៣. អាយតនយមកំ

១. បណ្ណត្តិឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១-៩. ឥទានិ មូលយមកេ ទេសិតេយេវ កុសលាទិធម្មេ អាយតនវសេនាបិ សង្គណ្ហិត្វា ខន្ធយមកានន្តរំ ទេសិតស្ស អាយតនយមកស្ស វណ្ណនា ហោតិ. តត្ថ ខន្ធយមកេ វុត្តនយេនេវ បាឡិវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ. យថេវ ហិ តត្ថ បណ្ណត្តិវារោ, បវត្តិវារោ, បរិញ្ញាវារោតិ តយោ មហាវារា ហោន្តិ, តថា ឥធាបិ. វចនត្ថោបិ នេសំ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥធាបិ ច បណ្ណត្តិវារោ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវសេន ទ្វិធា វវត្ថិតោ. ឥតរេ និទ្ទេសវសេនេវ. ‘តត្ថ ទ្វាទសាយតនានី’តិ បទំ អាទិំ កត្វា យាវ នាយតនា ន មនោតិ, តាវ បណ្ណត្តិវារស្ស ឧទ្ទេសវារោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ទ្វាទសាយតនានីតិ អយំ យមកវសេន បុច្ឆិតព្ពានំ អាយតនានំ ឧទ្ទេសោ. ចក្ខាយតនំ…បេ… ធម្មាយតនន្តិ តេសញ្ញេវ បភេទតោ នាមវវត្ថានំ. យមកវសេន បុច្ឆាសុខត្ថញ្ចេត្ថ បឋមំ បដិបាដិយា អជ្ឈត្តរូបាយតនានិ វុត្តានិ. បច្ឆា ពាហិររូបាយតនានិ. បរិយោសានេ មនាយតនធម្មាយតនានិ.

យថា បន ហេដ្ឋា ខន្ធវសេន, ឯវមិធ ឥមេសំ អាយតនានំ វសេន បទសោធនវារោ, បទសោធនមូលចក្កវារោ, សុទ្ធាយតនវារោ, សុទ្ធាយតនមូលចក្កវារោតិ, ចត្តារោវ នយវារា ហោន្តិ. ឯកេកោ ចេត្ថ អនុលោមបដិលោមវសេន ទុវិធោយេវ. តេសមត្ថោ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យថា បន ខន្ធយមកេ បទសោធនវារស្ស អនុលោមវារេ ‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធោ រូប’ន្តិអាទីនិ បញ្ច យមកានិ, តថា ឥធ ‘ចក្ខុ, ចក្ខាយតនំ; ចក្ខាយតនំ; ចក្ខូ’តិអាទីនិ ទ្វាទស. បដិលោមវារេបិ ‘ន ចក្ខុ, ន ចក្ខាយតនំ; ន ចក្ខាយតនំ, ន ចក្ខូ’តិអាទីនិ ទ្វាទស, បទសោធនមូលចក្កវារស្ស បនេត្ថ អនុលោមវារេ ឯកេកាយតនមូលកានិ ឯកាទស ឯកាទស កត្វា ទ្វត្តិំសសតំ យមកានិ. បដិលោមវារេបិ ទ្វត្តិំសសតមេវ. សុទ្ធាយតនវារស្សាបិ អនុលោមវារេ ទ្វាទស, បដិលោមវារេ ទ្វាទស, សុទ្ធាយតនមូលចក្កវារស្សាបិ អនុលោមវារេ ឯកេកាយតនមូលកានិ ឯកាទស ឯកាទស កត្វា ទ្វត្តិំសសតំ យមកានិ. បដិលោមវារេបិ ទ្វត្តិំសសតមេវាតិ ឯវមិធ ឆសត្តតាធិកេហិ បញ្ចហិ យមកសតេហិ, ទ្វិបញ្ញាសាធិកេហិ ឯកាទសហិ បុច្ឆាសតេហិ, ចតុរាធិកេហិ តេវីសាយ អត្ថសតេហិ ច បដិមណ្ឌិតោ បណ្ណត្តិវារស្ស ឧទ្ទេសវារោ វេទិតព្ពោ.

បណ្ណត្តិឧទ្ទេសវារវណ្ណនា.

១. បណ្ណត្តិនិទ្ទេសវារវណ្ណនា

១០-១៧. និទ្ទេសវារេ បន ហេដ្ឋា ខន្ធយមកស្ស បណ្ណត្តិវារនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញត្រ វិសេសា. តត្រាយំ វិសេសោ – ទិព្ពចក្ខូតិ ទុតិយវិជ្ជាញាណំ. បញ្ញាចក្ខូតិ តតិយវិជ្ជាញាណំ. ទិព្ពសោតន្តិ ទុតិយអភិញ្ញាញាណំ. តណ្ហាសោតន្តិ តណ្ហាវ. អវសេសោ កាយោតិ នាមកាយោ, រូបកាយោ, ហត្ថិកាយោ, អស្សកាយោតិ ឯវមាទិ. អវសេសំ រូបន្តិ រូបាយតនតោ សេសំ ភូតុបាទាយរូបញ្ចេវ បិយរូបសាតរូបញ្ច. សីលគន្ធោតិអាទីនិ វាយនដ្ឋេន សីលាទីនំយេវ នាមានិ. អត្ថរសោតិអាទីនិបិ សាធុមធុរដ្ឋេន អត្ថាទីនញ្ញេវ នាមានិ. អវសេសោ ធម្មោតិ បរិយត្តិធម្មាទិអនេកប្បភេទោតិ អយមេត្ថ វិសេសោ.

បណ្ណត្តិនិទ្ទេសវារវណ្ណនា.

២. បវត្តិវារវណ្ណនា

១៨-២១. ឥធាបិ ច បវត្តិវារស្ស ឧប្បាទវារាទីសុ តីសុ អន្តរវារេសុ ឯកេកស្មិំ ឆឡេវ កាលភេទា. តេសំ ឯកេកស្មិំ កាលេ បុគ្គលវារាទយោ តយោ វារា. តេ សព្ពេបិ អនុលោមបដិលោមនយវសេន ទុវិធាវ ហោន្តិ. តត្ថ បច្ចុប្បន្នកាលេ បុគ្គលវារស្ស អនុលោមនយេ យថា ខន្ធយមកេ រូបក្ខន្ធមូលកានិ ចត្តារិ, វេទនាក្ខន្ធមូលកានិ តីណិ, សញ្ញាក្ខន្ធមូលកានិ ទ្វេ, សង្ខារក្ខន្ធមូលកំ ឯកន្តិ អគ្គហិតគ្គហណេន ទស យមកានិ ហោន្តិ. ឯវំ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សោតាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ; យស្ស វា បន សោតាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ; យស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ឃាណាយតនំ, ជិវ្ហាយតនំ, កាយាយតនំ, រូបាយតនំ, សទ្ទាយតនំ, គន្ធាយតនំ, រសាយតនំ, ផោដ្ឋព្ពាយតនំ, មនាយតនំ, ធម្មាយតនំ, ឧប្បជ្ជតិ; យស្ស វា បន ធម្មាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ ចក្ខាយតនមូលកានិ ឯកាទស. ‘‘យស្ស សោតាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា នយេន សោតាយតនមូលកានិ ទស; ឃានាយតនមូលកានិ នវ, ជិវ្ហាយតនមូលកានិ អដ្ឋ; កាយាយតនមូលកានិ សត្ត; រូបាយតនមូលកានិ ឆ; សទ្ទាយតនមូលកានិ បញ្ច; គន្ធាយតនមូលកានិ ចត្តារិ; រសាយតនមូលកានិ តីណិ; ផោដ្ឋព្ពាយតនមូលកានិ ទ្វេ; មនាយតនមូលកំ ឯកន្តិ អគ្គហិតគ្គហណេន ឆសដ្ឋិ យមកានិ ហោន្តិ.

តត្ថ ចក្ខាយតនមូលកេសុ ឯកាទសសុ ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សោតាយតនំ, ឃានាយតនំ, រូបាយតនំ, មនាយតនំ, ធម្មាយតនំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឥមានិ បញ្ចេវ វិស្សជ្ជិតានិ. តេសុ បឋមំ វិស្សជ្ជេតព្ពំ តាវ វិស្សជ្ជិតំ. ទុតិយំ កិញ្ចាបិ បឋមេន សទិសវិស្សជ្ជនំ, ចក្ខុសោតាយតនានំ បវត្តិដ្ឋានេ បន ឃានាយតនស្ស ន ឯកន្តេន បវត្តិតោ ‘‘កថំ នុ ខោ ឯតំ វិស្សជ្ជេតព្ព’’ន្តិ វិមតិនិវារណត្ថំ វិស្សជ្ជិតំ. រូបាយតនមនាយតនធម្មាយតនេហិ សទ្ធិំ តីណិ យមកានិ អសទិសវិស្សជ្ជនត្តា វិស្សជ្ជិតានិ. សេសេសុ ជិវ្ហាយតនកាយាយតនេហិ តាវ សទ្ធិំ ទ្វេ យមកានិ បុរិមេហិ ទ្វីហិ សទ្ធិំ សទិសវិស្សជ្ជនានិ. សទ្ទាយតនស្ស បដិសន្ធិក្ខណេ អនុប្បត្តិតោ តេន សទ្ធិំ យមកស្ស វិស្សជ្ជនមេវ នត្ថិ. គន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនេហិបិ សទ្ធិំ តីណិ យមកានិ បុរិមេហិ ទ្វីហិ សទិសវិស្សជ្ជនានេវ ហោន្តីតិ តន្តិយា លហុភាវត្ថំ សង្ខិត្តានិ. សោតាយតនមូលកេសុ យំ លព្ភតិ, តំ បុរិមេហិ សទិសវិស្សជ្ជនមេវាតិ ឯកម្បិ បាឡិំ នារុឡ្ហំ. ឃានាយតនមូលកេសុ រូបាយតនេន សទ្ធិំ ឯកំ, មនាយតនធម្មាយតនេហិ សទ្ធិំ ទ្វេតិ តីណិ យមកានិ បាឡិំ អារុឡ្ហានិ. សេសានិ ឃានាយតនយមកេន សទិសវិស្សជ្ជនត្តា នារុឡ្ហានិ. តថា ជិវ្ហាយតនកាយាយតនមូលកានិ. រូបាយតនមូលកេសុ មនាយតនធម្មាយតនេហិ សទ្ធិំ ទ្វេយេវ វិស្សជ្ជិតានិ. គន្ធរសផោដ្ឋព្ពេហិ បន សទ្ធិំ តីណិ រូបាយតនមនាយតនេហិ សទ្ធិំ សទិសវិស្សជ្ជនានិ. យថេវ ហេត្ថ ‘‘សរូបកានំ អចិត្តកាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, តថា ឥធាបិ ‘‘សរូបកានំ អគន្ធកានំ, អរសកានំ អផោដ្ឋព្ពកាន’’ន្តិ យោជនា វេទិតព្ពា. គន្ធាទីនិ ចេត្ថ អាយតនភូតានេវ អធិប្បេតានិ. តស្មា ‘‘សរូបកានំ សគន្ធាយតនាន’’ន្តិ អាយតនវសេនេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

សទ្ទាយតនមូលកានិ អត្ថាភាវតោ បាឡិំ នារុឡ្ហានេវ. គន្ធរសផោដ្ឋព្ពមូលកានិ ចត្តារិ តីណិ ទ្វេ ច ហេដ្ឋិមេហិ សទិសវិស្សជ្ជនត្តា បាឡិំ នារុឡ្ហានិ. មនាយតនមូលកំ វិស្សជ្ជិតមេវាតិ ឯវមេតានិ បច្ចុប្បន្នកាលេ បុគ្គលវារស្ស អនុលោមនយេ កតិបយយមកវិស្សជ្ជនេនេវ ឆសដ្ឋិយមកានិ វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. យថា ច បុគ្គលវារេ, ឯវំ ឱកាសវារេបិ បុគ្គលោកាសវារេបិ ឆសដ្ឋីតិ បច្ចុប្បន្នកាលេ តីសុ វារេសុ អនុលោមនយេ អដ្ឋនវុតិសតំ យមកានិ ហោន្តិ. យថា ច អនុលោមនយេ, ឯវំ បដិលោមនយេបីតិ សព្ពានិបិ បច្ចុប្បន្នកាលេ ឆន្នវុតាធិកានិ តីណិ យមកសតានិ ហោន្តិ. តេសុ ទ្វានវុតាធិកានិ សត្ត បុច្ឆាសតានិ, ចតុរាសីតាធិកានិ ច បន្នរស អត្ថសតានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯវំ សេសេសុបិ បញ្ចសុ កាលភេទេសូតិ សព្ពានិបិ ឆសត្តតាធិកានិ តេវីសតិ យមកសតានិ. តតោ ទិគុណា បុច្ឆា, តតោ ទិគុណា អត្ថាតិ ឥទមេត្ថ ឧប្បាទវារេ បាឡិវវត្ថានំ. និរោធវារឧប្បាទនិរោធវារេសុបិ ឯសេវ នយោតិ. សព្ពស្មិម្បិ បវត្តិវារេ អដ្ឋវីសានិ ឯកសត្តតិ យមកសតានិ. តតោ ទិគុណា បុច្ឆា, តតោ ទិគុណា អត្ថា វេទិតព្ពា. បាឡិ បន មនាយតនំ ធម្មាយតនញ្ច ឯកសទិសំ, នានំ នត្ថិ. ឧបរិ បន ‘‘វារសង្ខេបោ ហោតី’’តិអាទីនិ វត្វា តត្ថ តត្ថ សង្ខិត្តា. តស្មា យំ តត្ថ តត្ថ សង្ខិត្តំ, តំ សព្ពំ អសម្មុយ្ហន្តេហិ សល្លក្ខេតព្ពំ.

អត្ថវិនិច្ឆយេ បនេត្ថ ឥទំ នយមុខំ. សចក្ខុកានំ អសោតកានន្តិ អបាយេ ជាតិពធិរឱបបាតិកំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ សចក្ខុកោ អសោតកោ ហុត្វា ឧបបជ្ជតិ. យថាហ – ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ អបរានិ ទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ. ឱបបាតិកានំ បេតានំ, ឱបបាតិកានំ អសុរានំ, ឱបបាតិកានំ តិរច្ឆានគតានំ, ឱបបាតិកានំ នេរយិកានំ; ជច្ចពធិរានំ ឧបបត្តិក្ខណេ ទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ, ចក្ខាយតនំ រូបឃានគន្ធជិវ្ហារសកាយផោដ្ឋព្ពាយតនំ មនាយតនំ ធម្មាយតន’’ន្តិ. សចក្ខុកានំ សសោតកានន្តិ សុគតិទុគ្គតីសុ បរិបុណ្ណាយតនេ ច ឱបបាតិកេ រូបីព្រហ្មានោ ច សន្ធាយ វុត្តំ. តេ ហិ សចក្ខុកា សសោតកា ហុត្វា ឧបបជ្ជន្តិ. យថាហ – ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ; កាមាវចរានំ ទេវានំ, បឋមកប្បិកានំ មនុស្សានំ, ឱបបាតិកានំ បេតានំ, ឱបបាតិកានំ អសុរានំ, ឱបបាតិកានំ តិរច្ឆានគតានំ, ឱបបាតិកានំ នេរយិកានំ, បរិបុណ្ណាយតនានំ. រូបធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ បញ្ចាយតនានិ បាតុភវន្តិ, ចក្ខាយតនំ រូបសោតមនាយតនំ ធម្មាយតន’’ន្តិ.

អឃានកានន្តិ ព្រហ្មបារិសជ្ជាទយោ សន្ធាយ វុត្តំ. តេ ហិ សចក្ខុកា អឃានកា ហុត្វា ឧបបជ្ជន្តិ. កាមធាតុយំ បន អឃានកោ ឱបបាតិកោ នត្ថិ. យទិ ភវេយ្យ ‘‘កស្សចិ អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ វេទយ្យ. យោ គព្ភសេយ្យកោ បន អឃានកោ សិយា, សោ ‘‘សចក្ខុកាន’’ន្តិ វចនតោ ឥធ អនធិប្បេតោ. សចក្ខុកានំ សឃានកានន្តិ ជច្ចពធិរម្បិ បរិបុណ្ណាយតនម្បិ ឱបបាតិកំ សន្ធាយ វុត្តំ. សឃានកានំ អចក្ខុកានន្តិ ជច្ចន្ធម្បិ ជច្ចពធិរម្បិ ឱបបាតិកំ សន្ធាយ វុត្តមេវ. សឃានកានំ សចក្ខុកានន្តិ បរិបុណ្ណាយតនមេវ ឱបបាតិកំ សន្ធាយ វុត្តំ.

សរូបកានំ អចក្ខុកានន្តិ ឯត្ថ ជច្ចន្ធជច្ចពធិរឱបបាតិកេសុ អញ្ញតរោបិ គព្ភសេយ្យកោបិ លព្ភតិយេវ. សចិត្តកានំ អចក្ខុកានន្តិ ឯត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តេហិ ជច្ចន្ធាទីហិ តីហិ សទ្ធិំ អរូបិនោបិ លព្ភន្តិ. អចក្ខុកានន្តិ ឯត្ថ បុរិមបទេ វុត្តេហិ ចតូហិ សទ្ធិំ អសញ្ញសត្តាបិ លព្ភន្តិ. សរូបកានំ អឃានកានន្តិ ឯត្ថ គព្ភសេយ្យកា ច អសញ្ញសត្តា ច សេសរូបីព្រហ្មានោ ច លព្ភន្តិ. សចិត្តកានំ អឃានកានន្តិ ឯត្ថ គព្ភសេយ្យកា ច រូបារូបព្រហ្មានោ ច លព្ភន្តិ. អចិត្តកានំ អរូបកានន្តិបទេសុ បន ឯកវោការចតុវោការសត្តាវ លព្ភន្តីតិ ឥមិនា នយេន សព្ពេសុ បុគ្គលវារេសុ បុគ្គលវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

២២-២៥៤. ឱកាសវារេ យត្ថ ចក្ខាយតនន្តិ រូបីព្រហ្មលោកំ បុច្ឆតិ. តេនេវ អាមន្តាតិ វុត្តំ. តស្មិញ្ហិ តលេ និយមតោ តានិ អាយតនានិ បដិសន្ធិយំ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥទមេត្ថ នយមុខំ. ឥមិនា នយមុខេន សកលេបិ បវត្តិវារេ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បរិញ្ញាវារោ ខន្ធយមកេ វុត្តនយោយេវាតិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា.

អាយតនយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.