សព្ពេសុបិ អនុសេន្តិយេវ. តេន វុត្តំ – ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ ឯត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ អនុសេតិ, ឯត្ថ វិចិកិច្ឆានុសយោ អនុសេតី’’តិ. តត្ថ សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសូតិ សំសារវដ្ដនិស្សិតដ្ឋេន សក្កាយបរិយាបន្នេសុ សព្ពធម្មេសូតិ អត្ថោ. តត្ថ បនេតេ បញ្ចសុ ចិត្តុប្បាទេសុ សហជាតានុសយនវសេន អនុសេន្តិ. តេ វា បន បញ្ច ចិត្តុប្បាទេ អញ្ញេ វា តេភូមកធម្មេ អារព្ភ បវត្តិកាលេ អារម្មណានុសយនវសេន អនុសេន្តីតិ. ឯវំ ទិដ្ឋានុសយវិចិកិច្ឆានុសយានំ អនុសយនដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

ភវរាគានុសយោ បន កិញ្ចាបិ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុ ចតូសុ ចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជនតោ សហជាតានុសយនវសេន ‘‘កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ. កាមធាតុយំ បនេស ទ្វីហិ វេទនាហិ សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជមានោបិ រូបារូបាវចរធម្មមេវ បដិលភតិ. កាមធាតុយា បរិយាបន្នំ ឯកធម្មម្បិ អារម្មណំ ន ករោតិ, តស្មា អារម្មណានុសយនវសេន និយមំ កត្វា ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ វុត្តំ. អបិច រាគោ នាមេស កាមរាគភវរាគវសេន ទុវិធោ. តត្ថ កាមរាគោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតីតិ វុត្តោ. សចេ បន ភវរាគោបិ កាមរាគោ វិយ ឯវំ វុច្ចេយ្យ, កាមរាគេន សទ្ធិំ ទេសនា សំកិណ្ណា វិយ ភវេយ្យាតិ រាគកិលេសំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា កាមរាគតោ ភវរាគស្ស វិសេសទស្សនត្ថម្បិ ឯវំ ទេសនា កតាតិ. ឯវំ ភវរាគានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

អវិជ្ជានុសយោ បន សព្ពេសុបិ តេភូមកធម្មេសុ អនុសេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ ឯត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតី’’តិ. តស្ស ទ្វាទសសុ ចិត្តុប្បាទេសុ សហជាតានុសយតា វេទិតព្ពា. អារម្មណករណវសេន បន ន កិញ្ចិ តេភូមកធម្មំ អារព្ភ ន បវត្តតីតិ. ឯវំ អវិជ្ជានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. អយំ តាវ បរិច្ឆេទវារបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារឧប្បត្តិដ្ឋានវារេសុ វិនិច្ឆយកថា.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា.

មហាវារោ

១. អនុសយវារវណ្ណនា

៣. សត្តន្នំ បន មហាវារានំ បឋមេ អនុសយវារេ យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ ឯត្ថ យទេតំ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិវចនំ ទិន្នំ, តំ ទុទ្ទិន្នំ វិយ ខាយតិ. កស្មា? កាមរាគបដិឃានំ ឯកក្ខណេ អនុប្បត្តិតោ. យថា ហិ ‘‘យស្ស មនាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ធម្មាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ ‘អាមន្តា’, អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ កាយសង្ខារោ ច ឧប្បជ្ជតិ, វចីសង្ខារោ ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទីសុ មនាយតនធម្មាយតនានិ កាយសង្ខារវចីសង្ខារា ច ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន តថា កាមរាគបដិឃា. កាមរាគោ ហិ អដ្ឋសុ លោភសហគតចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតិ. បដិឃោ ទ្វីសុ ទោមនស្សសហគតេសូតិ, នត្ថិ នេសំ ឯកក្ខណេ ឧប្បត្តិ; តស្មា ឯត្ថ ‘នោ’តិ បដិសេធោ កត្តព្ពោ សិយា. តំ អកត្វា បន ‘អាមន្តា’តិ បដិវចនស្ស ទិន្នត្តា ហេដ្ឋាយមកេសុ វិយ ឯត្ថ ខណបច្ចុប្បន្នវសេន វត្តមានវោហារំ អគ្គហេត្វា អញ្ញថា គហេតព្ពោ.

កថំ? អប្បហីនវសេន. អប្បហីនតញ្ហិ សន្ធាយ អយំ ‘‘អនុសេតី’’តិ វត្តមានវោហារោ វុត្តោ, ន ខណបច្ចុប្បន្នតំ. យស្មា ច អប្បហីនតំ សន្ធាយ វុត្តោ, តស្មា ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ បុច្ឆាយ យស្ស កាមរាគានុសយោ អប្បហីនោ, ន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោ, តស្ស បដិឃានុសយោបិ អប្បហីនោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា ច តេសុ យស្សេកោ អប្បហីនោ, តស្ស ឥតរោបិ អប្បហីនោវ ហោតិ, តស្មា ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ, យំ ឧបរិ ឧប្បជ្ជនវារេ ‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតី’តិ បុច្ឆិត្វា ‘អាមន្តា’តិ វុត្តំ; តត្ថ កថំ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ? តត្ថាបិ អប្បហីនវសេនេវ ឧប្បត្តិបច្ចយេ សតិ ឧប្បត្តិយា អនិវារិតវសេន វា. យថា ហិ ចិត្តកម្មាទីនិ អារភិត្វា អបរិនិដ្ឋិតកម្មន្តា ចិត្តការាទយោ តេសំ កម្មន្តានំ អករណក្ខណេបិ មិត្តសុហជ្ជាទីហិ ទិដ្ឋទិដ្ឋដ្ឋានេ ‘‘ឥមេសុ ទិវសេសុ កិំ ករោថា’’តិ វុត្តា, ‘‘ចិត្តកម្មំ ករោម, កដ្ឋកម្មំ ករោមា’’តិ វទន្តិ. តេ កិញ្ចាបិ តស្មិំ ខណេ ន ករោន្តិ អវិច្ឆិន្នកម្មន្តត្តា បន កតខណញ្ច កត្តព្ពខណញ្ច ឧបាទាយ ករោន្តិយេវ នាម ហោន្តិ. ឯវមេវ យម្ហិ សន្តានេ អនុសយា អប្បហីនា, យម្ហិ វា បន នេសំ សន្តានេ ឧប្បត្តិបច្ចយេ សតិ ឧប្បត្តិ អនិវារិតា, តត្ថ អនុប្បជ្ជនក្ខណេបិ ឧប្បន្នបុព្ពញ្ចេវ កាលន្តរេ ឧប្បជ្ជនកញ្ច ឧបាទាយ យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតិយេវ នាមាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥតោ បរេសុបិ ឯវរូបេសុ វិស្សជ្ជនេសុ ឯសេវ នយោ. នោ ច តស្សាតិ ឥទំ អនាគាមិស្ស កាមរាគព្យាបាទានំ អនវសេសតោ បហីនត្តា វុត្តំ. តិណ្ណំ បុគ្គលានន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមីនំ. ទ្វិន្នំ បុគ្គលានន្តិ សោតាបន្នសកទាគាមីនំ. បរតោបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ.

១៤. ឱកាសវារស្ស បឋមទុតិយបុច្ឆាសុ យស្មា កាមរាគានុសយោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតិ, បដិឃានុសយោ ទុក្ខវេទនាយ; តស្មា ‘នោ’តិ បដិសេធោ កតោ. តតិយបុច្ឆាយំ ឧភិន្នម្បិ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសយនតោ ‘អាមន្តា’តិ បដិវចនំ ទិន្នំ. រូបធាតុអរូបធាតុយា បន មានានុសយស្ស កាមរាគានុសយេន សទ្ធិំ អសាធារណំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ. តស្មា នោ ច តត្ថ កាមរាគានុសយោតិ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន សព្ពេសំ ឧប្បត្តិដ្ឋានវារំ ឱលោកេត្វា សាធារណាសាធារណំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

២០. ទុកមូលកបុច្ឆាយំ យស្មា កាមរាគបដិឃានុសយា នាបិ ឯកស្មិំ ឋានេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ឯកំ ធម្មំ អារម្មណំ ករោន្តិ, តស្មា នត្ថីតិ បដិក្ខេបោ កតោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. យស្មិំ ឥមេ ទ្វេ អនុសយា អនុសយេយ្យុំ, តំ ឋានមេវ នត្ថិ. តស្មា ‘‘កត្ថ មានានុសយោ អនុសេតី’’តិ អយំ បុច្ឆា អបុច្ឆាយេវាតិ. អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឯសេវ នយោ.

២៧. បុគ្គលោកាសវារេ ចតុន្នន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមីនំ.

៣៦. បដិលោមនយេ យស្ស កាមរាគានុសយោ នានុសេតីតិ អយំ បុច្ឆា អនាគាមិំ គហេត្វា បុច្ឆតិ.

៥៦. ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ សព្ពត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតីតិ អនាគាមិអរហន្តានំ. កាមធាតុយា តីសុ វេទនាសូតិ ច វេទនាគ្គហណេន វេទនាសម្បយុត្តកានម្បិ តេសំ វត្ថារម្មណានម្បីតិ សព្ពេសម្បិ កាមាវចរធម្មានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. អយំ អនុសយវារេ វិនិច្ឆយកថា.

អនុសយវារវណ្ណនា.

២. សានុសយវារវណ្ណនា

៦៦-១៣១. សានុសយវារេ បន យោ កាមរាគានុសយេន សានុសយោតិ យថា ឯកន្តរិកជរាទិរោគេន អាពាធិកោ យាវ តម្ហា រោគា ន មុច្ចតិ, តាវ តស្ស រោគស្ស អនុប្បត្តិក្ខណេបិ សរោគោយេវ នាម ហោតិ. ឯវំ សសំកិលេសស្ស វដ្ដគាមិសត្តស្ស យាវ អរិយមគ្គេន អនុសយា សមុគ្ឃាតំ ន គច្ឆន្តិ, តាវ តេសំ អនុសយានំ អនុប្បត្តិក្ខណេបិ សានុសយោយេវ នាម ហោតិ. ឯវរូបំ សានុសយតំ សន្ធាយ ‘អាមន្តា’តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ អនុសយវារសទិសមេវ.

ឱកាសវារេ បន ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ មានានុសយេន សានុសយោ’’តិ វុត្តេ តាសុ ធាតូសុ បុគ្គលស្ស សានុសយតា បញ្ញាយេយ្យ, អនុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ ន បញ្ញាយេយ្យ. អនុសយស្ស ច ឧប្បត្តិដ្ឋានទស្សនត្ថំ អយំ វារោ អារទ្ធោ, តស្មា តតោ មានានុសយេន សានុសយោតិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ សតិ តតោ ធាតុទ្វយតោ ឧប្បន្នេន មានានុសយេន សានុសយោតិ អនុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥមស្ស បន បញ្ហស្ស អត្ថេ អវុត្តេ អាទិបញ្ហស្ស អត្ថោ បាកដោ ន ហោតីតិ បឋមំ ន វុត្តោ, តស្មា សោ ឯវំ វេទិតព្ពោ. យតោ កាមរាគានុសយេនាតិ យតោ ឧប្បន្នេន កាមរាគានុសយេន សានុសយោ, កិំ សោ តតោ ឧប្បន្នេន បដិឃានុសយេនបិ សានុសយោតិ? យស្មា បនេតេ ទ្វេ ឯកស្មា ឋានា នុប្បជ្ជន្តិ; តស្មា ‘‘នោ’’តិ បដិសេធោ កតោ. អរហា សព្ពត្ថាតិ អរហា សព្ពធម្មេសុ ឧប្បជ្ជនកេន កេនចិ អនុសយេន និរានុសយោតិ. ឥមិនា អត្ថវសេន និប្បទេសដ្ឋានេសុ ភុម្មវចនមេវ កតន្តិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ.

សានុសយវារវណ្ណនា.

៣. បជហនវារវណ្ណនា

១៣២-១៩៧. បជហនវារេ បជហតីតិ តេន តេន មគ្គេន បហានបរិញ្ញាវសេន បជហតិ, អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេតិ. អាមន្តាតិ អនាគាមីមគ្គដ្ឋំ សន្ធាយ បដិវចនំ. តទេកដ្ឋំ បជហតីតិ បហានេកដ្ឋតំ សន្ធាយ វុត្តំ. នោតិ អរហត្តមគ្គដ្ឋំ សន្ធាយ បដិសេធោ.

យតោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ យតោ ឧប្បជ្ជនកំ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ អត្ថោ. អដ្ឋមកោតិ អរហត្តផលដ្ឋតោ បដ្ឋាយ បច្ចោរោហនគណនាយ គណិយមានោ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋោ អដ្ឋមកោ នាម. ទក្ខិណេយ្យគណនាយ ហិ អរហា អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តា បឋមោ, អរហត្តមគ្គដ្ឋោ ទុតិយោ, អនាគាមី តតិយោ…បេ… សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋោ អដ្ឋមោ. សោ ឥធ ‘‘អដ្ឋមកោ’’តិ វុត្តោ. នាមសញ្ញាយេវ វា ឯសា តស្សាតិ. អនាគាមិមគ្គសមង្គិញ្ច អដ្ឋមកញ្ច ឋបេត្វា អវសេសាតិ សទ្ធិំ បុថុជ្ជនេន សេក្ខាសេក្ខា. តេសុ ហិ បុថុជ្ជនោ បហានបរិញ្ញាយ អភាវេន នប្បជហតិ. សេសា តេសំ អនុសយានំ បហីនត្តា. ទ្វិន្នំ មគ្គសមង្គីនន្តិ ទ្វេ មគ្គសមង្គិនោ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ.

បជហនវារវណ្ណនា.

៤. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

១៩៨-២៦៣. បរិញ្ញាវារេ បរិជានាតីតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានាតិ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. អយម្បិ ហិ វារោ បជហនវារោ វិយ មគ្គដ្ឋានញ្ញេវ វសេន វិស្សជ្ជិតោតិ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា.

៥. បហីនវារវណ្ណនា

២៦៤-២៧៤. បហីនវារេ ផលដ្ឋវសេនេវ ទេសនា អារទ្ធា. អនាគាមិស្ស ហិ ឧភោបេតេ អនុសយា បហីនា, តស្មា ‘‘អាមន្តា’’តិ វុត្តំ.

២៧៥-២៩៦. ឱកាសវារេ យត្ថ កាមរាគានុសយោ បហីនោ តត្ថ បដិឃានុសយោ បហីនោតិ បុច្ឆិត្វា ន វត្តព្ពោ បហីនោតិ វា អប្បហីនោតិ វាតិ វុត្តំ តំ កស្មាតិ? ឧប្បត្តិដ្ឋានស្ស អសាធារណត្តា. អញ្ញំ ហិ កាមរាគានុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, អញ្ញំ បដិឃានុសយស្ស. អភាវិតមគ្គស្ស ច យត្ថ អនុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, មគ្គេ ភាវិតេ តត្ថេវ សោ បហីនោ នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា នេវ កាមរាគានុសយដ្ឋានេ បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, ន បដិឃានុសយដ្ឋានេ កាមរាគានុសយោ, តស្មា តត្ថ សោ បហីនោតិ វា អប្បហីនោតិ វា ន វត្តព្ពោ. សោ ហិ យស្មិំ អត្តនោ ឧប្បត្តិដ្ឋានេ កាមរាគានុសយោ បហីនោ, តស្មិំ អប្បហីនត្តា តត្ថ បហីនោតិ ន វត្តព្ពោ. យំ កាមរាគានុសយស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, តស្មិំ អដ្ឋិតត្តា តត្ថ អប្បហីនោតិ ន វត្តព្ពោ.

យត្ថ កាមរាគានុសយោ បហីនោ, តត្ថ មានានុសយោ បហីនោតិ ឯត្ថ បន សាធារណដ្ឋានំ សន្ធាយ អាមន្តាតិ វុត្តំ. កាមរាគានុសយោ ហិ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតិ. មានានុសយោ តាសុ ចេវ រូបារូបធាតូសុ ច. សោ ឋបេត្វា អសាធារណដ្ឋានំ សាធារណដ្ឋានេ តេន សទ្ធិំ បហីនោ នាម ហោតិ. តស្មា ‘អាមន្តា’តិ វុត្តំ. ឥមិនា នយេន សព្ពស្មិម្បិ ឱកាសវារេ បហីនតា ច នវត្តព្ពតា ច វេទិតព្ពា. ‘នត្ថី’តិ អាគតដ្ឋានេសុ បន ហេដ្ឋា វុត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោ. បុគ្គលោកាសវារោ, ឱកាសវារគតិកោយេវ.

២៩៧-៣០៧. បដិលោមនយេ យស្ស កាមរាគានុសយោ អប្បហីនោតិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមិវសេន បុច្ឆតិ. កិញ្ចាបិ ហិ ឥមេ ទ្វេ អនុសយា បុថុជ្ជនតោ បដ្ឋាយ យាវ អនាគាមិមគ្គដ្ឋា ឆន្នំ បុគ្គលានំ អប្បហីនា. ឥធ បន បរតោ ‘‘តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលាន’’ន្តិអាទិវចនតោ មគ្គដ្ឋា អនធិប្បេតា, តស្មា បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមិនោវ សន្ធាយ ‘អាមន្តា’តិ វុត្តំ. ទ្វិន្នំ បុគ្គលានន្តិ សោតាបន្នសកទាគាមីនំ. ឥមិនា នយេន បុគ្គលវារេ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

៣០៨-៣២៩. ឱកាសវារបុគ្គលោកាសវារា បន ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ.

បហីនវារវណ្ណនា.

៦. ឧប្បជ្ជនវារវណ្ណនា

៣៣០. ឧប្បជ្ជនវារោ អនុសយវារសទិសោយេវ.

៧. ធាតុបុច្ឆាវារវណ្ណនា

៣៣២-៣៤០. ធាតុវារស្ស បុច្ឆាវារេ តាវ កតិ អនុសយា អនុសេន្តីតិ កតិ អនុសយា សន្តានំ អនុគតា ហុត្វា សយន្តិ. កតិ អនុសយា នានុសេន្តីតិ កតិ អនុសយា សន្តានំ ន អនុគតា ហុត្វា សយន្តិ. កតិ អនុសយា ភង្គាតិ កតិ អនុសយា អនុសេន្តិ នានុសេន្តីតិ ឯវំ វិភជិតព្ពាតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ ហេដ្ឋា បាឡិវវត្ថានេ វុត្តមេវ.

៧. ធាតុវិស្សជ្ជនាវារវណ្ណនា

៣៤១-៣៤៩. និទ្ទេសវារេ បនស្ស កស្សចិ សត្ត អនុសយា អនុសេន្តីតិ បុថុជ្ជនវសេន វុត្តំ. កស្សចិ បញ្ចាតិ សោតាបន្នសកទាគាមិវសេន វុត្តំ. តេសញ្ហិ ទិដ្ឋានុសយោ ច វិចិកិច្ឆានុសយោ ច បហីនាតិ បញ្ចេវ អនុសេន្តិ. តត្ថ យថា អនុសយវារេ ‘‘អនុសេន្តី’’តិ បទស្ស ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ គហិតោ, ឯវមិធ ន គហេតព្ពោ. កស្មា? តស្មិំ ខណេ អនុប្បជ្ជនតោ. កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស ហិ វិបាកចិត្តញ្ចេវ កម្មសមុដ្ឋានរូបញ្ច ឧប្បជ្ជតិ, អកុសលចិត្តំ នត្ថិ. អនុសយា ច អកុសលចិត្តក្ខណេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន វិបាកចិត្តក្ខណេតិ តស្មិំ ខណេ អនុប្បជ្ជនតោ តថា អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. កថំ បន គហេតព្ពោតិ? យថា លព្ភតិ តថា គហេតព្ពោ. កថញ្ច លព្ភតិ? អប្បហីនដ្ឋេន. យថា ហិ រាគទោសមោហានំ អប្បហីនត្តា. កុសលាព្យាកតចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ ‘‘សរាគោ សទោសោ សមោហោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ មគ្គភាវនាយ អប្បហីនត្តា បដិសន្ធិក្ខណេបិ តស្ស តស្ស បុគ្គលស្ស តេ តេ អនុសយា អនុសេន្តីតិ វុច្ចន្តិ. ន កេវលញ្ច វុច្ចន្តិ, អប្បហីនត្តា បន តេ អនុសេន្តិយេវ នាមាតិ វេទិតព្ពា.

អនុសយា ភង្គា នត្ថីតិ យស្ស ហិ យោ អនុសេតិ, សោ អនុសេតិយេវ; យោ នានុសេតិ, សោ នានុសេតិយេវ. អយំ អនុសេតិ ច នានុសេតិ ច, អយំ សិយា អនុសេតិ សិយា នានុសេតីតិ, ឯវំ វិភជិតព្ពោ អនុសយោ នាម នត្ថិ. រូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស កស្សចិ តយោតិ អនាគាមិវសេន វុត្តំ. តស្ស ហិ កាមរាគបដិឃទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយា ចត្តារោបិ អនវសេសតោ បហីនា. ឥតរេ តយោវ អប្បហីនា. តេន វុត្តំ – ‘‘កស្សចិ តយោ អនុសយា អនុសេន្តី’’តិ.

ន កាមធាតុន្តិ កាមធាតុយា បដិសិទ្ធត្តា សេសា ទ្វេ ធាតុយោ ឧបបជ្ជន្តស្សាតិ អត្ថោ. សត្តេ វាតិ យស្មា អរិយសាវកស្ស រូបធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុយំ ឧបបត្តិ នាម នត្ថិ, បុថុជ្ជនស្សេវ ហោតិ, តស្មា សត្តេវាតិ និយមេត្វា វុត្តំ. ‘‘អរូបធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស សត្តេវា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. រូបធាតុយា ឧបបត្តិ នត្ថីតិ កស្មា នត្ថិ? ឧបបត្តិនិប្ផាទកស្ស រូបាវចរជ្ឈានស្ស អភាវា. សោ ហិ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា តំ ធាតុំ ឧបបន្នោតិ នាស្ស តត្ថ រូបាវចរជ្ឈានំ អត្ថិ. តទភាវា រូបធាតុយំ ឧបបត្តិ នត្ថីតិ វេទិតព្ពា. អរូបធាតុយា ចុតស្ស ន កាមធាតុន្តិ ឯត្ថ អរូបធាតុយេវ អធិប្បេតា. ឥមិនា នយេន សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

ធាតុវារវណ្ណនា.

អនុសយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.