៦. សង្ខារយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា

១. ឥទានិ តេសញ្ញេវ មូលយមកេ ទេសិតានំ កុសលាទិធម្មានំ លព្ភមានវសេន ឯកទេសំ សង្គណ្ហិត្វា សច្ចយមកានន្តរំ ទេសិតស្ស សង្ខារយមកស្ស វណ្ណនា ហោតិ. តត្ថាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ បណ្ណត្តិវារាទយោ តយោ មហាវារា, អន្តរវារាទយោ ច អវសេសបភេទា វេទិតព្ពា. អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – បណ្ណត្តិវារេ តាវ យថា ហេដ្ឋា ខន្ធាទយោ ធម្មេ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ; ចក្ខុ ចក្ខាយតនំ; ចក្ខុ ចក្ខុធាតុ; ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ បទសោធនវារោ អារទ្ធោ. តថា អនារភិត្វា ‘‘អស្សាសបស្សាសា កាយសង្ខារោ’’តិ បឋមំ តយោបិ សង្ខារា វិភជិត្វា ទស្សិតា.

តត្ថ កាយស្ស សង្ខារោ កាយសង្ខារោ. ‘‘អស្សាសបស្សាសា កាយិកា, ឯតេ ធម្មា កាយប្បដិពទ្ធា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣; សំ. និ. ៤.៣៤៨ អត្ថតោ សមានំ) ហិ វចនតោ ការណភូតស្ស ករជកាយស្ស ផលភូតោ ឯវ សង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ. អបរោ នយោ – សង្ខរិយតីតិ សង្ខារោ. កេន សង្ខរិយតីតិ? កាយេន. អយញ្ហិ វាតោ វិយ ភស្តាយ ករជកាយេន សង្ខរិយតីតិ. ឯវម្បិ កាយស្ស សង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ. កាយេន កតោ អស្សាសបស្សាសវាតោតិ អត្ថោ. ‘‘បុព្ពេវ ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វិតក្កេត្វា វិចារេត្វា បច្ឆា វាចំ ភិន្ទតិ, តស្មា វិតក្កវិចារា វចីសង្ខារោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣; សំ. និ. ៤.៣៤៨) វចនតោ បន សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ. កិំ សង្ខរោតិ? វចិំ. វចិយា សង្ខារោតិ វចីសង្ខារោ. វចីភេទសមុដ្ឋាបកស្ស វិតក្កវិចារទ្វយស្សេតំ នាមំ. ‘‘សញ្ញា ច វេទនា ច ចេតសិកា ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣; សំ. និ. ៤.៣៤៨) វចនតោយេវ បន តតិយបទេបិ សង្ខរិយតីតិ សង្ខារោ. កេន សង្ខរិយតិ? ចិត្តេន. ករណត្ថេ សាមិវចនំ កត្វា ចិត្តស្ស សង្ខារោតិ ចិត្តសង្ខារោ. សព្ពេសម្បិ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ចេតសិកធម្មានមេតំ អធិវចនំ. វិតក្កវិចារានំ បន វចីសង្ខារភាវេន វិសុំ គហិតត្តា ‘‘ឋបេត្វា វិតក្កវិចារេ’’តិ វុត្តំ.

២-៧. ឥទានិ កាយោ កាយសង្ខារោតិ បទសោធនវារោ អារទ្ធោ. តស្ស អនុលោមនយេ តីណិ, បដិលោមនយេ តីណីតិ ឆ យមកានិ. បទសោធនមូលចក្កវារេ ឯកេកសង្ខារមូលកានិ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា អនុលោមនយេ ឆ, បដិលោមនយេ ឆាតិ ទ្វាទស យមកានិ. សុទ្ធសង្ខារវារេ បន យថា សុទ្ធខន្ធវារាទីសុ ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូបំ; ចក្ខុ អាយតនំ, អាយតនា ចក្ខូ’’តិអាទិនា នយេន យមកានិ វុត្តានិ. ឯវំ ‘‘កាយោ សង្ខារោ, សង្ខារា កាយោ’’តិ អវត្វា ‘‘កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ, វចីសង្ខារោ កាយសង្ខារោ’’តិអាទិនា នយេន កាយសង្ខារមូលកានិ ទ្វេ, វចីសង្ខារមូលកំ ឯកន្តិ អនុលោមេ តីណិ, បដិលោមេ តីណីតិ សព្ពានិបិ សុទ្ធិកវារេ ឆ យមកានិ វុត្តានិ. កិំ ការណា? សុទ្ធិកឯកេកបទវសេន អត្ថាភាវតោ. យថា ហិ ខន្ធយមកាទីសុ រូបាទិវិសិដ្ឋានំ ខន្ធានំ ចក្ខាទិវិសិដ្ឋានញ្ច អាយតនាទីនំ អធិប្បេតត្តា ‘‘រូបំ ខន្ធោ, ខន្ធា រូបំ, ចក្ខុ អាយតនំ, អាយតនា ចក្ខូ’’តិ សុទ្ធិកឯកេកបទវសេន អត្ថោ អត្ថិ. ឯវមិធ ‘‘កាយោ សង្ខារោ, សង្ខារា កាយោ’’តិ នត្ថិ. កាយសង្ខារោតិ បន ទ្វីហិបិ បទេហិ ឯកោវ អត្ថោ លព្ភតិ. អស្សាសោ វា បស្សាសោ វាតិ សុទ្ធិកឯកេកបទវសេន អត្ថាភាវតោ ‘‘កាយោ សង្ខារោ, សង្ខារា កាយោ’’តិ ន វុត្តំ. ‘‘កាយោ កាយសង្ខារោ’’តិអាទិ បន វត្តព្ពំ សិយា. តម្បិ កាយវចីចិត្តបទេហិ ឥធ អធិប្បេតានំ សង្ខារានំ អគ្គហិតត្តា ន យុជ្ជតិ. សុទ្ធសង្ខារវារោ ហេស. បទសោធនេ បន វិនាបិ អត្ថេន វចនំ យុជ្ជតីតិ តត្ថ សោ នយោ គហិតោវ. ឥធ បន កាយសង្ខារស្ស វចីសង្ខារាទីហិ, វចីសង្ខារស្ស ច ចិត្តសង្ខារាទីហិ, ចិត្តសង្ខារស្ស ច កាយសង្ខារាទីហិ, អញ្ញត្តា ‘‘កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ, វចីសង្ខារោ, កាយសង្ខារោ’’តិ ឯកេកសង្ខារមូលកានិ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ យមកានិ យុជ្ជន្តិ. តេសុ អគ្គហិតគ្គហណេន តីណេវ លព្ភន្តិ. តស្មា តានេវ ទស្សេតុំ អនុលោមនយេ តីណិ, បដិលោមនយេ តីណីតិ ឆ យមកានិ វុត្តានិ. សុទ្ធសង្ខារមូលចក្កវារោ បនេត្ថ ន គហិតោតិ. ឯវំ បណ្ណត្តិវារស្ស ឧទ្ទេសវារោ វេទិតព្ពោ.

៨-១៨. និទ្ទេសវារេ បនស្ស អនុលោមេ តាវ យស្មា ន កាយាទយោវ កាយសង្ខារាទីនំ នាមំ, តស្មា នោតិ បដិសេធោ កតោ. បដិលោមេ ន កាយោ ន កាយសង្ខារោតិ យោ ន កាយោ សោ កាយសង្ខារោបិ ន ហោតីតិ បុច្ឆតិ. កាយសង្ខារោ ន កាយោ កាយសង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ កាយោ ន ហោតិ, កាយសង្ខារោយេវ បនេសោតិ អត្ថោ. អវសេសន្តិ ន កេវលំ សេសសង្ខារទ្វយមេវ. កាយសង្ខារវិនិមុត្តំ បន សេសំ សព្ពម្បិ សង្ខតាសង្ខតបណ្ណត្តិភេទំ ធម្មជាតំ នេវ កាយោ, ន កាយសង្ខារោតិ ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

១៩. បវត្តិវារេ បនេត្ថ បច្ចុប្បន្នកាលេ បុគ្គលវារស្ស អនុលោមនយេ ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វចីសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ កាយសង្ខារមូលកានិ ទ្វេ, វចីសង្ខារមូលកំ ឯកន្តិ តីណេវ យមកានិ លព្ភន្តិ; តានិ គហិតានេវ. តស្ស បដិលោមនយេបិ ឱកាសវារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេត្ថ សព្ពវារេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ យមកានំ វសេន យមកគណនា វេទិតព្ពា.

អត្ថវិនិច្ឆយេ បនេត្ថ ឥទំ លក្ខណំ – ឥមស្មិញ្ហិ សង្ខារយមកេ ‘‘អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ វិតក្កវិចារានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិអាទិវចនតោ បច្ចុប្បន្នាទិកាលភេទោ បវត្តិវសេនាបិ គហេតព្ពោ, ន ចុតិបដិសន្ធិវសេនេវ. ‘‘ទុតិយជ្ឈានេ តតិយជ្ឈានេ តត្ថ កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិវចនតោ ច ឈានម្បិ ឱកាសវសេន គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវមេត្ថ យំ យំ លព្ភតិ, តស្ស តស្ស វសេន អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តត្រិទំ នយមុខំ – វិនា វិតក្កវិចារេហីតិ ទុតិយតតិយជ្ឈានវសេន វុត្តំ. តេសន្តិ តេសំ ទុតិយតតិយជ្ឈានសមង្គីនំ. កាមាវចរានន្តិ កាមាវចរេ ឧប្បន្នសត្តានំ. រូបាវចរទេវានំ បន អស្សាសបស្សាសា នត្ថិ. អរូបាវចរានំ រូបមេវ នត្ថិ. វិនា អស្សាសបស្សាសេហីតិ រូបារូបភវេសុ និព្ពត្តសត្តានំ វិតក្កវិចារុប្បត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ.

២១. បឋមជ្ឈានេ កាមាវចរេតិ កាមាវចរភូមិយំ ឧប្បន្នេ បឋមជ្ឈានេ. អង្គមត្តវសេន ចេត្ថ បឋមជ្ឈានំ គហេតព្ពំ, ន អប្បនាវសេនេវ. អនប្បនាបត្តេបិ ហិ សវិតក្កសវិចារចិត្តេ ឥទំ សង្ខារទ្វយំ ឧប្បជ្ជតេវ.

២៤. ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេតិ ឥទំ កាយសង្ខារស្ស ឯកន្តចិត្តសមុដ្ឋានត្តា វុត្តំ. ឧប្បជ្ជមានមេវ ហិ ចិត្តំ រូបំ វា អរូបំ វា សមុដ្ឋាបេតិ, ន ភិជ្ជមានំ.

៣៧. សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេតិ បដិសន្ធិតោ ទុតិយេ ភវង្គចិត្តេ. កាមញ្ចេតំ បដិសន្ធិចិត្តេបិ វត្តមានេ តេសំ តត្ថ នុប្បជ្ជិត្ថេវ. យាវ បន អព្ពោកិណ្ណំ វិបាកចិត្តំ វត្តតិ, តាវ នុប្បជ្ជិត្ថេវ នាមាតិ ទស្សនត្ថមេតំ វុត្តំ. យស្ស វា ឈានស្ស វិបាកចិត្តេន តេ និព្ពត្តា, តំ សតសោបិ សហស្សសោបិ ឧប្បជ្ជមានំ បឋមចិត្តមេវ. វិបាកចិត្តេន បន វិសទិសំ ភវនិកន្តិយា អាវជ្ជនចិត្តំ ទុតិយចិត្តំ នាម. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៤៤. បច្ឆិមចិត្តសមង្គីនន្តិ សព្ពបច្ឆិមេន អប្បដិសន្ធិកចិត្តេន សមង្គីភូតានំ ខីណាសវានំ. អវិតក្កអវិចារំ បច្ឆិមចិត្តន្តិ រូបាវចរានំ ទុតិយជ្ឈានិកាទិចុតិចិត្តវសេន, អរូបាវចរានញ្ច ចតុត្ថជ្ឈានិកចុតិចិត្តវសេនេតំ វុត្តំ. តេសន្តិ តេសំ បច្ឆិមចិត្តសមង្គីអាទីនំ.

៧៩. យស្ស កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ និរុជ្ឈតីតិ ឯត្ថ និយមតោ កាយសង្ខារស្ស ចិត្តសង្ខារេន សទ្ធិំ ឯកក្ខណេ និរុជ្ឈនតោ អាមន្តាតិ បដិវចនំ ទិន្នំ. ន ចិត្តសង្ខារស្ស កាយសង្ខារេន សទ្ធិំ. កិំ ការណា? ចិត្តសង្ខារោ ហិ កាយសង្ខារេន វិនាបិ ឧប្បជ្ជតិ ច និរុជ្ឈតិ ច. កាយសង្ខារោ បន ចិត្តសមុដ្ឋានោ អស្សាសបស្សាសវាតោ. ចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ច ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជិត្វា យាវ អញ្ញានិ សោឡសចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តាវ តិដ្ឋតិ. តេសំ សោឡសន្នំ សព្ពបច្ឆិមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតីតិ យេន ចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ បដ្ឋាយ សត្តរសមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. ន កស្សចិ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ វា ឋិតិក្ខណេ វា និរុជ្ឈតិ, នាបិ ឋិតិក្ខណេ វា ភង្គក្ខណេ វា ឧប្បជ្ជតិ. ឯសា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបស្ស ធម្មតាតិ និយមតោ ចិត្តសង្ខារេន សទ្ធិំ ឯកក្ខណេ និរុជ្ឈនតោ អាមន្តាតិ វុត្តំ. យំ បន វិភង្គប្បករណស្ស សីហឡដ្ឋកថាយំ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ សត្តរសមស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ, តំ ឥមាយ បាឡិយា វិរូជ្ឈតិ. អដ្ឋកថាតោ ច បាឡិយេវ ពលវតរាតិ បាឡិយំ វុត្តមេវ បមាណំ.

១២៨. យស្ស កាយសង្ខារោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វចីសង្ខារោ និរុជ្ឈតីតិ ឯត្ថ យស្មា កាយសង្ខារោ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ, ន ច តស្មិំ ខណេ វិតក្កវិចារា និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា នោតិ បដិសេធោ កតោតិ. ឥមិនា នយមុខេន សព្ពត្ថ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. បរិញ្ញាវារោ បាកតិកោយេវាតិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា.

សង្ខារយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.