១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា

១. ឥទានិ តេសញ្ញេវ មូលយមកេ ទេសិតានំ កុសលាទិធម្មានំ លព្ភមានវសេន ឯកទេសំ សង្គណ្ហិត្វា សច្ចយមកានន្តរំ ទេសិតស្ស សង្ខារយមកស្ស វណ្ណនា ហោតិ. តត្ថាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ បណ្ណត្តិវារាទយោ តយោ មហាវារា, អន្តរវារាទយោ ច អវសេសបភេទា វេទិតព្ពា. អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – បណ្ណត្តិវារេ តាវ យថា ហេដ្ឋា ខន្ធាទយោ ធម្មេ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ; ចក្ខុ ចក្ខាយតនំ; ចក្ខុ ចក្ខុធាតុ; ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ បទសោធនវារោ អារទ្ធោ. តថា អនារភិត្វា ‘‘អស្សាសបស្សាសា កាយសង្ខារោ’’តិ បឋមំ តយោបិ សង្ខារា វិភជិត្វា ទស្សិតា.

តត្ថ កាយស្ស សង្ខារោ កាយសង្ខារោ. ‘‘អស្សាសបស្សាសា កាយិកា, ឯតេ ធម្មា កាយប្បដិពទ្ធា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣; សំ. និ. ៤.៣៤៨ អត្ថតោ សមានំ) ហិ វចនតោ ការណភូតស្ស ករជកាយស្ស ផលភូតោ ឯវ សង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ. អបរោ នយោ – សង្ខរិយតីតិ សង្ខារោ. កេន សង្ខរិយតីតិ? កាយេន. អយញ្ហិ វាតោ វិយ ភស្តាយ ករជកាយេន សង្ខរិយតីតិ. ឯវម្បិ កាយស្ស សង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ. កាយេន កតោ អស្សាសបស្សាសវាតោតិ អត្ថោ. ‘‘បុព្ពេវ ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វិតក្កេត្វា វិចារេត្វា បច្ឆា វាចំ ភិន្ទតិ, តស្មា វិតក្កវិចារា វចីសង្ខារោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣; សំ. និ. ៤.៣៤៨) វចនតោ បន សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ. កិំ សង្ខរោតិ? វចិំ. វចិយា សង្ខារោតិ វចីសង្ខារោ. វចីភេទសមុដ្ឋាបកស្ស វិតក្កវិចារទ្វយស្សេតំ នាមំ. ‘‘សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣; សំ. និ. ៤.៣៤៨) វចនតោយេវ បន តតិយបទេបិ សង្ខរិយតីតិ សង្ខារោ. កេន សង្ខរិយតិ? ចិត្តេន. ករណត្ថេ សាមិវចនំ កត្វា ចិត្តស្ស សង្ខារោតិ ចិត្តសង្ខារោ. សព្ពេសម្បិ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ចេតសិកធម្មានមេតំ អធិវចនំ. វិតក្កវិចារានំ បន វចីសង្ខារភាវេន វិសុំ គហិតត្តា ‘‘ឋបេត្វា វិតក្កវិចារេ’’តិ វុត្តំ.

២-៧. ឥទានិ កាយោ កាយសង្ខារោតិ បទសោធនវារោ អារទ្ធោ. តស្ស អនុលោមនយេ តីណិ, បដិលោមនយេ តីណីតិ ឆ យមកានិ. បទសោធនមូលចក្កវារេ ឯកេកសង្ខារមូលកានិ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា អនុលោមនយេ ឆ, បដិលោមនយេ ឆាតិ ទ្វាទស យមកានិ. សុទ្ធសង្ខារវារេ បន យថា សុទ្ធខន្ធវារាទីសុ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូបំ; ចក្ខុ អាយតនំ, អាយតនា ចក្ខូ’’តិអាទិនា នយេន យមកានិ វុត្តានិ. ឯវំ ‘‘កាយោ សង្ខារោ, សង្ខារា កាយោ’’តិ អវត្វា ‘‘កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ, វចីសង្ខារោ កាយសង្ខារោ’’តិអាទិនា នយេន កាយសង្ខារមូលកានិ ទ្វេ, វចីសង្ខារមូលកំ ឯកន្តិ អនុលោមេ តីណិ, បដិលោមេ តីណីតិ សព្ពានិបិ សុទ្ធិកវារេ ឆ យមកានិ វុត្តានិ. កិំ ការណា? សុទ្ធិកឯកេកបទវសេន អត្ថាភាវតោ. យថា ហិ ខន្ធយមកាទីសុ រូបាទិវិសិដ្ឋានំ ខន្ធានំ ចក្ខាទិវិសិដ្ឋានញ្ច អាយតនាទីនំ អធិប្បេតត្តា ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូបំ, ចក្ខុ អាយតនំ, អាយតនា ចក្ខូ’’តិ សុទ្ធិកឯកេកបទវសេន អត្ថោ អត្ថិ. ឯវមិធ ‘‘កាយោ សង្ខារោ, សង្ខារា កាយោ’’តិ នត្ថិ. កាយសង្ខារោតិ បន ទ្វីហិបិ បទេហិ ឯកោវ អត្ថោ លព្ភតិ. អស្សាសោ វា បស្សាសោ វាតិ សុទ្ធិកឯកេកបទវសេន អត្ថាភាវតោ ‘‘កាយោ សង្ខារោ, សង្ខារា កាយោ’’តិ ន វុត្តំ. ‘‘កាយោ កាយសង្ខារោ’’តិអាទិ បន វត្តព្ពំ សិយា. តម្បិ កាយវចីចិត្តបទេហិ ឥធ អធិប្បេតានំ សង្ខារានំ អគ្គហិតត្តា ន យុជ្ជតិ. សុទ្ធសង្ខារវារោ ហេស. បទសោធនេ បន វិនាបិ អត្ថេន វចនំ យុជ្ជតីតិ តត្ថ សោ នយោ គហិតោវ. ឥធ បន កាយសង្ខារស្ស វចីសង្ខារាទីហិ, វចីសង្ខារស្ស ច ចិត្តសង្ខារាទីហិ, ចិត្តសង្ខារស្ស ច កាយសង្ខារាទីហិ, អញ្ញត្តា ‘‘កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ, វចីសង្ខារោ, កាយសង្ខារោ’’តិ ឯកេកសង្ខារមូលកានិ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ យមកានិ យុជ្ជន្តិ. តេសុ អគ្គហិតគ្គហណេន តីណេវ លព្ភន្តិ. តស្មា តានេវ ទស្សេតុំ អនុលោមនយេ តីណិ, បដិលោមនយេ តីណីតិ ឆ យមកានិ វុត្តានិ. សុទ្ធសង្ខារមូលចក្កវារោ បនេត្ថ ន គហិតោតិ. ឯវំ បណ្ណត្តិវារស្ស ឧទ្ទេសវារោ វេទិតព្ពោ.

៨-១៨. និទ្ទេសវារេ បនស្ស អនុលោមេ តាវ យស្មា ន កាយាទយោវ កាយសង្ខារាទីនំ នាមំ, តស្មា នោតិ បដិសេធោ កតោ. បដិលោមេ ន កាយោ ន កាយសង្ខារោតិ យោ ន កាយោ សោ កាយសង្ខារោបិ ន ហោតីតិ បុច្ឆតិ. កាយសង្ខារោ ន កាយោ កាយសង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ កាយោ ន ហោតិ, កាយសង្ខារោយេវ បនេសោតិ អត្ថោ. អវសេសន្តិ ន កេវលំ សេសសង្ខារទ្វយមេវ. កាយសង្ខារវិនិមុត្តំ បន សេសំ សព្ពម្បិ សង្ខតាសង្ខតបណ្ណត្តិភេទំ ធម្មជាតំ នេវ កាយោ, ន កាយសង្ខារោតិ ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា.