២. បវត្តិវារវណ្ណនា

៥០-២០៥. ឥទានិ យស្ស រូបក្ខន្ធោតិអាទិនា នយេន បវត្តិវារោ អារទ្ធោ. កស្មា បនេត្ថ ឧទ្ទេសវារោ ន វុត្តោតិ? ហេដ្ឋា ទស្សិតនយត្តា. បណ្ណត្តិវារស្មិញ្ហិ ឧទ្ទេសវារេ នយោ ទស្សិតោ. តេន បន នយេន សក្កា សោ ឥធ អវុត្តោបិ ជានិតុន្តិ តំ អវត្វា និទ្ទេសវារោវ អារទ្ធោ. ឥមស្មិំ បន បវត្តិវារសង្ខាតេ មហាវារេ ឧប្បាទវារោ, និរោធវារោ, ឧប្បាទនិរោធវារោតិ តយោ អន្តរវារា ហោន្តិ. តេសុ បឋមោ ធម្មានំ ឧប្បាទលក្ខណស្ស ទីបិតត្តា ឧប្បាទវារោតិ វុច្ចតិ. ទុតិយោ តេសញ្ញេវ និរោធលក្ខណស្ស ទីបិតត្តា និរោធវារោតិ វុច្ចតិ. តតិយោ ឧភិន្នម្បិ លក្ខណានំ ទីបិតត្តា ឧប្បាទនិរោធវារោតិ វុច្ចតិ. ឧប្បាទវារេន ចេត្ថ ធម្មានំ ឧប្បជ្ជនាការោវ ទីបិតោ. និរោធវារេន ‘ឧប្បន្នំ នាម និច្ចំ នត្ថី’តិ តេសញ្ញេវ អនិច្ចតា ទីបិតា. ឧប្បាទនិរោធវារេន តទុភយំ.

តត្ថ ឧប្បាទវារេ តាវ តិណ្ណំ អទ្ធានំ វសេន ឆ កាលភេទា ហោន្តិ – បច្ចុប្បន្នោ, អតីតោ, អនាគតោ, បច្ចុប្បន្នេនាតីតោ, បច្ចុប្បន្នេនានាគតោ, អតីតេនានាគតោតិ. តេសុ ‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’តិ បច្ចុប្បន្នាភិធានវសេន បច្ចុប្បន្នោ វេទិតព្ពោ. សោ បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ បច្ចក្ខតោ គហេតព្ពត្តា អតិវិយ សុវិញ្ញេយ្យោតិ បឋមំ វុត្តោ. យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ អតីតាភិធានវសេន អតីតោ វេទិតព្ពោ. សោ បច្ចក្ខតោ អនុភូតបុព្ពានំ អតីតធម្មានំ អនុមានេន អនាគតេហិ សុវិញ្ញេយ្យតរត្តា ទុតិយំ វុត្តោ. យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ អនាគតាភិធានវសេន អនាគតោ វេទិតព្ពោ. សោ បច្ចក្ខតោ ច អនុភូតបុព្ពវសេន ច គហិតធម្មានុមានេន ‘អនាគតេបិ ឯវរូបា ធម្មា ឧប្បជ្ជិស្សន្តី’តិ គហេតព្ពតោ តតិយំ វុត្តោ.

យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ បច្ចុប្បន្នេន សទ្ធិំ អតីតាភិធានវសេន បច្ចុប្បន្នេនាតីតោ វេទិតព្ពោ. សោ មិស្សកេសុ តីសុ សុវិញ្ញេយ្យតរត្តា ចតុត្ថំ វុត្តោ. យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ បច្ចុប្បន្នេន សទ្ធិំ អនាគតាភិធានវសេន បច្ចុប្បន្នេនានាគតោ វេទិតព្ពោ. សោ បច្ចក្ខតោ គហេតព្ពានំ ធម្មានំ អត្ថិតាយ អត្ថតោ សុវិញ្ញេយ្យតរោតិ បញ្ចមំ វុត្តោ. យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ អតីតេន សទ្ធិំ អនាគតាភិធានវសេន អតីតេនានាគតោ វេទិតព្ពោ. សោ បុរិមេហិ ទុវិញ្ញេយ្យោតិ ឆដ្ឋំ វុត្តោ.

ឯវមេតេសុ ឆសុ កាលភេទេសុ យ្វាយំ បឋមោ បច្ចុប្បន្នោ, តត្ថ បុគ្គលតោ, ឱកាសតោ, បុគ្គលោកាសតោតិ តយោ វារា ហោន្តិ. តេសុ យស្សាតិ បុគ្គលវសេន ខន្ធានំ ឧប្បត្តិទីបនោ បុគ្គលវារោ. យត្ថាតិ ឱកាសវសេន ខន្ធានំ ឧប្បត្តិទីបនោ ឱកាសវារោ. យស្ស យត្ថាតិ បុគ្គលោកាសវសេន ខន្ធានំ ឧប្បត្តិទីបនោ បុគ្គលោកាសវារោ. ឥមេ បន តយោបិ វារា បឋមំ អនុលោមនយេន និទ្ទិសិត្វា បច្ឆា បដិលោមនយេន និទ្ទិដ្ឋា. តេសុ ‘ឧប្បជ្ជតិ’ ‘ឧប្បជ្ជិត្ថ,’ ‘ឧប្បជ្ជិស្សតី’តិ វចនតោ ឧប្បត្តិទីបនោ អនុលោមនយោ. ‘នុប្បជ្ជតិ’, ‘នុប្បជ្ជិត្ថ,’ ‘នុប្បជ្ជិស្សតី’តិ វចនតោ អនុប្បត្តិទីបនោ បដិលោមនយោ.

តត្ថ បច្ចុប្បន្នកាលេ តាវ បុគ្គលវារស្ស អនុលោមនយេ ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស វា បន វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស វា បន វិញ្ញាណក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ រូបក្ខន្ធមូលកានិ ចត្តារិ យមកានិ; ‘‘យស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សញ្ញាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា នយេន វេទនាក្ខន្ធមូលកានិ តីណិ; សញ្ញាក្ខន្ធមូលកានិ ទ្វេ; សង្ខារក្ខន្ធមូលកំ ឯកន្តិ អគ្គហិតគ្គហណេន ទស យមកានិ ហោន្តិ.

តត្ថ រូបក្ខន្ធមូលកេសុ ចតូសុ អាទិតោ ឯកមេវ វិស្សជ្ជិតំ. សេសានិ តេន សទិសវិស្សជ្ជនានីតិ តន្តិយា លហុភាវត្ថំ សង្ខិត្តានិ. វេទនាក្ខន្ធាទិមូលកេសុបិ ‘អាមន្តា’តិ ឯកសទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ. តស្មា តានិបិ តន្តិយា លហុភាវត្ថំ សង្ខិត្តានេវាតិ ឯវមេតានិ បច្ចុប្បន្នកាលេ បុគ្គលវារេ អនុលោមនយេ ឯកយមកវិស្សជ្ជនេនេវ ទស យមកានិ វិស្សជ្ជិតានិ នាម ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. យថា ច បុគ្គលវារេ ទស, ឯវំ ឱកាសវារេ ទស, បុគ្គលោកាសវារេ ទសាតិ បច្ចុប្បន្នកាលេ តីសុ វារេសុ អនុលោមនយេ តិំស យមកានិ ហោន្តិ. យថា ច អនុលោមនយេ, ឯវំ បដិលោមនយេបីតិ សព្ពានិបិ បច្ចុប្បន្នកាលេ សដ្ឋិ យមកានិ ហោន្តិ. តេសុ វីសបុច្ឆាសតំ, ចត្តារីសានិ ច ទ្វេ អត្ថសតានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯវំ សេសេសុបិ បញ្ចសុ កាលភេទេសុ បុគ្គលាទិភេទតោ អនុលោមបដិលោមនយវសេន ឆ ឆ វារា. ឯកេកស្មិំ វារេ ទស ទស កត្វា សដ្ឋិ សដ្ឋិ យមកានីតិ តីណិ យមកសតានិ. តានិ បុរិមេហិ សទ្ធិំ សដ្ឋាធិកានិ តីណិ យមកសតានិ, វីសាធិកានិ សត្តបុច្ឆាសតានិ, ចត្តារីសានិ ច ចុទ្ទស អត្ថសតានិ ហោន្តិ. ឥទំ តាវ ឧប្បាទវារេ បាឡិវវត្ថានំ. យថា ច ឧប្បាទវារេ, តថា និរោធវារេបិ, ឧប្បាទនិរោធវារេបីតិ សព្ពស្មិម្បិ បវត្តិមហាវារេ អសីតិ យមកសហស្សំ, សដ្ឋិសតាធិកានិ ទ្វេ បុច្ឆាសហស្សានិ, វីសំ តិសតាធិកានិ ច ចត្តារិ អត្ថសហស្សានិ វេទិតព្ពានិ.

បាឡិ បន ឧប្បាទវារេ និរោធវារេ ច តីសុ អសម្មិស្សកកាលភេទេសុ តស្មិំ តស្មិំ វារេ ឯកេកមេវ យមកំ វិស្សជ្ជេត្វា សង្ខិត្តា. តីសុ មិស្សកកាលភេទេសុ ‘យស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សញ្ញាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថា’តិអាទិនា នយេន វេទនាក្ខន្ធាទិមូលកេសុបិ ឯកំ យមកំ វិស្សជ្ជិតំ. ឧប្បាទនិរោធវារេ បន ឆសុបិ កាលភេទេសុ តំ វិស្សជ្ជិតមេវ. សេសានិ តេន សមានវិស្សជ្ជនត្តា សង្ខិត្តានីតិ. ឥទំ សកលេបិ បវត្តិមហាវារេ បាឡិវវត្ថានំ.

អត្ថវិនិច្ឆយត្ថំ បនស្ស ឥទំ លក្ខណំ វេទិតព្ពំ – ឥមស្មិញ្ហិ បវត្តិមហាវារេ ចតុន្នំ បញ្ហានំ បញ្ច វិស្សជ្ជនានិ សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខិបិត្វា អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បុរេបញ្ហោ, បច្ឆាបញ្ហោ, បរិបុណ្ណបញ្ហោ, មោឃបញ្ហោតិ ឥមេ ចត្តារោ បញ្ហា នាម. ឯកេកស្មិញ្ហិ យមកេ ទ្វេ ទ្វេ បុច្ឆា. ឯកេកបុច្ឆាយបិ ទ្វេ ទ្វេ បទានិ. តត្ថ យាយ បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនេ ឯកេនេវ បទេន គហិតក្ខន្ធស្ស ឧប្បាទោ វា និរោធោ វា លព្ភតិ, អយំ បុរេបញ្ហោ នាម. យាយ បន បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនេ ទ្វីហិបិ បទេហិ គហិតក្ខន្ធានំ ឧប្បាទោ វា និរោធោ វា លព្ភតិ, អយំ បច្ឆាបញ្ហោ នាម. យាយ បន បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនេ ឯកេនបិ បទេន គហិតក្ខន្ធស្ស ទ្វីហិបិ បទេហិ គហិតក្ខន្ធានំ ឧប្បាទោ វា, និរោធោ វា លព្ភតិ, អយំ បរិបុណ្ណបញ្ហោ នាម. យាយ បន បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនេ បដិក្ខេបោ វា, បដិសេធោ វា លព្ភតិ, អយំ មោឃបញ្ហោ នាម. យស្មា បនេស អទស្សិយមានោ ន សក្កា ជានិតុំ, តស្មា នំ ទស្សយិស្សាម.

‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ, តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតី’តិ បុច្ឆាយ តាវ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមស្មិំ វិស្សជ្ជនេ ឯកេនេវ បទេន គហិតស្ស វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧប្បាទោ លព្ភតិ, ឥតិ អយញ្ចេវ អញ្ញោ ច ឯវរូបោ បញ្ហោ បុរេបញ្ហោតិ វេទិតព្ពោ. ‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថា’តិ បុច្ឆាយ បន ‘អាមន្តា’តិ ឥមស្មិំ វិស្សជ្ជនេ ទ្វីហិ បទេហិ គហិតានំ រូបវេទនាក្ខន្ធានំ យស្ស កស្សចិ សត្តស្ស អតីតេ ឧប្បាទោ លព្ភតិ. ឥតិ អយញ្ចេវ អញ្ញោ ច ឯវរូបោ បញ្ហោ បច្ឆាបញ្ហោតិ វេទិតព្ពោ.

‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’តិ ឥមាយ បន បឋមបុច្ឆាយ ‘អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តាន’ន្តិអាទិកេ ឥមស្មិំ វិស្សជ្ជនេ ‘អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’តិ ឥមស្មិំ កោដ្ឋាសេ ឯកេនេវ បទេន គហិតស្ស រូបក្ខន្ធស្សបិ ឧប្បាទោ លព្ភតិ. ‘បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ រូបក្ខន្ធោ ច ឧប្បជ្ជតិ វេទនាក្ខន្ធោ ច ឧប្បជ្ជតី’តិ ឥមស្មិំ កោដ្ឋាសេ ទ្វីហិបិ បទេហិ សង្គហិតានំ រូបវេទនាក្ខន្ធានម្បិ ឧប្បាទោ លព្ភតិ. ឥតិ អយញ្ចេវ អញ្ញោ ច ឯវរូបោ បញ្ហោ បរិបុណ្ណបញ្ហោតិ វេទិតព្ពោ. បុរេបច្ឆាបញ្ហោតិបិ ឯតស្សេវ នាមំ. ឯតស្ស ហិ វិស្សជ្ជនេ បុរិមកោដ្ឋាសេ ឯកេន បទេន សង្គហិតស្ស រូបក្ខន្ធស្សេវ ឧប្បាទោ ទស្សិតោ. ទុតិយកោដ្ឋាសេ ទ្វីហិ បទេហិ សង្គហិតានំ រូបវេទនាក្ខន្ធានំ. ឥមិនាយេវ ច លក្ខណេន យត្ថ ឯកេន បទេន សង្គហិតស្ស ខន្ធស្ស ឧប្បាទោ វា និរោធោ វា លព្ភតិ, សោ បុរេបញ្ហោតិ វុត្តោ. យត្ថ ទ្វីហិបិ បទេហិ សង្គហិតានំ ខន្ធានំ ឧប្បាទោ វា និរោធោ វា លព្ភតិ, សោ បច្ឆាបញ្ហោតិ វុត្តោ.

‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថា’តិ ឥមាយ បន បុច្ឆាយ ‘នត្ថី’តិ ឥមស្មិំ វិស្សជ្ជនេ បដិក្ខេបោ លព្ភតិ. ‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតី’តិ បុច្ឆាយ ‘នោ’តិ ឥមស្មិំ វិស្សជ្ជនេ បដិសេធោ លព្ភតិ. តស្មា អយញ្ចេវ ទុវិធោ អញ្ញោ ច ឯវរូបោ បញ្ហោ មោឃបញ្ហោតិ វេទិតព្ពោ. តុច្ឆបញ្ហោតិបិ វុច្ចតិ. ឯវំ តាវ ចត្តារោ បញ្ហា វេទិតព្ពា.

បាឡិគតិយា វិស្សជ្ជនំ, បដិវចនវិស្សជ្ជនំ, សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ, បដិក្ខេបេន វិស្សជ្ជនំ, បដិសេធេន វិស្សជ្ជនន្តិ ឥមានិ បន បញ្ច វិស្សជ្ជនានិ នាម. តត្ថ យំ វិស្សជ្ជនំ បាឡិបទមេវ ហុត្វា អត្ថំ វិស្សជ្ជេតិ, ឥទំ បាឡិគតិយា វិស្សជ្ជនំ នាម. តំ បុរេបញ្ហេ លព្ភតិ. ‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតិ តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតី’តិ ហិ បញ្ហេ ‘ឧប្បជ្ជតី’តិ ឥទំ វិស្សជ្ជនំ បាឡិបទមេវ ហុត្វា អត្ថំ វិស្សជ្ជយមានំ គតំ, តស្មា ឯវរូបេសុ ឋានេសុ បាឡិគតិយា វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. យំ បន វិស្សជ្ជនំ បដិវចនភាវេន អត្ថំ វិស្សជ្ជេតិ, ឥទំ បដិវចនវិស្សជ្ជនំ នាម. តំ បច្ឆាបញ្ហេ លព្ភតិ. ‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថា’តិ ហិ បញ្ហេ ‘អាមន្តា’តិ ឥទំ វិស្សជ្ជនំ បដិវចនវសេនេវ អត្ថំ វិស្សជ្ជយមានំ គតំ, តស្មា ឯវរូបេសុ ឋានេសុ បដិវចនវិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. យំ វិស្សជ្ជនំ សរូបេន ទស្សេត្វា អត្ថំ វិស្សជ្ជេតិ; ឥទំ សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ នាម. តំ បរិបុណ្ណបញ្ហេ លព្ភតិ. ‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ; តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’តិ ហិ បញ្ហេ ‘អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តាន’ន្តិ ឥទំ វិស្សជ្ជនំ ‘ឥមេសំ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច វេទនាក្ខន្ធោ, ឥមេសំ រូបក្ខន្ធោ ច ឧប្បជ្ជតិ, វេទនាក្ខន្ធោ ចា’តិ សរូបទស្សនេនេវ អត្ថំ វិស្សជ្ជយមានំ គតំ. តស្មា ឯវរូបេសុ ឋានេសុ សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. យំ បន វិស្សជ្ជនំ តថារូបស្ស អត្ថស្សាភាវតោ អត្ថបដិក្ខេបេន បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, ឥទំ បដិក្ខេបេន វិស្សជ្ជនំ នាម. យំ តថារូបស្ស អត្ថស្ស ឯកក្ខណេ អលាភតោ អត្ថបដិសេធនេន បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, ឥទំ បដិសេធេន វិស្សជ្ជនំ នាម. តំ មោឃបញ្ហេ លព្ភតិ. ‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថា’តិ ហិ បញ្ហេ ‘នត្ថី’តិ ឥទំ វិស្សជ្ជនំ; ឯវរូបោ នាម សត្តោ នត្ថីតិ អត្ថបដិក្ខេបេន បញ្ហំ វិស្សជ្ជយមានំ គតំ; តស្មា ឯវរូបេសុ ឋានេសុ បដិក្ខេបេន វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. ‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតី’តិ បញ្ហេ បន ‘នោ’តិ ឥទំ វិស្សជ្ជនំ ឯកស្មិំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បាទេន សទ្ធិំ និរោធោ នាម ន លព្ភតីតិ អត្ថបដិសេធនេន បញ្ហំ វិស្សជ្ជយមានំ គតំ, តស្មា ឯវរូបេសុ ឋានេសុ បដិសេធេន វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ឥមេ ចត្តារោ បញ្ហា, ឥមានិ ច បញ្ច វិស្សជ្ជនានិ, យេសុ សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខិបិតព្ពានិ, តានិ ឯវំ វេទិតព្ពានិ – អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ឯកំ ឋានំ, អសញ្ញសត្តេ តត្ថាតិ ឯកំ, អសញ្ញសត្តានន្តិ ឯកំ; អសញ្ញសត្តា ចវន្តានន្តិ ឯកំ; អរូបំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ឯកំ, អរូបេ តត្ថាតិ ឯកំ, អរូបានន្តិ ឯកំ, អរូបា ចវន្តានន្តិ ឯកំ, អរូបេ បច្ឆិមភវិកានន្តិ ឯកំ, អរូបេ បរិនិព្ពន្តានន្តិ ឯកំ; យេ ច អរូបំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តីតិ ឯកំ; បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ឯកំ, បញ្ចវោការេ តត្ថាតិ ឯកំ, បញ្ចវោការានន្តិ ឯកំ បញ្ចវោការា ចវន្តានន្តិ ឯកំ, បញ្ចវោការេ បច្ឆិមភវិកានន្តិ ឯកំ, បញ្ចវោការេ បរិនិព្ពន្តានន្តិ ឯកំ; សុទ្ធាវាសំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ឯកំ, សុទ្ធាវាសេ តត្ថាតិ ឯកំ, សុទ្ធាវាសានន្តិ ឯកំ, សុទ្ធាវាសេ បរិនិព្ពន្តានន្តិ ឯកំ; សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ឯកំ, សព្ពេសំ ចវន្តានន្តិ ឯកំ; សព្ពសាធារណវសេន បច្ឆិមភវិកានន្តិ ឯកំ, បរិនិព្ពន្តានន្តិ ឯកំ, ចតុវោការំ បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ឯកំ, ចវន្តានន្តិ ឯកំ. ឯវំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បញ្ហានំ ឥមានិ បញ្ច វិស្សជ្ជនានិ ឥមេសុ សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខិបិត្វា ឥមស្មិំ បវត្តិមហាវារេ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ វិទិត្វា ហិ បញ្ហំ វិស្សជ្ជន្តេន សុវិស្សជ្ជិតោ ហោតិ, អត្ថញ្ច វិនិច្ឆយន្តេន សុវិនិច្ឆិតោ ហោតិ.

តត្ថាយំ នយោ – យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ យស្ស បុគ្គលស្ស ឧប្បាទក្ខណសមង្គិតាយ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទនាក្ខន្ធោបិ តស្ស តស្មិញ្ញេវ ខណេ ឧប្បជ្ជតីតិ បុច្ឆតិ. អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ អចិត្តកបដិសន្ធិវសេន អសញ្ញសត្តភវំ ឧបបជ្ជន្តានំ. តេសំ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ តេសំ ឯកន្តេន រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិយេវ. បវត្តេ ឧប្បន្នានំ រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិបិ និរុជ្ឈតិបិ, តស្មា ‘អសញ្ញសត្តាន’ន្តិ អវត្វា’អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តាន’ន្តិ វុត្តំ. នោ ច តេសំ វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតីតិ អចិត្តកត្តា បន តេសំ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតេវ. ឥទំ សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បឋមេ ឋានេ បរិបុណ្ណបញ្ហស្ស បុរិមកោដ្ឋាសេ សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ. បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ រូបារូបមិស្សកបដិសន្ធិវសេន បញ្ចវោការភវំ ឧបបជ្ជន្តានំ. តេសំ រូបក្ខន្ធោ ច ឧប្បជ្ជតិ, វេទនាក្ខន្ធោ ចាតិ តេសំ ឯកន្តេន រូបវេទនាក្ខន្ធសង្ខាតា ទ្វេបិ ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិយេវ. បវត្តេ បន តត្ថ ឧប្បន្នានំ តេ ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិបិ និរុជ្ឈន្តិបិ, តស្មា ‘បញ្ចវោការាន’ន្តិ អវត្វា ‘បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តាន’ន្តិ វុត្តំ. ឥទំ បញ្ចវោការំ ឧបបជ្ជន្តានន្តិ ឋានេ បរិបុណ្ណបញ្ហស្ស បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពានិ វិស្សជ្ជនានិ វេទិតព្ពានិ.

ឥទំ បនេត្ថ ឧប្បាទនិរោធេសុ និយមលក្ខណំ – សកលេបិ ហិ ឥមស្មិំ ខន្ធយមកេ តត្ថ តត្ថ ឧប្បន្នានំ បវត្តេ យាវ មរណា ខន្ធានំ អបរិយន្តេសុ ឧប្បាទនិរោធេសុ វិជ្ជមានេសុបិ លហុបរិវត្តានំ ធម្មានំ វិនិព្ភោគំ កត្វា ឧប្បាទនិរោធេ ទស្សេតុំ ន សុករន្តិ បវត្តិយំ ឧប្បាទនិរោធេ អនាមសិត្វា អភិនវំ វិបាកវដ្ដំ និប្ផាទយមានេន នានាកម្មេន និព្ពត្តានំ បដិសន្ធិខន្ធានំ ឧប្បាទំ ទស្សេតុំ សុខន្តិ បដិសន្ធិកាលេ ឧប្បាទវសេនេវ ឧប្បាទវារោ កថិតោ. ឧប្បន្នស្ស បន វិបាកវដ្ដស្ស បរិយោសានេន និរោធំ ទស្សេតុំ សុខន្តិ មរណកាលេ និរោធវសេន និរោធវារោ កថិតោ.

កិំ បនេត្ថ បវត្តិយំ ឧប្បាទនិរោធានំ អនាមដ្ឋភាវេ បមាណន្តិ? បាឡិយេវ. បាឡិយញ្ហិ វិសេសេន ឧប្បាទវារស្ស អនាគតកាលវារេ ‘បច្ឆិមភវិកានំ តេសំ រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ, វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតី’តិ អយំ បាឡិ អតិបមាណមេវ. បច្ឆិមភវិកានញ្ហិ បវត្តេ រូបារូបធម្មានំ ឧប្បជ្ជិតុំ យុត្តភាវេ សតិបិ ‘រូបក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតិ, វេទនាក្ខន្ធោ ច នុប្បជ្ជិស្សតី’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា វុត្តភាវេន បវត្តេ ឧប្បាទោ ន គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. ‘សុទ្ធាវាសេ បរិនិព្ពន្តានំ តេសំ តត្ថ សញ្ញាក្ខន្ធោ ន និរុជ្ឈិត្ថ, នោ ច តេសំ តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ន និរុជ្ឈតី’តិ អយំ បន បាឡិ បវត្តេ និរោធស្ស អនាមដ្ឋភាវេ អតិវិយ បមាណំ. សុទ្ធាវាសេ បរិនិព្ពន្តានញ្ហិ ចុតិចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ឋិតានំ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ បវត្តេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសញ្ញាក្ខន្ធានំ គណនបថោ នត្ថិ. ‘ឯវំ សន្តេបិ តេសំ តត្ថ សញ្ញាក្ខន្ធោ ន និរុជ្ឈិត្ថា’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា វុត្តភាវេន បវត្តេ និរោធោ ន គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឯវមេត្ថ ឧប្បាទនិរោធេសុ និយមលក្ខណំ វិទិត្វា បដិសន្ធិឧប្បាទមេវ ចុតិនិរោធមេវ ច គហេត្វា តេសុ តេសុ ឋានេសុ អាគតានំ វិស្សជ្ជនានំ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សោ បន សក្កា អាទិវិស្សជ្ជនេ វុត្តនយេន សព្ពត្ថ វិទិតុន្តិ វិស្សជ្ជនបដិបាដិយា ន វិត្ថារិតោ. ឥមិនា បន ឯវំ ទិន្នេនបិ នយេន យោ ឯតេសំ អត្ថវិនិច្ឆយំ ជានិតុំ ន សក្កោតិ, តេន អាចរិយេ បយិរុបាសិត្វា សាធុកំ សុត្វាបិ ជានិតព្ពោ.

ឧប្បាទស្ស និរោធស្ស, ឧប្បន្នញ្ចាបិ ឯកតោ;

នយស្ស អនុលោមស្ស, បដិលោមនយស្ស ច.

វសេន យានិ ខន្ធេសុ, យមកានិ ច បញ្ចសុ;

បុគ្គលំ អថ ឱកាសំ, បុគ្គលោកាសមេវ ច.

អាមសិត្វា បវត្តេសុ, ឋានេសុ កថយី ជិនោ;

តេសំ បាឡិវវត្ថានំ, ទស្សិតំ អនុបុព្ពតោ.

វិនិច្ឆយត្ថំ អត្ថស្ស, បញ្ហាវិស្សជ្ជនានិ ច;

វិស្សជ្ជនានំ ឋានានិ, យានិ តានិ ច សព្ពសោ.

ទស្សេត្វា ឯកបញ្ហស្មិំ, យោជនាបិ បកាសិតា;

វិត្ថារេន គតេ ឯត្ថ, បញ្ហាវិស្សជ្ជនក្កមេ.

អត្ថំ វណ្ណយតា កាតុំ, កិំ នុ សក្កា ឥតោ បរំ;

នយេន ឥមិនា តស្មា, អត្ថំ ជានន្តុ បណ្ឌិតាតិ.

បវត្តិមហាវារវណ្ណនា.