៥. សច្ចយមកំ

១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា

១-៩. ឥទានិ តេយេវ មូលយមកេ ទេសិតេ កុសលាទិធម្មេ សច្ចវសេន សង្គណ្ហិត្វា ធាតុយមកានន្តរំ ទេសិតស្ស សច្ចយមកស្ស វណ្ណនា ហោតិ. តត្ថាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ បណ្ណត្តិវារាទយោ តយោ មហាវារា អន្តរវារាទយោ ច អវសេសប្បភេទា វេទិតព្ពា. បណ្ណត្តិវារេ បនេត្ថ ចតុន្នំ សច្ចានំ វសេន បទសោធនវារោ, បទសោធនមូលចក្កវារោ, សុទ្ធសច្ចវារោ, សុទ្ធសច្ចមូលចក្កវារោតិ ឥមេសុ ចតូសុ វារេសុ យមកគណនា វេទិតព្ពា.

១០-២៦. បណ្ណត្តិវារនិទ្ទេសេ បន អវសេសំ ទុក្ខសច្ចន្តិ ទុក្ខវេទនាយ ចេវ តណ្ហាយ ច វិនិមុត្តា តេភូមកធម្មា វេទិតព្ពា. អវសេសោ សមុទយោតិ សច្ចវិភង្គេ និទ្ទិដ្ឋកាមាវចរកុសលាទិភេទោ ទុក្ខសច្ចស្ស បច្ចយោ. អវសេសោ និរោធោតិ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិបស្សទ្ធិនិរោធោ ចេវ ខណភង្គនិរោធោ ច. អវសេសោ មគ្គោតិ ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ ហោតិ, អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, មិច្ឆាមគ្គោ, ជង្ឃមគ្គោ, សកដមគ្គោ’’តិ ឯវមាទិកោ.

បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

២៧-១៦៤. បវត្តិវារេ បនេត្ថ បច្ចុប្បន្នកាលេ បុគ្គលវារស្ស អនុលោមនយេ ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ; យស្ស វា បន សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ទុក្ខសច្ចមូលកេហិ តីហិ, សមុទយសច្ចមូលកេហិ ទ្វីហិ, និរោធសច្ចមូលកេន ឯកេនាតិ លព្ភមានញ្ច អលព្ភមានញ្ច គហេត្វា បាឡិវសេន ឆហិ យមកេហិ ភវិតព្ពំ. តេសុ យស្មា និរោធស្ស នេវ ឧប្បាទោ, ន និរោធោ យុជ្ជតិ, តស្មា ទុក្ខសច្ចមូលកានិ សមុទយសច្ចមគ្គសច្ចេហិ សទ្ធិំ ទ្វេ, សមុទយសច្ចមូលកំ មគ្គសច្ចេន សទ្ធិំ ឯកន្តិ តីណិ យមកានិ អាគតានិ. តស្ស បដិលោមនយេបិ ឱកាសវារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេត្ថ សព្ពវារេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ យមកានំ វសេន យមកគណនា វេទិតព្ពា. អត្ថវិនិច្ឆយេ បនេត្ថ ឥទំ លក្ខណំ – ឥមស្ស ហិ សច្ចយមកស្ស បវត្តិវារេ និរោធសច្ចំ តាវ ន លព្ភតេវ. សេសេសុ បន តីសុ សមុទយសច្ចមគ្គសច្ចានិ ឯកន្តេន បវត្តិយំយេវ លព្ភន្តិ. ទុក្ខសច្ចំ ចុតិបដិសន្ធីសុបិ បវត្តេបិ លព្ភតិ. បច្ចុប្បន្នាទយោ បន តយោ កាលា ចុតិបដិសន្ធីនម្បិ បវត្តិយាបិ វសេន លព្ភន្តិ. ឯវមេត្ថ យំ យំ លព្ភតិ, តស្ស តស្ស វសេន អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តត្រិទំ នយមុខំ – សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ អន្តមសោ សុទ្ធាវាសានម្បិ. តេបិ ហិ ទុក្ខសច្ចេនេវ ឧបបជ្ជន្តិ. តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្សាតិ ឥទំ ទុក្ខសច្ចសមុទយសច្ចេសុ ឯកកោដ្ឋាសស្ស ឧប្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តស្មា បញ្ចវោការវសេនេវ គហេតព្ពំ. ចតុវោការេ បន តណ្ហាវិប្បយុត្តស្ស ផលសមាបត្តិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឯកម្បិ សច្ចំ នុប្បជ្ជតិ. ឥទំ ឥធ ន គហេតព្ពំ. តេសំ ទុក្ខសច្ចញ្ចាតិ តស្មិញ្ហិ ខណេ តណ្ហំ ឋបេត្វា សេសំ ទុក្ខសច្ចំ នាម ហោតីតិ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. មគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ បន រូបមេវ ទុក្ខសច្ចំ នាម. សេសា មគ្គសម្បយុត្តកា ធម្មា សច្ចវិនិមុត្តា. តេនេវ ការណេន ‘‘អរូបេ មគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ មគ្គសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានំ បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ តត្ថាតិ តេសំ តស្មិំ ឧបបត្តិក្ខណេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តុប្បត្តិក្ខណេ ចាតិ ឯវមេត្ថ ខណវសេន ឱកាសោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឯសេវ នយោ. អនភិសមេតាវីនន្តិ ចតុសច្ចបដិវេធសង្ខាតំ អភិសមយំ អប្បត្តសត្តានំ. អភិសមេតាវីនន្តិ អភិសមិតសច្ចានន្តិ. ឥមិនា នយមុខេន សព្ពត្ថ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

បវត្តិវារវណ្ណនា.

៣. បរិញ្ញាវារវណ្ណនា

១៦៥-១៧០. បរិញ្ញាវារេ បន ញាតបរិញ្ញា, តីរណបរិញ្ញា, បហានបរិញ្ញាតិ តិស្សោបេត្ថ បរិញ្ញាយោ លព្ភន្តិ. យស្មា ច លោកុត្តរធម្មេសុ បរិញ្ញា នាម នត្ថិ; តស្មា ឥធ ទ្វេ សច្ចានិ គហិតានិ. តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ បរិជានាតីតិ ញាតតីរណបរិញ្ញាវសេនេវ វុត្តំ. សមុទយសច្ចំ បជហតីតិ ញាតបហានបរិញ្ញាវសេន. ឥតិ ឥមាសំ បរិញ្ញានំ វសេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

បរិញ្ញាវារវណ្ណនា.

សច្ចយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.